139
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
RAQAMLI MADANIYATDA MILLIY O‘ZLIKNI SAQLASH STRATEGIYALARI
Olimo a Zilola
Buxo o da la uni e si e i 1-bosqich alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17711829
Anno a siya. Maqolada aqamli madaniya ning milliy o‘zlikka a’si i, aqamli
kommunika siya osi ala ida milliy qad iya la ni saqlash muammola i a ula ni himoya
qilishning s a egik yo‘lla i ahlil e ilgan. Mualli aqamli muhi da milliy o‘zlikni yo‘qo ish
xa ini globalizm a algo i mik a’si la bilan bog‘lab, uni saqlab qolishning ling omadaniy,
psixologik hamda kommunika i yo‘nalishla ini ko‘ sa adi.
Kali so‘zla : aqamli madaniya , milliy o‘zlik, globalizm, aqamli kommunika siya,
madaniy xa sizlik, ling omadaniya .
Аннотация. В статье рассматриваются проблемы сохранения национальной
идентичности в условиях цифровой культуры. Автор анализирует угрозы глобализации и
алгоритмической стандартизации, а также предлагает лингвокультурные и
психоментальные стратегии защиты культурной самобытности в цифровом
пространстве.
Ключевые слова: цифровая культура, национальная идентичность, глобализация,
лингвокультура, культурная безопасность.
Anno a ion. This a icle explo es he p ese a ion o na ional iden i y in he con ex o
digi al cul u e. The au ho examines he isks o globaliza ion and algo i hmic in luence,
p oposing linguis ic, cul u al, and psychological s a egies o p o ec na ional au hen ici y in he
digi al en i onmen .
Keywo ds: digi al cul u e, na ional iden i y, globaliza ion, linguocul u e, cul u al
secu i y.
XXI as insoniya ni yangi da ga — aqamli si iliza siya bosqichiga olib keldi. Bugun
madaniya endi na aqa ki ob, ea yoki san’a o qali, balki in e ne , a moqla , algo i mla a
aqamli kon en o qali shakllanmoqda. Bu ja ayonning eng nozik jiha i — milliy o‘zlik
masalasidi . Aga XX as da o‘zlikni saqlash siyosiy mus aqillik o qali amalga oshgan bo‘lsa,
XXI as da u axbo o a aqamli mus aqillik bilan chamba chas bog‘liqdi .
Raqamli madaniya — bu insonning aqamli exnologiyala o qali ya a ilgan, uza ilgan a
qabul qilingan ij imoiy-ma’na iy qad iya la majmuidi . Bugun inson o‘z ik ini emodzi, ik ok
endi, yoki “meme” o qali bildi adi. Bu yangi madaniy koddi .
Ammo bu kodla ning asosiy manbala i ko‘pincha g‘a b madaniy modelidan keladi.
Shu bois, ha bi a moqda global a’si os ida madaniy assimilya siya ja ayoni sodi
bo‘lmoqda. Mus aqillikning ilk kunla idanoq bi inchi P eziden imiz omonidan milliy g‘oyaning
asosiy ushuncha a amoyilla i, mezon a xususiya la i belgilab olindi. Bi inchi P eziden Islom
Ka imo ning 1998-yil “Ta akku ” ju nali bosh muha i i bilan suhba idan “Jamiya ma ku asi
xalqni - xalq, milla ni - milla qilishga xizma e sin”, 2000-yil “Fidoko ” gaze asi muhbi i bilan
sa ol-ja obla ida “Milliy is iqlol ma ku asi - xalq e' iqodi a buyuk kelajakka ishonchdi ” nomli
ma’ uzala ida shu yili chop e ilgan “Milliy is iqlol g‘oyasi: asosiy ushuncha a amoyilla ”
isolasida, “Yuksak ma’na iya -yengilmas kuch” a boshqa bi qa o asa a ma’ uzala ida
milliy g‘oya asoslab be ildi.[1]
Raqamli dunyoda inson “ eal men” a “ i ual men” o‘ asida yashaydi. Vi ual makonda
milliylik ko‘pincha p o il asmi, emoji, yoki a moqdagi il o qali i odalanadi.
140
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Ammo global algo i mla — a moq qoidala i, kon en il la i, end mexanizmla i —
milliy xususiya ni s anda lash i ishga majbu qiladi. Insoniya a aqqiyo i bi on-bi jamiya ning
ezgu g‘oyala a ma ku asiz i ojlana olmasligini asdiqlab kelmoqda.
Raqamli madaniya da milliy o’zlikni saqlash ha bi jamiya ij imoiy -siyosiy
a aqqiyo ini a'minlo chi milliy omil si a ida namoyon bo‘ladi. Ajdodla imiz jamiya ning
ba cha bosqichla ida jamiya a'zola i a akku iga ezgulikka a bunyodko likka cho lo chi
g‘oyala ni singdi ib kelganla .[2]
Milliy o‘zlik – bu a ix, il, xo i a a ma’na iya uyg‘unligi. Ammo aqamli muhi da
inson o‘zini p o il, a a a , pos yoki like o qali i odalaydi. Bu esa “men kimman?” sa olining
soddalashgan, sun’iy shakliga olib keladi.
“Raqamli men” — bu ko‘pincha il langan, algo i mla omonidan moslash i ilgan
sun’iy ob az. Shunday ekan, aqamli o‘zlikni milliy qad iya bilan uyg‘unlash i ish bugungi eng
dolza b azi ala dan bi idi . Raqamli da da milliy o‘zlikni yo‘qo ish – aqa madaniy yo‘qo ish
emas, balki ma ku a us idan nazo a ni yo‘qo ishdi . Shu bois aqamli madaniya da milliy
o‘zlikni saqlash da la siyosa i, madaniya shunoslik, psixologiya, exnologiya a il siyosa i
yo‘nalishla ining s a egik in eg a siyasini alab qiladi.
Axbo o -madaniy mus aqillik s a egiyasi — aqamli mus aqillik siyosiy emas, axbo o
su e eni e i masalasidi . O‘zbek ili uchun sun’iy in ellek , a jima izimla i, o ozli yo damchila
ya a ish — bu aqamli da dagi il siyosa ining yangi ko‘ inishi.
Ling okul u al s a egiya — a moqda o‘zbek ili, maqolla i, ibo ala i asosida aqamli
kon en ya a ish; bloge likda milliy es e ikani a g‘ib qilish.
Madaniy psixologiya s a egiyasi — yoshla o asida aqamli g‘u u ushunchasini
shakllan i ish; i ual makonda milliy ob azni a g‘ib e ish.
Ma’na iy algo i m konsepsiyasi — milliy qad iya la ga asoslangan sun’iy in ellek
izimla ini ya a ish, madaniy kon en ni a oma ik a siya qilu chi mexanizmla o qali milliy
immuni e ni mus ahkamlash. Raqamli maydonda milla chega asi yo‘q. Ha bi oydalanu chi
global audi o iyaga ulanadi. Shu bilan bi ga, o‘ziga xos ildan, a ixdan, xo i adan uzoqlashish
xa i ham kuchayadi. Milliy madaniya endi ki ob ja onla ida emas — ek anda yashaydi. Shu
sababli uni as ash endi na aqa a ixchila ning, balki ha bi oydalanu chining mas’uliya idi .
Raqamli da da milliy o‘zlikni yo‘qo ish – aqa madaniy yo‘qo ish emas, balki ma ku a
us idan nazo a ni yo‘qo ishdi . Shu bois aqamli madaniya da milliy o‘zlikni saqlash da la
siyosa i, madaniya shunoslik, psixologiya, exnologiya a il siyosa i yo‘nalishla ining s a egik
in eg a siyasini alab qiladi.
Da la siyosa ida milliy ma'na iy qad iya la ni iklashga alohida e' ibo be ilishi chuqu
alsa iy ma'noga ega. Milla ning o'zligini anglashidagi muhim jiha la shundan ibo a ki, ij imoiy
uyg'u o qali ha bi xalq, milla a ela o'zining kimligini, nimaga qodi ekanligini, qad -
qimma ini bilib oladi, o -nomusini o'ylaydi, milliy g'u u a i ixo uyg'usini his qiladi, qaysi
yo'l mamlaka ni si iliza siyaga olib bo ishini e an anglaydi.
Milliy o'zlikni anglash xalqni uyg'o u chi, aol ha aka ga kel i u chi, ij imoiy
uyush i u chi kuchga ega. Alba a bu uyg'u muayyan me'yo da bo'lganda, milliy o'ziga xoslikda
"haddan oshish"ga yo'l qo'yilmasa ijobiy xususiya kasb e adi, me'yo idan ushkunlikka, xo -
zo likka olib kelishi mumkin. [4]
Ha bi aqamli kon en (mem, ideo, maqola) milliy il a qad iya la ga ayangan holda
ya a ilishi ke ak.
141
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
O‘zbek ilida si a li, zamona iy, yoshla uchun jozibali kon en ishlab chiqa ish, aqamli
pla o mala da o‘zbek ili uchun algo i mik englikni alab qilish za u . Milliy qad iya la ga
sodiqlik - aqamli madaniya da milliy o’zlikni saqlash s a egiyala ining ayanch negizla idan
bi idi . Bu amoyil yoshla da o‘z milliy qad iya la ini as ab-a aylash, kelajak a lodla ga
ye kazishi uchun o‘la imkoniya la ya a ilishini i odalaydi. O‘ mishdan qolgan buyuk madaniy
boylikla imiz, mum oz qad iya la ni hu ma qilish, ula ni ijodiy jiha dan o‘ ganish - bu
p insipning asosiy jiha idi . Milliy madaniya umuminsoniy a milliy qad iya la ga sodiqlik
amoyilla i bi -bi ini boyi adi, ayni pay da o‘za o mush a aklikda i ojlanadi.
Omma iy a moqla da a qalayo gan “ end” kon en la madaniy il la dan o‘ ishi ke ak.
Yoshla uchun “Raqamli ma’na iya ” ku sla ini jo iy e ish.
Milliy kino, musiqa, adabiyo ni onlayn o ma da a g‘ib e u chi maxsus pla o mala
ya a ish yoshla ni milliylikka a g’ib qilu chi g’oyala ulashish,
a alo, yoshla ongida psixomadaniy s a egiyala ni shakllan i ish ke ak. Bu insonning
psixologik hola i a madaniy qad iya la i o’ asidagi o’za o a’si ni boshqa ish,
mu o iqlash i ish yoki saqlab qolishga yo’nal i ilgan yondashu di .
Yoshla ni “ i ual o‘zlik”da ham milliy ob azda bo‘lishga o‘ ga ish.
In e ne da “milliy o‘zlik b endla i”ni ya a ish o qali milliylikni a g’ib qilish madaniya
uchun muhimdi . Raqamla li madaniya – bu exnologiyala o qali ya a ilgan, boshqa iladigan a
is’ emol qilingan madaniya di . Uning ng asosiy xususiya i- ezko lik a ko’ inish. Bugun
axbo o kimniki ez oq a qasa, o’sha “madaniy haqiqa ” si a ida qabul qilinadi. Shu sababli
aqamli madaniya da haqiqa emas, end us u o . Bu hola milliy madaniy uchun xa lidi .
Chunki o’zlik a qad iya “ end” emas, “an’ana”ga ayanadi. Global a moqla esa
millliy an’anala ni algo i mik da ajada ney allash i adi: ula oydalanu chining milla ini emas,
aqa algo i mga mos xa i-ha aka ini “ko’ adi”. Globallashu ja ayonida milliy o'zlikni anglash
o qali milla si a ida o'zini ku sa ish deb emas, balki jahon xamjamiya ida milla si a ida yo'q
bo'lib ke ishni oldini olish, milliy da la chilikni saqlab qolish, i ojlan i ish a, eng muhimi,
mamlaka da is iqoma qiladigan uqa ola ning milliy bi damligini a'minlash o qali a aqqiyo
e ishish, isloho la su 'a la ini jadallash i ish mumkin.
Bu bo ada O'zbekis on Bi inchi P eziden i Islom Ka imo a'kidlaganla idek, «...
Eng muhimi, pa okandalik a boshboshdoqlik a'si iga ushib qolmaslik uchun o' ish
da ida aynan da la bosh isloho chi si a ida mas'uliya ni o'z zimmasiga olishi za u ligini biz
o'zimizga aniq belgilab oldik»
Aga XX as da milliy mus aqillik siyosiy amzla bilan o‘lchangan bo‘lsa, XXI as da u
axbo o oqimla ini boshqa ish, o‘z algo i mla ini ya a ish bilan belgilanadi.
Demak, milliy o‘zlikni saqlash — bu aqa ma’na iy masala emas, balki exnologik a
ma ku a iy mus aqillik masalasi hamdi .
Xulosa qilib ay ganda, aqamli madaniya insoniya ni bi lash i ayo gan bo‘lsa-da, ha bi
xalq uchun o‘zlikni yo‘qo ish xa ini ham kuchay i moqda. Bugungi aqamli da da milliy
o‘zlikni as ash — bu o‘ mishni saqlash emas, kelajakni himoya qilishdi .
Chunki e angi a lodning iden i e i kodla , a moq a algo i mla o asida shakllanadi.
Aga bu kod milliy uh bilan o‘ldi ilsa, o‘zlik yo‘qolmaydi — aksincha, aqamli
dunyoda ham yashaydi. Milliy o‘zlikni saqlash — bu endilikda na aqa madaniya azi asi, balki
s a egik da la siyosa i da ajasidagi masaladi . O‘zbekis onning aqamli kelajagi milliy il,
milliy qad iya a madaniya ni aqamli o ma da qay a ya a ish bilan belgilanadi.
142
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Foydanilgan adabiyo la o’yxa i:
1. O’zbek ilining izohli lug’a i. J.5.-T.: “O’zbekis on milliy ensiklopediyasi” Da la ilmiy
nash iyo i, 2008. 455-be .
2. O’zbekis on Respublikasi P eziden ining 2006-yil 25-a gus da qabul qilingan «Milliy
g’oya a g’ibo i a ma’na iy-ma’ i iy ishla sama ado ligini oshi ish o’g’ isida»gi qa o i.
«Xalq so’zi» gaze asi, 2006-yil 26-a gus .
3. Ka imo L.A. Jahon moliya iy-iq isodiy inqi ozi, O'zbekis on sha oi ida uni ba a a
e ishning yo'lla i a cho ala i/LA.Ka imo . T: O'zbekis on, 2009.-56 b.
4. h ps:// sue.uz/
