ACTIVE RESEARCHER
SCIENTIFIC JOURNAL
ac i e esea che .com Noyab , 2025 olume 2 issue 11
10
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17710439
SHERMUHAMMAD MUNIS XORAZMIYNING ADABIY MEROSI
Abdullaye a Ullibibi Qu bonnaza o na
«Ichan-Qal’a” da la muzey-qo‘ iqxonasi Ogahiy uy muzeyi bo‘lim mudi i.
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada She muhammad Munisning ijodi a aoliya i haqida shuningdek
adabiyo da a da la siyosa ida olib bo gan ishla i haqida qisqacha ma’lumo
be ilgan.
Kali so‘zla : Ho iz She oziy, Lu iy, Nizomiy, Xis a Dehla iy, A azbiy,
El uza xon, “Fi da s ul iqbol”, “Sa odi a’lim”, Mi xond.
THE LITERARY HERITAGE OF SHERMUHAMMAD MUNIS
KHWARZMI.
ABSTRACT
This a icle p o ides b ie in o ma ion abou he wo k and ac i i ies o
She muhammad Munis, as well as his wo k in li e a u e and public poli ics.
Keywo ds: Ho iz She oziy, Lu iy, Nizomiy, Xis a Dehla iy, A azbiy, El uza xon,
“Fi da s ul iqbol”, “Sa odi a’lim”, Mi xond.
XIX as boshla ida Xi a xonligi a ixida o‘chmas iz qoldi gan buyuk insonla dan
bi i – She muhammad ibn A azbiy mi ob o‘g‘li Munis edi. 1778 yilda Xi a shah i
yaqinidagi Qiyo qishlog‘ida mi ob oilasida a allud opgan adib: “Men, Munis,
Xi ada yasho chi yuz oi asidan bo‘lgan Ami Eshimbiyning a lodidandi man”, deb
yozgandi.
ACTIVE RESEARCHER
SCIENTIFIC JOURNAL
ac i e esea che .com Noyab , 2025 olume 2 issue 11
11
Uning bolalik a yoshlik yilla i Qiyo qishlog‘ida o‘ di a ulg‘aygach, Xi adagi
mad asala dan bi ida ahsil ko‘ di a us ozi Sayyid Eshonxo‘jadan saboq oldi. A ab,
o s, u kiy xalqla adabiyo i, shuningdek klassik musiqa hamda a ix anini qun bilan
o‘ gandi. U mohi ha o bo‘lib ku iy, ayhoniy, xa i shikas a kabi xa la ni yaxshi
bilgan. Uning o asi A azbiy 1800 yilda a o e gach, xon 22 yasha She muhammadni
sa oyga akli qiladi, uni qazu , qachu , (su xo‘jaligi) ishla i bo‘yicha ko ib, 1812
yilda amakisi E niyozbek mi ob o‘lib, xon Munisni mamlaka ni bosh mi obi qilib
ayinlaydi. She’ iya olamida uning axallusi Munis bo‘lib, lug‘a iy ma’nosi “ul a ”,
“hamdam”, “do‘s ” demakdi . Nizomiydan o ib, o o‘zi yashagan da ga qada o‘ gan
so‘z san’a ko la ining ijodi bilan oshno bo‘lgan shoi , o‘zining “Manga” adi li
g‘azalida Nizomiy, Xis a Dehla iy ijodidan naqada lazza langanligini, Ho iz
She oziy, Lu iy asa la i o qali she’ iya bo‘s oniga qadam qo‘yganini, Fi da siyning
ijod bog‘ida o om olganini, An a iydan nu emib, Sa’diy a Jomiydan cheksiz
bah amand bo‘lganini, Bedilning ajoyib so‘zla idan ayz opib, nihoya buyuk Alishe
Na oiy a Muhammad Fuzuliyni o‘ziga homiy bilganini zo‘ mamnuniya bilan qayd
qiladi.
Munis ez o ada el-yu hamda Xi a hukmdo i A az inoq naza iga ushadi. 1804
yilda shoi ali bo si a ida oydalanish uchun “Sa odi a’lim” ki obini yozib uga adi.
Yana shu yili ijodi namunala ini “Munis ul-ushshoq” (“Oshiqla do‘s i”, 1804 yilda)
degan nom bilan o‘plab, uni 1813-yilda 16 892 mis adan ibo a ka a de onga
aylan i adi. Ushbu asa da shoi ning g‘azalla i, muxammasla i, uboiyla i,
mus azodla i, uyuqla i, o‘ lik a maxsus ikkilik bay la i ma jud bo‘lib, bula dan
ashqa i de on oxi iga shoi ning 1804-yilda nazm bilan yozib amomlangan
kallig a iyaga oid “Sa odi a’lim” nomli asa i ham ilo a qilingan. Ushbu kichik
isolada chi oyli xa yozish usulla i bayon qilingan. Risola ikki qismdan ibo a .
Asa ning bi inchi qismida xa mashq qilishga ayyo ga lik a bu ish uchun ke akli
asbobla o‘g‘ isida so‘z yu i iladi. Ikkinchi qismida esa, xa mashqi a uning usuli
haqida amaliy yo‘l bilan a’lim be iladi.
ACTIVE RESEARCHER
SCIENTIFIC JOURNAL
ac i e esea che .com Noyab , 2025 olume 2 issue 11
12
O‘ iz yildan o iq ijod qilgan adibning o a-bobola idan me os bo‘lib kelayo gan
sulola iy kasb mi oblik haqida “O nala ” nomli isolasi biz uchun nihoya da
qimma lidi . Ushbu ki ob u ayli biz ohada su chilik kasbi, dehqonchilik a ixi, su
uchun bo‘lgan u ushla a ixi bilan bog‘liq ij imoiy siyosiy oqeala dan xaba do
bo‘lamiz.
Xi a xoni El uza xon (1804-1806) Munisga Xo azm a ixini bi ishni opshi di.
Munis bu asa ga “Fi da s-ul iqbol” (“Bax bog‘i” yoki “Bax -saoda bog‘i”) deb nom
qo‘ydi. Asa Munis a jiyani Ogahiy qalamiga mansub bo‘lib, u a sona iy i oya dan
boshlanib, 1825-yilgacha Xo azmda sodi bo‘lgan a ixiy oqeala ni o‘z ichiga oladi.
Munis bu asa ni yozib uga a olmagan, u qadim zamonla dan boshlab Muhammad
Rahimxon (1806-1825) hukm onligining 7-yili, ya’ni 1813 yilgacha bo‘lgan
oqeala ni yozib ulgi gan, 1813 yildan 1825 yilgacha bo‘lgan oqela Ogahiy
qalamiga mansub bo‘lib hij iy 1255 ( milodiy 1839) yili yozib ugallangan.
Asa Xi a xonligi hududida yasho chi o‘zbekla , u kmanla , qozoq a
qo aqalpoq xalqla i a ixini aks e i adi. Asa ni mukammal nusxasi Munis a Ogahiy
qo‘lyozmasiga mansub bo‘lib 613 be , asa Sama qand qog‘oziga, qo a siyoh bilan
nas aliq xa ida yozilgan.
“Fi da s ul iqbol”ning mzku nusxasi Rossiya Fanla Akademiyasining, Sank -
Pe e bu g bo‘limida KP-938 aqami bilan saqlanmoqda, uni us sha qshunosi A.Kun
1874 yilda opshi gan. Asa keyinchalik, 1856 yilda mulla Nu niyoz ibn mulla
Muhammadniyoz omonidan ko‘chi ilgan. Asa ga 1879 yilda Muhammad Rizo oxund
ibn Muhammad Ka im de on a ib be gan.
Munis bu asa ini El uza xon da ida boshlagan, 1806 yilda u o‘z asa ini
She g‘ozixon da iga ye kazganda, Buxo o xoni ami Hayda bilan bo‘lgan u ushda
El uza xon o‘ladi, undan keyin u Muhammad Rahim I da ida bu asa ni da om
qildi adi. U bu da ning 7 yillik a ixini yozib uga ganidan keyin, bu ishni o‘x a ib,
1819 yilda u mashhu a ixchi Mi xondning “Ra za -us-sa o” (“Sa o bog‘i”) asa ini
o‘zbek iliga a jima qilishga ki ishadi. Bu asa ni ham bi inchi bo‘limini a jima qilib,
ikkinchi bo‘limi us ida ishlay boshlaydi, lekin 1829 yilgi Olloqulixonning ha biy
ACTIVE RESEARCHER
SCIENTIFIC JOURNAL
ac i e esea che .com Noyab , 2025 olume 2 issue 11
13
yu ishi aq ida abo kasalligiga chalinib, Ahal-Taka ohasida dunyodan o‘ gan. Jasadi
Xi aga kel i ilib, Eski Qiyo qishlog‘idagi Ma lonbobo qab is onida maxsus ba po
e ilgan maqba aga da n qilingan.
O‘z da ida Munis u kman shoi i Zeliliy (1800-1853) (Oloqulixon da ida
zindonga ashlangan) a qozoqla ning Kichik juzi oqini (baxshi shoi i) Mahambe
(1800-1846) (Olloqulixon omonidan sa oyda qabul qilingan, lekin qa ashla i o‘g‘ i
kelmagani uchun Xi a xonligidan chiqib ke gan) bilan ham ik bo‘lgan, ula ning
yu agi qo‘ idan o ilib chiqayo gan ha bi nido yoki ishqiy she’ la ida a anga a o‘z
xalqiga muhabba hissi, o‘zi yashagan zamonaga nisba an no ozilik ik la i olg‘a
su iladi: – haqsizlik, zulmga qa shi no ozilik, adola , xalqqa muhabba , saxiylik, a o,
ma’ i a pa a lik, ilm- anga homiylik, jahola ga qa shi ku ash, insoniy azila la
ulug‘langan.
Munisning she’ la o‘plami (de oni) o‘zi hayo chog‘ida a o‘zidan keyin ham
xi alik ha o la omonidan bi necha bo ko‘chi ilgan. Shu bilan bi ga 1875 yilda Xi a
oshbosmaxonasida “Sa odi a’lim” isolasi bilan bi ga bosilgan.
Hozi gi aq da qab i Xi a yaqinidagi Shayx Ma lon bobo qab is onida bo‘lib,
maqba asi a lodla omonidan e’zozlanib, 1989, 1999,2009 a 2019 yilla da
a’mi landi.
Munis Xo azmiy o‘z she la ida a biya masalala iga alohida o‘ in be di. U
o‘zining dedak ik a’limla ida kishila ni os go‘ylik, ma dlik, xalqqa ijdonan xizma ,
do‘s lik, a o a sadoqa uyg‘ula ini kuylaydi. Ha qanday og‘i ah olda ham uhiy
ushkunlikka ushmaslikka, ya amas shaxsla oldida iz cho‘kmaslikka chaqi adi.
Munis Xo azmiy op imis shoi edi. Shuninig uchun ham u “yu agi esh- esh”
bo‘lganla ning bi aq bo ib obod a bax iyo bo‘lishla iga isho andi.
ACTIVE RESEARCHER
SCIENTIFIC JOURNAL
ac i e esea che .com Noyab , 2025 olume 2 issue 11
14
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Muni o Q. Munis. Ogahiy a Bayoniyla ning a ixiy asa la i. Toshken , 1960.
2. Sha ipo J. O‘zbekis onda a jima a ixidan. Toshken , 1965.
3. Yusupo Yu. Munis Xo azmiy. O‘ chaqnagan sa la . Toshken , 1983.
4. O‘zbek adabiyo i a ixi. 5 omlik. 4- om. Toshken , 1978.
5. Hasano S. Xo azm ma’ i a i – olam ko‘zgusi. Toshken : “O‘qi u chi”. 1996.
6. Majidiy R. Munis Xo azmiy // Gulis on". 1935, 3-son.
7. Munis. Tanlangan asa la . Toshken , 1957;
8. Munis. Saylanma. Toshken , 1980.
9. She muhammad Munys. Sa odi a’lim. Toshken , 1997.
10. Zoxido V. O‘zbek adabiyo i a ixidan. Toshken , 1961;
11. Abdullaye V. O‘zbek adabiyo i a ixi. Toshken , 1980;
12. Sha ipo J. Jumaye N. Munis g‘azaliyo i. Toshken , 1983.
