59
AJRATILGAN TO‘LDIRUVCHILARNING GRAMMATIK VA SEMANTIK
XUSUSIYATLARI
(nemis ili ma e iali asosida)
Mambe niyazo a A.,
PhD, do sen , Qo aqalpoq da la uni e si e i,
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712247
Anno a siya. Mazku maqolada aj a ilgan o‘ldi u chila sin ak ik a seman ik jiha dan ahlil
qilinadi. Asosiy e’ ibo aj a ilgan o‘ldi u chila ning g amma ik shakli, gapdagi joylashu i, asosiy
o‘ldi u chila bilan o‘za o munosaba i hamda in ona sion aj alu chanligiga qa a iladi. Misolla nemis ili
ma e iali asosida ahlil qilinib, aj a ilgan o‘ldi u chila ning seman ik kengay i u chilik oli, g amma ik
moslashu i a izohlo chi azi asi yo i iladi. Tadqiqo na ijala i aj a ilgan o‘ldi u chila ning il
s uk u asidagi o‘ziga xosligini aniqlashga xizma qiladi.
Kali so‘zla : aj a ilgan o‘ldi u chi, o‘ldi u chi, g amma ik boshqa u , seman ik ek i alen ,
in ona sion aj alu chanlik, nemis ili sin aksisi, appozi siya, alen lik.
Аннотация. В данной статье выделенные дополнения анализируются синтаксически и
семантически. Основное внимание уделяется грамматической форме выделенных дополнений, их
расположению в предложении, их взаимодействию с основными дополнениями и интонационной
различимости. Примеры анализируются на материале немецкого языка, освещается семантическая
расширяющая роль, грамматическая адаптация и объясняющая функция выделенных дополнений.
Результаты исследования служат для определения специфики выделенных дополнений в структуре
языка.
Ключевые слова: обособленное дополнение, дополнение, грамматическое управление,
семантический эквивалент, интонационная разборчивость, синтаксис немецкого языка, аппозиция,
валентность.
Abs ac . In his a icle, he isola ed objec s a e analyzed syn ac ically and seman ically. The main
a en ion is paid o he g amma ical o m o he highligh ed objec s, hei loca ion in he sen ence, hei
ela ionship wi h he main objec s, and hei in ona ional sepa a ion. Examples a e analyzed based on
Ge man language ma e ial, and he seman ic expanding ole, g amma ical adap a ion, and explana o y
unc ion o he isola ed objec s a e highligh ed. The esea ch esul s se e o de e mine he speci ics o
isola ed objec s in he s uc u e o he language.
Keywo ds: de ached complemen , complemen , g amma ical con ol, seman ic equi alen ,
in ona ional de achmen , Ge man syn ax, apposi ion, alency.
Aj a ilgan o‘ldi u chila (nem. abgesonde e Objek e) gap uzilishida o‘ziga xos
in onasiya iy, g amma ik hamda seman ik xususiya la ga ega bo‘lib, ula asosiy gap
a kibidagi oda iy o‘ldi u chila dan a qlanadi. Ushbu maqolada aj a ilgan
o‘ldi u chila ning s uk u a iy, unksional a in ona sion belgila asosida asosiy
o‘ldi u chila dan aj alib u u chi jiha la i ilmiy asosda ahlil qilinadi.
1. Seman ik a qlanishi
Aj a ilgan o‘ldi u chila , oda iy o‘ldi u chila dan a qli o‘la oq, gapning asosiy
seman ik mazmunini kengay i ish, aniqlash i ish yoki chuqu lash i ish unksiyasini baja adi.
60
Ula ko‘pincha asosiy o‘ldi u chining sinonimik yoki a si lo chi shaklda be ilgan
seman ik ek i alen i si a ida keladi. Bu hola da aj a ilgan bo‘lakla p edme ning mazmuniy
xususiya la ini aniqlash i ib, gapning seman ik aniqligini oshi adi.
Misolla :
• E lieb e ih eimü iges Wesen, ih en Tak , ih e Unbekümme hei und besonde s ih
e ischendes Lachen.
• Am Abend le n en sie F au Roon kennen, eine kleine F au mi san en Gesich szügen.
Bu misolla da aj a ilgan o‘ldi u chila asosiy o ga (masalan, F au Roon) nisba an
aniqlo chi a izohlo chi ol o‘ynab, gapning seman ik kon eks ini boyi moqda.
2. G amma ik munosaba la
Aj a ilgan o‘ldi u chila gapning asosiy sin ak ik komponen la i – ega a kesim bilan
g amma ik aloqaga ki ishadi. Ula g amma ik jiha dan o‘ldi u chining ek i alen i bo‘lib,
o‘ldi u chining o‘ nini ma’lum bi sinonimik i oda bilan kengay i adi. Bunday bo‘lakla
ko‘pincha oldingi o‘ldi u chidan keyin joylashadi a unga g amma ik jiha dan mos keladi.
Misolla :
• Sie wa en mi Gus a , ih em Mann, und ih en B üde n im K ieg gewesen…
• E sp ach … zu dem blonden, einen Jehan, seinem Liebling.
Ikkinchi misolda seinem Liebling — bu dem blonden, einen Jehan o‘ldi u chisiga
seman ik jiha dan ek i alen bo‘lib, kesim sp echen + zu D. boshqa u ida o‘g‘ idan- o‘g‘ i
qa nashmoqda.
3. Joylashu a sin ak ik pozi siyasi
Aj a ilgan o‘ldi u chila doimo ula egishli bo‘lgan asosiy so‘zdan so‘ng keladi.
Ula gapda izohlo chi, aniqlo chi olni baja adi a s uk u a jiha idan appozi i (izohli)
bi likla ga o‘xshashlik kasb e adi. Bu o‘ziga xos pozi sion xususiya ula ni oddiy
o‘ldi u chila dan aj a adi.
4. In onasiya iy belgila i
Aj a ilgan o‘ldi u chila alohida in ona sion segmen si a ida ala uz qilinadi. Ula
oda da pauza, logik u g‘u, i m o qali asosiy gap a kibidan aj aladi. Bu ula ning gapdagi
boshqa bo‘lakla dan a qli a zda ala uz qilinishini a’minlaydi.
Asosiy o‘ldi u chila bunday in ona sion belgila ga ega bo‘lmaydi, aj a ilgan bo‘lak
esa aynan ala uzdagi bu o‘zga ishla o qali ham sin ak ik jiha dan mus aqil komponen
si a ida an olinadi.
Аj a ilgan o‘ldi u chila o‘zla iga xos in оnа siyalа i hаmdа g аmmа ik о mаlа i
bilаn hаm аsоsiy gаp а kibidаgi o‘ldi u chidаn а qlаnаdi. Mаzku а qаlаnish usullа ini
qo‘yidаgichа bеlgilаb o‘ аmiz:
1. To‘ldi u chilа аsоsiy gаp mаzmunini o‘liq i ish unk siyasini o‘z zimmаsigа
оlаdi, ya’ni o‘ldi u chili аj а ilgаn bo‘lаklа esа ushbu gаpning sеmаn ik mа’nоsini
61
o‘liq i ib kеlаyo gаn o‘ldi u chining mа’nо mоhiya ini е аnlаsh i ib qоlmаy, shu bo‘lаkni
а оlоgik а zdа bоshqа so‘zlа bilаn kеng bаyon e ilishigа, ulа yo dаmidа аsоsiy gаp
bo‘lаgidаgi o‘ldi u chining p еdmе ni аniqlаb, o‘liq i аdi.
Мисоллар:
1. E lieb e ih eimü iges Wesen, ih en Tak , ih e Unbekümme hei und
besonde s ih e ischendes Lachen (8, 181).
2. Am Abend le n en sie F au Roon kennen, eine kleine F au mi san en
Gesich szügen (7, 501).
Dеmаk, аsоsiy gаp а kibidаgi o‘ldi u chi оddiy gаp mа’nоsini, аj а ilgаn
o‘ldi u chili bo‘lаkl esа ushа gаp mа’nоsini o‘liiq i аyo gаn bo‘lаkgа ek i аlеn bo‘lib,
ulа ni mа’nо а g аmmа ik jihа dаn o‘ldi u chining o‘ nini bоshqа so‘zlа bilаn kеngаy ib
kеlаdigаn bo‘lаkdi .
2. Аj а ilgаn bo‘lаklа gаp а kibidаgi аj а ilmаgаn аsоsiy o‘ldi u chilа dаn
o‘zlа ining g аmmа ik хususiya lа i bilаn а qlаnаdi. Аj а ilgаn o‘ldi u chilа ning mа’nо-
unk siyasi bоshqаchа bo‘lib, ulа аsоsiy gаp а kibidаgi egа а kеsimning mаzmunini
o‘liq i ib, gаp mаzmunini kоnk е lаsh i аdi а o‘ldi u chi unk siyasidа kеlаyo gаn
bo‘lаkning ek i аlеn i si а idа, egа а kеsim bilаn mа’lum gаp bo‘lаgidаgi аsоsiy
o‘ldi u chi kаbi g аmmа ik аlоqаgа ki ishаdi.
Мисол:
3. Sie wa en mi Gus a , ih em Mann, und ih en B üde n im K ieg gewesen und
o he in de selben Fab ik (10, 59).
4. Sie du en ein Volk mi solchen ungeheu en K ä en, solchen Chemike n,
Physike n, Chi u gen, Philosophen, Musike n und Dich e n, nich wie ein Balkan olk
behandeln und in seinen engen G enzen e kümme n lassen (8, 249).
Misоldаgi o‘ldi u chining egа а kеsim bilаn munоsаbа gа ki а оlishini quyidаgichа
ko‘ sа ish mumkin.
Misоl:
5. E sp ach, sche zend, g immig, an eue nd, zynisch, zu dem einen, dem blonden,
einen Jehan, seinem Liebling (3, 145).
Misоldа gаpning kеsimi sp echen +zu D. p еdlоgi bilаn bоshqа ilib kеlgаn, mа’lum
gаp kоmpоnеn idаgi E sp ach … zu dem blonden, einen Jehan o‘ldi u chisi bilаn mа’nо
jihа idаn o‘liq i ilib kеlingаn bo‘lsа, аj а ilgаn bo‘lаk si а idа i оdаlаnilаyo gаn seinem
Liebling so‘z bi ikmаsi dem einen, dem blonden, einen Jehan so‘z bo‘lаklа igа
ek i аlеn bo‘lib аsоsiy bo‘lаkning mа’nоsini kоnk е lаsh i mоqdа а shu bilаn bi qа о dа
sp echen +zu D. kеsimning bоshqа ilishini аlаb qilmоqdа.
1. Аj а ilgаn o‘ldi u chilа ning o‘zigа хоs hususiya lа idаn- bu ulа dоim o‘zlа i
mа’nоsini o‘liq i ib kеlаyo gаn so‘zdаn so‘ng qo‘llаnаdi.
62
2. Аj а ilgаn bo‘lаklа gаp а kibidа o‘zigа хоs аj а u chi in оnа siyagа egа bo‘lib,
lоgik u g’u, i m а pаuzа bilаn аj аlgаn bo‘lаdi. Bu аsоsiy gаp а kibidаgi o‘ldi u chidа
bunаqа in оnа siоn o‘zgа ishlа kuzа ilmаydi.
Аj а ilgаn o‘ldiu chili bo‘lаk yo dаmidа mа’nо-mоhiya i аs i lаnib kеlаyo gаn
mа’lum bo‘lаkni аniqlаsh i ib, o‘liq i u chisidi . Аj а ilgаn o‘ldi u chilа аsоsiy gаp
а kibidаgi o‘ldi u chining mа’nоsini аniq ushun i ib kеlаdigаn gаp bo‘lаgidi . SHuning
uchun hаm аj а ilgаn o‘ldi u chilа o‘zigа хоs unk siyadаgi gаp bo‘lаgi si а idа, o‘zining
sеmаn ikаsigа, g аmmа ik хususiya lа igа а аshqi i оdаsigа egа bo‘lаdi.
Aj a ilgan o‘ldi u chila o‘zining seman ik aniqlash i u chilik, g amma ik
moslashu chanlik, pozi sion ba qa o lik a in ona sion aj alu chanlik kabi
xususiya la i bilan asosiy o‘ldi u chila dan aj alib u adi. Ula gap mazmunini boyi ish,
aniqlash i ish a a si lashda muhim osi a si a ida xizma qiladi. Tilshunoslikda bu u dagi
bi likla ning o‘ ganilishi, ayniqsa, ma n seman ikasi, sin aksis a a jimashunoslik
kon eks ida dolza b ahamiya kasb e adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Винокур, Г. О. О функциях синтаксиса и о типах синтаксических отношений в
современном русском языке. – М.: Наука, 1972.
2. Vinog ado , V. V. Russkiy yazyk. G amma icheskoe uchenie o slo e. – M.: Nauka, 1972.
3. Helbig, G., Buscha, J. Leh buch de deu schen G amma ik. – Leipzig: Enzyklopädie, 1996.
4. Engel, U. Deu sche G amma ik. – Heidelbe g: Julius G oos Ve lag, 1994.
5. T ask, R. L. Key Concep s in Language and Linguis ics. – Rou ledge, 1999.
6. Турсунов, U. Zamona iy o‘zbek ilining sin aksisi. – Toshken : Fan, 2008.
7. Назаров, А. So‘z bi ikmala i a gap u la i. – Toshken : O‘qi u chi, 1995.
8. Томанов, М. Қиёсий тилшунослик ва умумий тил назарияси асослари. – Тошкент:
Университет, 2007.
