42
NEMIS TIL BILIMINDE FEYIL DÁREJELERI HAQQİNDA TILSHI
ALİMLARDİŃ OY-PIKIRLERI
Reymo a G.,
Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i dok o an ,
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712161
Anno aciya. Mazku maqolada il s uk u asi a il bi likla i, xususan, e’l a uning
ka ego iyala i il sis emasidagi o‘ ni a ahamiya i haqida so‘z bo adi. Til bi likla i o‘za o bog‘liq
s uk u a a sis ema hosil qilganligi a’kidlanadi. Fe’l ka ego iyasi bu s uk u a ichida ma kaziy o‘ in
egallaydi. 1960-yilla gacha bo‘lgan ilshunoslikda asosiy u g‘u o mal jiha la ga be ilgan bo‘lsa-da,
keyinchalik mazmun a o ma bi ligi, ya’ni ma e ialis ik dialek ika p insipla iga asoslangan
yondashu la i ojlanadi.
Kali sózla : Til s uk u asi, il bi likla i, e’l ka ego iyala i, o mal a mazmuniy ahlil,
Til s uk u asında il bi likle i onıń dúzilisin qu ap, óz náwbe inde usı il bi likle i
belgili bi sis ema hám dúzilis i payda e edi. Usı mánis e eyil hám onıń ka ego iyala ı
il sis emasında úlken áhmie ke iye. Bul úzliksizlik eyil sheńbe inde belgili bi sis ema
hám s uk u anı qu aydı. Álbe e, belgili bi s uk u anı qu aǵan il bi liginiń o mal
hám mánilik á eple i menen baylanıslı. Bunda belgili bi il bi liginiń basqa il bi likle i
menen óz a a baylanısında kó inedi. Demek, eyil sóz shaqapınıń ba lıq ka ego iyala ı,
sonıń ishinde, dá eje ka ego iyası il sis emasında, qalabe se, il s uk u asında ózine án
o ınǵa ie bolǵan s uk u anı qu aydı. Bul s uk u a óz gezeginde belgili modelle ge ie.
Bul modelle belgili bi anla ıw hám mazmun planına iye.
Ulıwma il biliminde, sonıń ishinde, nemec ilinde eyil dá ejele ine úy eniwge
a nalġan ilimiy miyne le di analiz e ip kó genimizde ómendegi maġlıwma la dı kel i e
alamız. XX ási diń 60-jılla ına shekem il biliminde ámelge ası ılǵan kópshilik ilimiy
ize lew jumısla da il bi likle iniń, ulıwma há qanday il qubılısınıń o malıq á epine
úlken i iba be ilgen.
Bunda ma e iallıq dialek ikanıń o ma hám mánis pú inligi p incipi pú killey
umı ılıp qoyilgan, al bul bolsa kú ilgen ná iyjele di be mgenligin kó iwimizge boladı.
Bunı óz waq ında ańlaǵan ilshi alımla ize lew jumısla ına jańasha mazmun be e
basladı, yaǵnıy il qubılısında ba bolǵan o ma hám mazmun bi ligine i iba dı
kúshey i. Ná iyjede, ilshi alımla dialek ikanıń bul p incipin óz ilimiy miyne le inde
ashiq ayqın kó se e basladı. Til hádiysele indegi o ma hám mazmun pu inligi boyınsha
ilimiy ize lew jumısla ı dáslep sóz shaqapla ı sheńbe inde alıp ba ıldı.
Dáslepki ize lewle de sózdiń mánisindegi ózge isle ge, máni kóshi iwdegi há
qıylı iple diń klassi ikaciyasına i iba kúsheydi. Bunday izleniwle a asında leksikada
komponen lik analiz usılı (me odı) óziniń bi qa a abzallıqla ı menen basqa usılla dan
keskin pa ıq qıladı. Komponen lik analiz usılı já deminde sózle diń leksikalıq-
43
seman ikalıq opa la ın anıqlaw múmkinshiligi payda boldı. Bul leksika-seman ikalıq
opa belgili bi seman ikalıq komponen iyka ında qu ılǵan boladı. A ap ay qanda,
há eke i ańla a uǵın eyille “keńislik egi há eke ” iyka ǵı komponen i iyka ında bi
seman ikalıq maydanǵa bi lesedi, endi ańla a uǵın seman ikalıq maydan “ eń”
seman ikalıq komponen i iyka ında yamasa uwısqanlıq e minle i ańla a uǵın
seman ikalıq maydan “ uwısqanlıq” ulıwma seman ikalıq komponen i iyka ında
bi lesedi. Usılayınsha V.Po cig, G.Ipsen hám Y.T i a la ı menen baylanıslı
seman ikalıq maydan eo iyası iyka ında qu ılǵan leksikalıq seman ika payda boldı.
Seman ikalıq analiz usılınıń á epda la ı há qanday ildiń leksikasın ildiń sis ema
payda e e uǵın mánili bi likle iniń jıyın ıǵı ú inde úsinedi.
Leksika dá ejesindegi bunday izleniwle ás e-aqı ınlıq penen ildiń basqa
dá ejele ine kóshi ile basladı. Tildiń há qıylı dá ejele i bi likle in úy eniw usı
bi likle diń minimal bólekle in anıqlawǵa imkaniya ja a ı.
Usı aqıle egi jumısla L.Elmele anıqlaması menen á iyiplegenimizde kóbi ek
il seman ikasına, il bilimindegi ildiń “mazmun jobası”na be ilgen há qıylı kóz-
qa asla dan kelip shıqqan halda, eyil qa nasınıń ayı ım á eple ine oq ap ó emiz.
1957-jılı basıp shıġa ılġan akademiyalıq “G amma ika” da belgisiz dá eje
kons ukciyasında is-há eke iń eal obek i a aw seplik egi a lıq bolıp, eal is-há eke
o ınlawshısı p edlogsız olıqlawısh xızme inde keledi, dep a ap kó se ilgen bolsa, 1970-
jılǵı “G amma ika” da belgisiz dá eje kons ukciyala ında is-há eke iń subek ke
baǵda lanǵanlıǵı kó se iledi. Kó inip u ǵanınday, eki dáwi de basıp shıǵa ılǵan us ili
g amma ikasınıń a o la ı bi ǵana kons ukciya belgisiz dá ejesine eki ú li qa nas
jasap, bi inde ize lewshi ushın is-há eke obek ine iyka ġı i iba qa a ıladı dep
kel i ilse, ekinshisinde is-há eke i ámelge ası ıwshı bolġan subek i áhmie li o ında
u adı. Feyil qa nasınıń uni e sal eo iyasında bul ka ego iya “gáp iń sin aksislik
baylanısı menen seman ikalıq qa nasıqla ın sáwlelendi iwde bi inshi o ında eyille
a qalı anıqlanadı”, “ eyildi g amma ikalıq jaq an belgilengen dea eza” sıpa ında
á iyiplenedi.
Belgili nemis ilshi alımı M.M.Guxmannıń kózqa ası boyınsha anıq hám belgisiz
dá ejedegi gáple bi dey mánis i ańla adı.
Bi aq qa nas ú le indegi máni bi deyligi ideyası bi qa a je ik il bilimpazla ınıń
qa sılıǵına ushı adı. Bula qa a ına, a ap ay qanda, V.S.S olonin, N.P.Nek aso ,
A.V.Popo , A.I.Tomson, K.S.Aksano , E.Ku ilo ich, S.D.Ka snelson hám basqala dı
ki giziw múmkin.
Ola dıń piki inshe, belgisiz nisba lı kons ukciyala ilde ózine án wazıypanı
asıydı, ola óz mazmunı boyınsha ak i kons ukciyala mazmunına uqsas emes
[Danko , 1981:7].
44
Adebiya la
1. Admoni W. De deu sche Sp achbau. Lening ad 1972
2. Duden G amma ik de deu schen Gegenwa ssp ache Lening ad 1962
3. Elmu odo N. Ak i a Passi kons uksiyala ni ilning u li uslubla ida qo’llanishi a azi ala i.
Mosk a 1977
4. Гулыга Е.В. Временные и видовые значения пассива. Москва 1944
5. Гухман М.М. Историко-сравнительные аспекты развития оппозиции залогов в германских
языках. Москва 1983
