82
NEMIS TILIDAGI „ES“ OLMOSHI: VAZIFALARI VA O‘ZBEK TILIGA
TARJIMA QILISH IMKONIYATLARI
Sabi o a Sh. S.,
Qo aqalpoq da la uni e si e i, Nukus
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712371
Аnno а siyа. Ushbu ezisda nemis ilidagi es shaxssiz olmoshining g amma ik a unksional
xususiya la i o‘ ganiladi. Mazku olmoshning u li sin ak ik hola la da qo‘llanishi, u qanday
g amma ik olla ni baja ishi a uning kommunika i ahamiya i ahlil qilinadi. Maqolada shuningdek,
es olmoshining boshqa illa ga, xususan, o‘zbek iliga a jima qilishda yuzaga keladigan muammola
ham qisqacha yo i iladi.
Kаli sozlа : olmosh, sin ak ik azi a, shаxssiz olmosh, g аmmа ik kа ego iyа, shаxssiz
kons uk siyа, ko elа .
Аннотация. В данной статье рассматриваются грамматические и функциональные
особенности безличного местоимения es в немецком языке. Анализируется его употребление в
различных синтаксических позициях, грамматические роли, которые оно выполняет, и его
коммуникативное значение. В статье также кратко освещаются проблемы, возникающие при
переводе местоимения es на другие языки, в частности на узбекский.
Ключевые слова: местоимение, синтаксические функции, безличное местоимение,
грамматическая категория, безличная конструкция, коррелят.
Anno a ion. This a icle examines he g amma ical and unc ional ea u es o he impe sonal
p onoun es in he Ge man language. I analyzes i s usage in a ious syn ac ic posi ions, he
g amma ical oles i ul ills, and i s communica i e signi icance. The a icle also b ie ly highligh s he
challenges ha a ise when ansla ing he p onoun es in o o he languages, pa icula ly Uzbek.
Key wo ds: p onoun, syn ac ic unc ion, impe sonal p onoun, g amma ical ca ego y,
impe sonal cons uc ion, co ela e.
Nemis ilidagi es olmoshi ko‘plab g amma ik a unksional azi ala ni baja adi.
Uning shakli oddiy bo‘lishiga qa amay, es seman ik a sin ak ik jiha dan mu akkab
bo‘lib, ayniqsa nemis ilini che il si a ida o‘ ganu chila , xususan, o‘zbek ilida
so‘zlashu chila uchun muhim muammo hisoblanadi. "Es" shaxssiz olmoshli gapla
gapla g amma ik a uslubiy jiha dan ko‘plab illa da o‘g‘ idan- o‘g‘ i mos
keladigan shaklga ega emasligi u ayli bunday gapla ni boshshqa illa ga, xususan,
o’zbek iliga a jima qilish ham muayyan qiyinchilikla ug’di adi. Nemis ilidаgi “es”
shаxssiz olmoshini o‘zbek ilidаgi mа’no iy hаmdа unksionаl-semаn ik jihа dаn аdqiq
qilish zа u iyа i bu yo’nalishda bi qаnchа аdqiqo lа ning yuzаgа kelishigа sаbаb bo’ldi
[1: 94].
Аn’аnаgа ko‘ а, “es” olmoshi uchun uch а g аmmа ik oi аni аj а ish odа iy
holdi , uning nemis ilidа mа judligini quyidа sаnаb o‘ ish mumkin: 1) kishilik (shаxs)
olmoshlа i (dаs Pe sonаlp onomen): De А z hiel die Hände un e dаs Wаsse , dаss es
83
sp i z e. 2) ko‘ sа ish olmoshlа i (dаs Demons а i p onomen): Wi аlle, die ihn
gekаnn hаben, wuss en es besse . 3) shаxssiz olmoshlа (dаs unpe sönliche P onomen):
Von diesem Siege zu e zählen ieb es ihn, o zdem e wuss e, wie Jenny zu diesen
Dingen s аnd.
Abdullae a [2: 166-167] es olmoshining quyidagi uch unksiyasini a ab o’ adi:
1. Ma’no jiha dan eganing bo ligi haqida ik yu i ilmaydigan abia hodisala ida.
Masalan, es egne – yomg’i yog’yap i.
2. Shaxssiz gapla da: Es is spä . – Kech. Es is sechs Uh – soa ol i.
3. Tu g’un bi ikmala da: es gib – bo . Wie geh es di ? – Ah oling qalay?
Bi oq, ling is ik eаllikdа, ling is ik аziyа lа bа а sil ko‘ ib chiqilsа, es olmoshi
u yoki bu, mаjbu iy yoki ix iyo iy unksiyаni bаjа ib, o‘z ichigа olgаn subyek yoki
obyek olmoshi si а idа judа keng doi аdаgi s uk u а iy-semаn ik gаplа ning
xususiyа lа ini oshko qilаdi. Es olmoshi gapda ko’plab g amma ik a unk sional
azi ala ni baja adi, jumladan:
a) Subyek si a idagi es (sox a yoki o‘ldi u chi subyek ). Ko‘plab nemis
gapla ida es o mal subyek si a ida ishla iladi. Bu kabi holla da es g amma ik jiha dan
subyek o‘ nini o‘ldi adi [3: 282]. Bunda ushbu olmosh eal bi na sani angla maydi,
aqa gap uzilmasini o’liq qilish uchun shunchaki g amma ik alabga ko‘ a
ishla iladi a sox a ega azi asida keladi. Boshqa illa da, xususan o‘zbek ilida,
bunday o mal subyek alab qilinmaydi, shuning uchun uni a jima qilganda
ushi ib yubo iladi:
Es egne . → Yomg‘i yog’moqda.
Es is wich ig, Deu sch zu le nen. → Nemis ilini o‘ ganish muhim.
b) Gap boshidagi es (so‘z a ibini belgilo chi). Ba’zan es gap boshida
ishla iladi a bu gapning uzilishini belgilaydi. O‘zbek ilida bunday holla da gapni
o‘g‘ idan- o‘g‘ i mazmun bilan boshlash a zal:
Es ha mich ge eu , dich zu sehen. → Seni ko‘ ganimdan xu sand bo‘ldim.
c) Ko ela si a idagi es. Ko‘pincha es yo damida e gash gapla yoki in ini i
shaklla ki ishib keladi. O‘zbek ilida bu es olmoshi be osi a a jima qilinmaydi, balki
gapning uzilishi o‘zga i iladi:
Es is schön, dass du gekommen bis . → Kelganingdan xu sandman.
Es ge äll mi , Musik zu hö en. → Menga musiqa inglash yoqadi.
Ko‘ inib u ibdiki, o‘zbek ilida o mal subyek ("es") ishla ilmaydi, bu esa
a jima aq ida s uk u a iy moslik muammosini kel i ib chiqa adi.
d) Anapho a (o qaga isho a qilu chi) es. Nemis ilidagi gapla da ba’zan es
a algi ik yoki p edme ga isho a qiladi. Bu hola o‘zbek ilida aniq olmoshla bilan
a jima qilinadi: u, bu a h.k.:
84
Ich habe ein neues Buch gelesen. Es wa seh in e essan . → Men yangi ki ob
o‘qidim. U juda qiziq edi.
Es olmoshining sin ak ik olini o‘g‘ i ushunish nemischa gap uzishda juda
muhimdi [4: 112]. Nemis ili e kin so‘z a ibiga ega bo‘lganligi sababli, es u li
sin ak ik azi ala ni baja a oladi. O‘zbek ilida esa bu kabi e kinlik yo‘q. Ayniqsa, es
ba’zan hech qanday seman ik mazmunga ega bo‘lmasa-da, ishla ilishi sha bo‘ladi. Bu
hola ko‘plab o‘zbek ilida so‘zlashu chi o‘ ganu chila ni chalkash i adi:
Is wich ig le nen Deu sch. (To‘g‘ isi: Es is wich ig, Deu sch zu le nen.)
Nemis ilidagi es olmoshi ko‘p holla da shaxssiz olmosh si a ida ishla iladi.
Uning asosiy azi asi subyek olini baja ish, gap uzilmasini o‘ldi ish yoki sin ak ik
mu ozana ni saqlashdan ibo a di . O‘zbek ilida esa bunday shaxssiz olmosh ma jud
emas, bu esa a jima ja ayonida muayyan mu akkablikla ni kel i ib chiqa adi.
Yuqo idagi ik a misolla ga ayanib, es olmoshi qa nashgan nemis ilidagi gapla ni
o’zbek iliga a jima qilishda qo’llaniladigan quyidagi s a egiyala ni ko‘ sa ish
mumkin:
Nemischa s uk u a
O‘zbekchadagi s a egiya
Es + e’l ( egne , is )
Es is kal .
Shunchaki e’l o qali i odalash
Ha o so uq.
Es schein / is kla
Es schein , dass e müde is .
Kon eks asosida ik bildi u chi gap
U cha chaganga o’xshaydi.
Es wi d + Pa izip II
Es wi d ge anz .
Passi shakl bilan (masalan, "-ilmoqda")
Raqsga ushilmoqda.
Es gib
Es gib einige P obleme.
Es gib keinen Zwei el.
"Bo /yo‘q" bilan i odalash
Ba’zi muammola bo .
Shubha yoq.
Es is + si a + zu + e’l
Es is schwe , ihn zu e s ehen.
In ini i li gapla da be osi a e’l ishla ish
Uni ushunish qiyin.
O’ ganib chiqqanimizdek, nemis ilidagi es olmoshi g amma ik izimning muhim
elemen i hisoblanadi a u li sin ak ik a p agma ik azi ala ni baja adi. Uning asosiy
azi asi gapning s uk u a iy yaxli ligini a’minlashdi . O‘zbek ilida bunday
kons uk siyala sin ak ik a seman ik jiha dan boshqa yo‘lla bilan i odalanadi. Bu esa
a jima ja ayonida moslash i ish a qay a uzish kabi s a egiyala ni alab qiladi. O‘zbek
ilida so‘zlashu chi nemis ili o‘ ganu chila i uchun es olmoshining g amma ik olini
o‘g‘ i ushunish a a jima s a egiyala ini pux a o‘zlash i ish juda muhim.
Adabiyo la :
1. Abdullaye a, G. (2024): Nemis ilidagi es olmoshi a uning ishla ilishidagi ba’zi xususiya la i.
Tamaddin Nu i/ The Ligh o Ci iliza ion, 11/62, 2024, 294-297-bb.
2. Abdullaye a, A. B. (2009): Nemis ili. Deu sch. Aloqachi, Toshken , 166-167-bb.
3. Helbig, Ge ha d / Buscha, Joachim (2001): Leh buch de deu schen G amma ik. Regeln – Fo men –
Übungen. Langenscheid .
4. Hen schel, Elke / Weyd , Ha ald (2003): Deu sche G amma ik. Ein Handbuch ü den
Auslände un e ich . de G uy e .
