98
KARIMBOY QURAMBOYEVNING MONOGRAFIK ASARLARIDA O‘ZBEK,
TURKMAN VA QORAQALPOQ ADABIY ALOQALARINI O‘RGANISH
Ame o a M.О.,
Qo aqalpoq da la uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17712451
Аннотация. В статье рассматриваются монографические исследования Каримбая
Курамбаева, посвящённые изучению литературных связей между узбекской, туркменской и
каракалпакской литературами. Учёный выявил общие исторические корни, художественные
традиции и типологические сходства трёх родственных литератур. Анализируется
творческое наследие Махтумкули, Бердаха, Ажиниёза и Навои, а также современное значение
научного вклада К. Курамбаева в сравнительное литературоведение.
Ключевые слова: К. Курамбаев, литературные связи, сравнительное
литературоведение, узбекская литература, туркменская литература, каракалпакская
литература.
Abs ac . The a icle analyzes Ka imboy Qu amboye ’s monog aphic s udies de o ed o he
li e a y ela ions among Uzbek, Tu kmen, and Ka akalpak li e a u es. The schola e ealed he
common his o ical oo s, a is ic adi ions, and ypological simila i ies o hese ela ed li e a u es.
The s udy also highligh s he in luence o Makh umquli, Be dakh, Ajiniyoz, and Alishe Na oi, as well
as Qu amboye ’s con ibu ion o mode n compa a i e li e a y s udies.
Keywo ds: K. Qu amboye , li e a y ela ions, compa a i e li e a u e, Uzbek li e a u e,
Tu kmen li e a u e, Ka akalpak li e a u e.
Ma kaziy Osiyo xalqla i adabiyo i as la da omida bi -bi i bilan uz iy aloqada
i ojlanib kelgan. Xususan, o‘zbek, u kman a qo aqalpoq adabiyo la i umumiy u kiy
ildizla ga, madaniy yaqinlikka a ij imoiy- a ixiy sha oi la ga asoslangan holda
shakllandi. Ushbu uch xalq adabiyo idagi o‘za o a’si a badiiy hamko likni izimli
o‘ ganish masalasi qo aqalpoq adabiyo shunosligida alohida yo‘nalishga aylandi.
Bu bo ada Ka imboy Qu amboye ning monog a ik ishla i alohida ilmiy
ahamiya ga ega bo‘lib, u qiyosiy adabiyo shunoslik amoyilla ini Ma kaziy Osiyo
adabiyo la i misolida chuqu ahlil qildi. Uning ilmiy qa ashla i u kiy xalqla
adabiyo idagi umumiylik a milliy o‘ziga xoslikni aniqlashga xizma qiladi.
Ka imboy Qu amboye o‘z izlanishla ida adabiyo la a o a’si ni o‘ ganishda
qiyosiy adabiyo shunoslikning undamen al p insipla i - a ixiylik, ipologik
o‘xshashlik, milliylik a badiiylik mezonla iga ayangan. Olim ik icha, u kiy
xalqla ning adabiy a aqqiyo i umumiy ildizla dan o‘sib chiqqan bo‘lib, ula bi -bi iga
uhiy, es e ik a ma’na iy jiha dan yaqin u adi.
U quyidagi ilmiy yo‘nalishla ni ishlab chiqqan:
Ta ixiylik amoyili – adabiy ja ayonla ni a ixiy sha oi bilan bog‘lab, ula ning
o‘za o aloqasini ochish;
99
Ijodiy a’si ni ahlil qilish – yozu chi a shoi la o‘ asidagi be osi a a bil osi a
adabiy a’si ni aniqlash;
Poe ik ipologiya – o‘xshash badiiy ob azla , g‘oyala a shaklla ning qiyosiy
ahlili;
Milliylik a xalqchillik – ha bi adabiyo ning o‘z milliy uhi a xalqona ohangini
saqlab qolganligini ko‘ sa ish.
Qu amboye uchun adabiyo la a o aloqa bi omonlama emas, balki ikki a uch
omonlama ja ayon si a ida ko‘ iladi. Bu yondashu o qali u u kiy xalqla ning
adabiyo la ini yagona madaniy izim si a ida o‘ ganish imkoniya ini ya a di.
Ka imboy Qu amboye Alishe Na oiyning g‘oya iy-badiiy me osini qo aqalpoq
adabiyo iga ko‘ sa gan a’si ini alohida ahlil qilgan. U Na oiy asa la idagi
insonpa a lik, ma’na iy kamolo a axloqiy poklik g‘oyala i Be daq, Ajiniyoz,
O‘ emis, Shaybek kabi qo aqalpoq shoi la ining she’ iya ida yangi shaklda da om
e ganini asoslab be gan.
Na oiy asa la ida ilga i su ilgan adola , haqiqa , xalqpa a lik g‘oyala i
qo aqalpoq she’ iya ida milliy uh bilan uyg‘unlashib, xalq hayo i a o zu-in ilishla ini
i oda e gan. Bu jiha dan K.Qu amboye Na oiy me osini qo aqalpoq adabiy muhi ining
g‘oya iy ayanchla idan bi i si a ida alqin e adi.
K.Qu amboye ning “Max umquli a Be daq adabiy an’anala i” nomli
monog a iyasi u kman a qo aqalpoq adabiyo la ining uhiy-mazmuniy yaqinligini
ahlil e adi. Olim Max umqulining e k, a anpa a lik, ma’ i a pa a lik haqidagi
g‘oyala i qo aqalpoq shoi la i ijodida, ayniqsa Be daqning asa la ida chuqu aks
e ganini dalilla bilan ko‘ sa gan.
Max umquli a Be daqning poe ik olamida xalq hayo i, mehna kash inson, e k a
adola uchun ku ash mo i la i ma kaziy o‘ inda u adi. K.Qu amboye bu o‘xshashlikni
asodi iy emas, balki a ixiy a uhiy yaqinlik na ijasi si a ida baholaydi.
Ka imboy Qu amboye ning monog a iyala ida o‘zbek, u kman a qo aqalpoq
adabiyo la i o‘ asidagi umumiy g‘oya iy a es e ik yo‘nalishla keng yo i iladi. Olim
ula ning ba chasida xalqchillik, insonpa a lik, a anpa a lik, diniy-ma’ i iylik singa i
umum u kiy qad iya la ning us u o ekanini ko‘ sa adi.
Uch xalq adabiyo ida amziy ob azla (masalan, “ a an”, “e k”, “yo ug‘lik”,
“yo‘l”) bi xil ma’na iy yukni i odalaydi. Qu amboye bu ob azla ni qiyosiy ahlil e ib,
ula ning shakl jiha dan a qli, ammo mazmunan yaqin ekanligini ilmiy asosda
isbo laydi.
Bugungi kunda Qu amboye ning monog a ik ishla i na aqa qo aqalpoq, balki
bu un Ma kaziy Osiyo adabiyo shunosligida me odologik asos si a ida qad lanadi. U
ya a gan ilmiy mak ab ko‘plab yosh adqiqo chila ga yo‘l ochdi.
100
Olimning qa ashla i hozi gi global madaniy in eg a siya sha oi ida ham dolza b:
u u kiy xalqla ning adabiy yaqinligi o qali madaniy bi lik g‘oyasini ilga i su gan. Shu
bois Qu amboye ning ilmiy me osi milliy o‘zlikni anglash a u kiy adabiyo la ni
qiyosiy o‘ ganishda beqiyos ahamiya kasb e adi.
Ka imboy Qu amboye ning monog a ik adqiqo la i o‘zbek, u kman a
qo aqalpoq adabiyo la ining a ixiy-badiiy aloqala ini ilmiy asosda ochib be gan yi ik
manba hisoblanadi. U uch xalq adabiyo ining umumiy ildizla i, poe ik an’anala i a
milliy xususiya la ini ahlil qilish o qali Ma kaziy Osiyo kompa a i is ikasida yangi
ilmiy yondashu ya a di.
Qu amboye ning ilmiy me osi bugungi adabiyo shunoslikda ham o‘z ahamiya ini
yo‘qo magan bo‘lib, u adabiyo la a o aloqala ni o‘ ganishda me odologik ayanch
azi asini o‘ aydi. Uning asa la i milliy o‘zlikni anglash, madaniy me osni saqlash a
u kiy xalqla bi ligini mus ahkamlash yo‘lida beqiyos ilmiy manba bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Qu amboye K. O‘zbek a qo aqalpoq adabiy aloqala i. – Nukus: Qo aqalpoqs an, 1982.
2. Qu amboye K. Tu kman a qo aqalpoq adabiy bog‘liqlikla i. – Ashxobod: Maga i , 1985.
3. Qu amboye K. Qo aqalpoq adabiyo ida Na oiy an’anala i. – Nukus: Bilim, 1989.
4. Qu amboye K. Max umquli a qo aqalpoq she’ iya i. – Nukus: QDU nash iyo i, 1995.
5. Qu amboye K. Qiyosiy adabiyo shunoslik masalala i. – Nukus: QDU, 2001.– Nukus: QDU,
2001.
