718
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
PARA STOL TENNISCHILARNING BOSHLANG‘ICH MAXSUS JISMONIY VA
UMUMIY JISMONIY TAYYORGARLIGINI RIVOJLANTIRISH
Mamadaliye Sa do bek Abdu ahmono ich
O ien al uni e si e i ka a o‘qi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17713493
Anno a siya. Ushbu maqolada pa a s ol ennischila ining boshlang‘ich bosqichdagi
maxsus a umumiy jismoniy ayyo ga ligini i ojlan i ish masalala i chuqu o‘ ganiladi.
Nogi onligi bo‘lgan spo chila uchun spo mashg‘ulo la ini izimli a ilmiy asosda olib
bo ish ula ning spo dagi mu a aqiya ini a'minlashda muhim ahamiya kasb e adi. Maqolada
pa a s ol ennisiga xos ha aka elemen la i, za u bo‘lgan jismoniy si a la (chaqqonlik,
koo dina siya, ezlik, kuch) a ula ni i ojlan i ish me odikasi ahlil qilinadi. Shuningdek,
mashg‘ulo la ning ashkiliy shaklla i, xa sizlik cho ala iga alohida e’ ibo qa a iladi. Ilmiy
adqiqo la asosida nogi on spo chila uchun sama ali ayyo ga lik izimini ya a ish bo‘yicha
amaliy a siyala ishlab chiqiladi.
Kali so‘zla : Pa a spo , s ol ennisi, jismoniy ayyo ga lik, maxsus mashqla , unksional
imkoniya la , spo eabili a siyasi, adap i spo , koo dina siya, spo me odikasi.
НАЧАЛЬНАЯ СПЕЦИАЛЬНАЯ И ОБЩАЯ ФИЗИЧЕСКАЯ ПОДГОТОВКА ПАРА-
ТЕННИСИСТОВ
Аннотация. В статье подробно рассматриваются вопросы развития начальной
специальной и общей физической подготовки у спортсменов с инвалидностью,
занимающихся пара настольным теннисом. Актуальность темы обусловлена
необходимостью научно обоснованного подхода к тренировкам в параспорте.
Описываются двигательные особенности пара теннисистов, ключевые
физические качества и методы их совершенствования. Особое внимание уделяется
структуре тренировочного процесса, мерам безопасности, а также методическим
рекомендациям по реабилитации и адаптации. Разрабатываются эффективные
стратегии для повышения уровня подготовки и спортивных результатов.
Ключевые слова: Параспорт, настольный теннис, физическая подготовка,
специальные упражнения, координация, адаптивный спорт, реабилитация, тренировки,
методика.
DEVELOPING BASIC SPECIAL AND GENERAL PHYSICAL PREPARATION FOR
PARA TABLE TENNIS ATHLETES
Abs ac . This a icle explo es he de elopmen o basic special and gene al physical
p epa a ion o pa a able ennis playe s. The scien i ic app oach o aining a hle es wi h
disabili ies is c ucial o imp o ing hei spo s pe o mance and quali y o li e. The s udy
iden i ies key physical abili ies equi ed in pa a able ennis, including agili y, coo dina ion,
speed, and s eng h, and o e s e ec i e me hods o hei enhancemen . The pape emphasizes
he impo ance o aining s uc u e, sa e y p o ocols, and p ac ical guidance o inclusi e and
adap i e spo s en i onmen s. Recommenda ions a e based on cu en esea ch and aim o
suppo ehabili a ion and spo ing success among pa a-a hle es.
Keywo ds: Pa a spo , able ennis, physical p epa a ion, adap i e exe cises,
coo dina ion, unc ional aining, ehabili a ion, inclusi e spo s, aining me hodology.
Ki ish. Jismoniy aollik inson hayo ining aj almas qismi bo‘lib, ha qanday yoshdagi
insonla , ayniqsa nogi onligi bo‘lganla uchun sog‘liqni iklash a ij imoiy hayo da aol ish i ok
719
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
e ishning muhim osi asidi . Pa a spo yo‘nalishla i o asida s ol ennisi nogi on spo chila
uchun eng ommabop a oydali u la dan bi idi . U ha aka koo dina siyasi, ezko ik lash,
eaksiya a jismoniy ba doshlilikni i ojlan i adi. Ammo spo dagi mu a aqiya li na ijala ga
e ishish uchun pa a s ol ennischila ining boshlang‘ich bosqichda jismoniy a maxsus
ayyo ga ligi ilmiy asoslangan a zda olib bo ilishi za u .
Ma zuning dolza bligi. Pa a spo u la i, jumladan, s ol ennisi O‘zbekis on a xalqa o
miqyosda jadal i ojlanmoqda. Shu bilan bi ga, ko‘plab nogi on spo chila o‘z aoliya la ini sus
da ajada boshlaydi, chunki boshlang‘ich bosqichdagi ayyo ga lik ye a licha ilmiy-me odik
asosga ega emas. Bu hola spo chila ning salohiya ini o‘liq ochib be a olmaslik xa ini
ug‘di adi. Shu sababli, maxsus a umumiy jismoniy ayyo ga likning me odikasini ishlab
chiqish a uni amaliyo ga a biq e ish bugungi kunda nihoya da dolza b hisoblanadi.
Ma zuning ilmiy yangiligi. Maqolaning asosiy ilmiy yangiligi shundan ibo a ki, unda
pa a s ol ennischila ining ayyo ga lik izimi alohida yo‘nalishda — boshlang‘ich bosqichda
jismoniy a maxsus mashg‘ulo la ni uyg‘unlash i ish o qali yondashiladi. Ilga i olib bo ilgan
adqiqo la da ko‘p oq musobaqaga ayyo lo da ajasi yo i ilgan bo‘lsa, ushbu maqola
spo chining ilk bosqichdagi iziologik, uhiy a exnik ayyo ga ligiga qa a ilgan.
Ma zuning maqsadi. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi — pa a s ol ennischila ining
boshlang‘ich bosqichda jismoniy salohiya ini i ojlan i ish, ula uchun moslash i ilgan mashqla
izimini ya a ish a bu o qali spo aoliya ida yuqo i na ijala ga e ishishiga asos bo‘ladigan
kompleks ayyo ga lik me odikasini ishlab chiqish.
Ma zuning azi ala . Pa a s ol ennisi uchun za u bo‘lgan jismoniy si a la ni aniqlash
a ahlil qilish.
Maxsus jismoniy ayyo ga likka mos mashqla o‘plamini shakllan i ish.
Ha aka koo dina siyasi, ezlik, kuch a chidamlilik si a la ini i ojlan i ish me odikasini
ishlab chiqish.
Boshlang‘ich bosqichdagi spo chila ning iziologik xususiya la ini hisobga olgan holda
mashg‘ulo la izimini ya a ish.
Mashg‘ulo la da xa sizlik a uhiy qo‘llab-qu a lash omilla ini in eg a siyalash.
Ma zuning ibbiy, iziologik a biologik xususiya la . Pa a spo chila , ayniqsa pas ki
yoki yuqo i a'zola i aoliya i cheklangan shaxsla , oda dagi spo chila dan a qli a ishda
indi idual iziologik eh iyojla ga ega bo‘ladi. Ula ning mushak massasini i ojlan i ish, qon
aylanish izimi aolligini saqlash, na as olish a yu ak-qon omi aoliya ini qo‘llab-qu a lash
alohida yondashu ni alab qiladi. Shuningdek, mushakla a bo‘g‘imla ga ushadigan zo‘ iqish
da ajasi eh iyo ko lik bilan nazo a qilinishi ke ak.
Tibbiy xususiya la . Pa a spo chila , xususan pas ki yoki yuqo i a’zola i aoliya i
cheklangan shaxsla , maxsus ibbiy eh iyojla ga ega. Tibbiy nuq ai naza dan ula ning
ayyo ga ligi quyidagi omilla ni hisobga olgan holda olib bo ilishi ke ak:
Muhim jiha la :
Reabili a siya a ibbiy moni o ing – Mushak, bo‘g‘im yoki asab izimiga oid nogi onligi
bo‘lgan spo chila uchun eabili a sion adbi la asosiy o‘ inda u adi. Ha bi mashg‘ulo dan
oldin a keyin ha aka chanlik, og‘ iq da ajasi, qon bosimi, yu ak u ishi, O2 da ajasi ekshi ilib
bo ilishi za u .
Ko‘p holla da su unkali hola la (masalan: pa aplegiya, se eb al alaj, ampu a siya,
poliomieli ) ma jud bo‘lishi sababli spo chila sog‘lig‘i mun azam nazo a da bo‘lishi lozim.
720
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Tana hola i bilan bog‘liq ibbiy xa omilla i: uzoq mudda li nogi onlikda enoz s az
(qon aylanishning sus lashu i), bosim ya ala i (p olej), os eopo oziya, mushakla a o iyasi
kuza ilishi mumkin.
Do i osi ala iga sezu chanlik: Ay im pa a spo chila da doimiy do ila (masalan,
spazmoli ikla , an ikoagulyan la ) qabul qilinadi, bu mashg‘ulo ejala iga a’si qilishi mumkin.
Fiziologik xususiya la . Fiziologik jiha dan pa a s ol ennischila oddiy spo chila dan
a q qiladi. Ula ning jismoniy ha aka lanishidagi cheklo la u li izimla ga a’si ko‘ sa adi.
Muhim jiha la : Yu ak-qon omi izimi: Yu ishdagi cheklo la sababli yu ak chiqishi
(ca diac ou pu ) pas oq bo‘lishi mumkin, ayniqsa pa aplegiya yoki e aplegiyada. Shuning
uchun mashg‘ulo la yu ak i mini ko‘ a ish, qon aylanishni aollash i ishga qa a iladi.
Na as olish izimi: O qa miya shikas lanishida dia agma a in e kos al mushakla
aoliya i susaygan bo‘lishi mumkin. Bu hola da na as olish hajmi a kislo od bilan a’minlanish
cheklangan bo‘ladi.
Te mo egulya siya: Ayniqsa o qa miya shikas lanishla ida e lash mexanizmi pasayadi,
bu esa ana ha o a ining ko‘ a ilishi xa ini oshi adi. Mashg‘ulo la pay ida ana ha o a ining
o iqcha ko‘ a ilishidan eh iyo bo‘lish ke ak.
Ene giya sa i: Spo chila da ene giya sa i ha aka lanishda kam oq bo‘lishi mumkin,
lekin ha aka da qa nashadigan mushakla uchun yuklanish yuqo i bo‘ladi.
Mo ologik xususiya la . Mo ologik o‘zga ishla – pa a spo chila da ananing shakli,
mushakla ning hajmi, suyak uzilmasi a ana p opo siyala idagi a qla bilan bog‘liq.
Muhim jiha la : Mushak massasi: Faoliya cheklangan a’zola da mushak a o iyasi
(a o iya musculo um) kuza iladi. Ayniqsa pas ki ana mushakla i zai lashgan bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun aollash i ilgan mushak gu uhla i bilan ishlash asosiy azi adi .
Mushak olala i a kibi: Cheklangan mushakla da ez qisqa u chi ( as - wi ch) olala
kamayadi, buning o‘ niga sekin qisqa u chi (slow- wi ch) olala us unlik qiladi. Bu
chidamlilikni oshi ishga imkon be adi, ammo eksplozi kuchni oshi ishni mu akkablash i adi.
Suyak zichligi: Nogi onlik sababli kam ha aka li a’zola da suyak zichligi kamayadi
(os eopeniya yoki os eopo oziya). Bu suyak sinish xa ini oshi adi a mashg‘ulo la dizayni
eh iyo ko likni alab qiladi.
Bo‘g‘imla moslashu chanligi: Ak i bo‘lmagan bo‘g‘imla da passi ha aka chanlik
yo‘qoladi yoki ankiloz (qo ib qolish) i ojlanadi. Shu bois umumiy ayyo ga likda s eching a
ha aka chanlikni iklashga alohida e’ ibo be iladi.
Biologik xususiya la . Pa a spo chila ning biologik xususiya la i ula ning o ganizmining
umumiy i ojlanishi, hujay a aoliya i, go monla , egene a siya a adap a siya mexanizmla i
bilan bog‘liq.
Muhim jiha la : Adap a sion ja ob: Pa a spo chila jismoniy yuklamala ga nisba an
o‘ziga xos a zda adap a siya qiladi. Masalan, aollikda ish i ok e ayo gan mushakla da
mi oxond iyala soni ko‘payadi, qon aylanishi yaxshilanadi, bu esa chidamlilikni oshi adi.
Go monla : Jismoniy yuklama mushakla da o‘sish go moni (GH), es os e on a boshqa
anabolik go monla ishlab chiqa ilishini ag‘ba lan i adi, bu esa mushak massasini oshi ishga
yo dam be adi.
Qon a kibi: Faol mushakla a o idagi qon omi la sonining o ishi, gemoglobin
miqdo ining nisba an ko‘payishi o ganizmning kislo odga bo‘lgan alabini qoplashga yo dam
be adi.
721
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Immun izim: Cheklangan ha aka lanish hola la ida immun izimi zai lashgan bo‘lishi
mumkin. Mashg‘ulo la doimiy, lekin o iqcha bo‘lmagan a zda olib bo ilsa, bu immun
unksiyala ni yaxshilaydi
Ma zuga oid mahsus me odla .
AMALIY MASHG‘ULOTLAR REJASI
Maqsad: Pa a s ol ennischila ning umumiy a maxsus jismoniy ayyo ga ligini
yaxshilash, spo da unksional sama ado ligini oshi ish.
Mashg‘ulo ha alik sikli (3–4 kunlik eja):
Kun
Maqsad
Mashg‘ulo yo‘nalishla i
1-kun
Umumiy jismoniy ayyo ga lik
Na as mashqla i, elas iklik, ka dio (qo‘l
e gome ik mashqla )
2-kun
Maxsus ayyo ga lik
Reak siya ezligi, qo‘l mushakla i kuchi, s olda
ha aka lilik
3-kun
Koo dina siya a mu ozana
Vizual-mo o koo dina siya, aq li ha aka
eaksiyasi
4-kun
(ix iyo iy)
Kompleks mashg‘ulo
S ol ennisi exnikasi + umumiy chidamlilik
BOSQICHMA-BOSQICH RIVOJLANTIRISH METODIKASI
Pa a spo chila uchun mashg‘ulo la 3 bosqichda olib bo iladi:
I. Tayyo lo bosqichi (1–2 ha a)
1) Maqsad: Mushakla ni aollash i ish, umumiy sog‘lomlash i u chi yondashu
2) Mashqla :
A) Na as olish-gimnas ik mashqla (5–10 min)
B) Bo‘g‘imla ni ha aka chanligini oshi u chi mashqla
C) Qo‘l bilan yugu ish e gome i, elas ik len ala bilan o ishish
D) Isi ish uchun s ol ennisi elemen la i ( ake ka bilan o‘p uza ish)
II. Asosiy bosqich (3–6 ha a)
1) Maqsad: Maxsus jismoniy ayyo ga likni shakllan i ish
2) Mashqla :
A) Qo‘l mushakla ini kuchay i u chi ezina len ala , gan ella (1–3 kg)
B) Reak siya ezligi mashqla i: o‘pni ushlash, aqamla eaksiyasi
C) S ol ennisi exnikasi: o ehand, backhand, xizma uza ish, blok
D) Vizual koo dina siya: ek an o qali ezko ja ob be ish o‘yinla i
III. Yakuniy (nazo a ) bosqich (1 ha a)
1) Maqsad: Na ijala ni mus ahkamlash, baholash
2) Mashqla :
A) Ko‘p sonli exnik u inishla
B) Kombina sion ha aka la (s olda)
C) Tayanch mashqla ni es o qali ak o lash
DASTLABKI TESTLAR ASOSIDA BAHOLASH USULLARI
Umumiy jismoniy ayyo ga lik es la i:
Ko‘ sa kich
Tes nomi
Baholash
Qo‘l kuchi
Dinamome iyada qo‘l kuchi
kg bilan o‘lchanadi
722
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Na as olish
Spi ome iya o qali O2 sig‘imi
Li da (l)
Ha aka koo dina siyasi
To‘pni bi qo‘ldan
ikkinchisiga o ib u ish
30 sekunddagi ak o la soni
Maxsus ayyo ga lik es la i (s ol ennisi bo‘yicha):
Ko‘ sa kich
Tes usuli
Maqsad
Reaksiya ezligi
Mu abbiy o‘p uza adi,
spo chi ja ob qay a adi
ms da baholanishi mumkin
To‘pni u ish aniqligi
10 ma a uza ib, nech asi
o‘g‘ i qay a iladi
% yoki ball bilan
Xizma u ish si a la i
Xizma la ke ma-ke ligi
Texnik ozaligi, yo‘nalish
aniqligi
Texnik chidamlilik
3 daqiqa ichida ke ma-ke
o‘yin
Ishchanlik da ajasi
Ta siyala .
A) Pa a spo chila da ha bi mashq indi idual yondashu bilan uzilishi lozim.
B) Tana hola iga qa ab og‘i lik da ajasi, mashqla soni a aq i sozlanadi.
C) Ha bi bosqichdan oldin a keyin sog‘liq hola i, mushakla ning hola i, qon bosimi a
yu ak u ish ezligi kuza ib bo ilishi ke ak.
D) Tes na ijala i doimiy a ishda qayd e ilib, spo chining i ojlanish dinamikasi ahlil
qilinadi.
Funk sional ayyo ga lik mashqla i: Moslash i ilgan og‘i likla , qa shilik len ala i
bilan kuch mashqla i.
A) Koo dina siya mashqla i: Ko‘ ish yoki eshi ish e leksi asosida ha aka qilish, ake ka
o‘g‘ i ushlash, ezko eak siya mashqla i.
B) Yumshoq ka dio mashqla : E kin elo enajyo , suzish (aga imkon bo‘lsa), qo‘l
e gome la ida mashqla .
C) Senso -mo o mashqla : Tananing yuqo i qismini aollash i u chi eginish a e lek o
mashqla .
D) Psixologik yondashu : Mo i a sion eningla , medi a sion diqqa jamlash exnikala i,
ijobiy asdiqla .
Amaliy a siyala .
A) “Rake ka bilan aniqlik” mashqi: Spo chi o‘ i gan hola da s oldagi maqsadli nuq ala ga
o‘pni qay a adi. Bu na aqa exnikani, balki mushak xo i asini ham aollash i adi.
B) “Qo‘l ezligini oshi ish”: O‘yinchi oldiga ikki yoki uch xil og‘i likdagi o‘pla ashlanadi,
u esa ula ni aqamla bo‘yicha ushlashi ke ak.
C) “O‘yin o qali na as”: Ha bi o‘p za basidan oldin maxsus na as olish i mini baja adi, bu
yu ak u ishini boshqa ishga yo dam be adi.
Ko‘ sa ma a siyala .
A) Ha bi mashg‘ulo indi idual yondashu asosida ashkil e ilishi lozim.
B) T ening oldidan sog‘liq hola i ibbiy ko‘ ikdan o‘ kazilishi ke ak.
C) Ha bi mashg‘ulo dan oldin a keyin dam olish a medi a siya exnikala i qo‘llanilishi
lozim.
723
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
D) Mashg‘ulo la da ish i ok e u chi mu abbiyla maxsus pedagogik a psixologik
ayyo ga likka ega bo‘lishi za u .
E) O a-onala yoki yaqinla bilan bi galikda o‘ kaziladigan eningla spo chining
mo i a siyasini kuchay i adi.
Xulosa
Pa a s ol ennis spo i nogi onligi bo‘lgan shaxsla uchun sog‘lom u mush a zini
shakllan i ishda, ij imoiy aol hayo kechi ishda a o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshi ishda muhim
osi adi . Ushbu maqolada kel i ilgan boshlang‘ich maxsus a umumiy jismoniy ayyo ga lik
izimi o qali spo chila ning jismoniy, psixologik a ij imoiy salohiya i yanada
mus ahkamlanadi. Mazku me odika pa a spo sohasida aoliya yu i ayo gan mu axassisla ,
mu abbiyla , pedagogla a oila iy a’zola uchun qo‘llaniladigan sama ali osi a bo‘la oladi.
Adabiyo la o‘yxa i
1. M.X.MIRJAMOLOV ADAPTIV JISMONIY TARBIYA VA SPORT (o`qu qo`llanma)
Chi chiq – 2020
