121
NEMIS VA O‘ZBEK TILIDAGI NAQL-MAQOLLARNING
TARJIMALARINING QIYOSLANISHI
Tolibae a G.O.,
Qo aqalpoq da la uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17715320
Anno a siya. Ushbu maqolada nemis a o‘zbek illa idagi naql-maqolla seman ik a madaniy
jiha dan ahlil qilinadi. Maqolala da i odalangan ob azla , qad iya la a hayo iy aj ibala asosida
ikki xalq a akku idagi o‘xshashlik a a o u la ko‘ sa ib o‘ ilgan. Shuningdek, a jima ja ayonida
uch aydigan muammola a maqolla ni a jima qilish s a egiyala i ham ko‘ ib chiqiladi. Qiyosiy
ahlil o qali madaniya la a o muloqo da maqolla ning oli yo i ilgan.
Kali so‘zla : maqolla , a jima, qiyosiy ahlil, madaniy a o u , idioma ik bi likla , nemis ili,
o‘zbek ili.
Anno a ion. This a icle analyzes Ge man and Uzbek p o e bs om seman ic and cul u al
pe spec i es. I highligh s simila i ies and di e ences in he wo ld iews o bo h na ions based on
me apho s, alues, and li e expe iences exp essed in p o e bs. The s udy also explo es common
challenges in ansla ion and p esen s e ec i e s a egies o ansla ing idioma ic exp essions. The
compa a i e analysis emphasizes he ole o p o e bs in in e cul u al communica ion.
Keywo ds: P o e bs, ansla ion, compa a i e analysis, cul u al di e ences, idioma ic
exp essions, Ge man language, Uzbek language.
Аннотация. В данной статье проводится семантический и культурный анализ немецких
и узбекских пословиц. Рассматриваются сходства и различия в мировоззрении двух народов на
основе образов, ценностей и жизненного опыта, отражённых в пословицах. Также
анализируются трудности перевода и предлагаются стратегии перевода идиоматических
выражений. Сравнительный подход подчёркивает значение пословиц в межкультурной
коммуникации.
Ключевые слова. пословицы, перевод, сравнительный анализ, культурные различия,
идиоматические выражения, немецкий язык, узбекский язык.
Ki ish
Maqolla a naql so‘zla ha bi xalqning madaniy me osi, hayo iy aj ibasi a
dunyoqa ashining i odasi si a ida ka a ahamiya ga ega. Ula as la da omida
shakllangan bo‘lib, milliy a akku ni, qad iya la ni a ij imoiy munosaba la ni o‘zida
aks e i adi. Nemis a o‘zbek illa ida ma jud bo‘lgan maqolla qiyosiy ahlili ikki u li
ilga oid xalqla ning madaniy a akku idagi o‘xshashlik a a qla ni aniqlash imkonini
be adi.
Maqolla a naql so‘zla ning a jima muammola i
Ta jimada eng ko‘p e’ ibo ni alab qiladigan jiha la dan bi i bu — idioma ik
bi likla , ya’ni maqolla a naql so‘zla ning o‘g‘ i a mazmunli a jimasidi . Chunki
ula ko‘pincha be osi a a jima qilinmaydi. Bu bo ada quyidagi muammola yuzaga
keladi:
122
• Seman ik a o u la – ma’nodosh bo‘lsa-da, konno a siyasi ha xil
bo‘lishi mumkin.
• Madaniya ga xos belgila – milliy u -oda la , hayo a zi a a ixiy
sha oi la bilan bog‘liq ob azla .
• Sinonimlik a an onimlik asosida uzilgan naqlla – a jimada shaklan
emas, mazmunan i odalanishi ke ak.
Misol:
• Nemischa: "Viele Köche e de ben den B ei."
• O‘zbekchasi: "Hammayog‘ga boshchi bo‘lsa, ish bi maydi."
Bu e da maqolning shakli a as i i a q qilsa-da, asosiy g‘oya bi xil: ko‘p
boshliq – ishni buzadi.
Qiyosiy ahlil – s uk u a iy a seman ik jiha dan
a) O‘xshashlikla
Ba’zi maqolla g‘oya iy a ob az jiha dan deya li bi xil bo‘ladi:
Nemischa maqol
O‘zbekcha maqol
Ta jima iy ip
Ohne Fleiß kein
P eis.
Mehna siz izq yo‘q.
To‘g‘ idan- o‘g‘ i
Wie du mi , so ich
di .
Sen menga, men
senga.
Seman ik ek i alen
Bu maqolla be osi a a jima qilinganda ham mazmuni o‘zga ib qolmaydi.
b) Fa qlilikla
Ba’zi maqolla esa aqa mazmunan o‘xshash bo‘lib, shaklan a q qiladi:
Nemischa
O‘zbekcha
Izoh
Ein blindes Huhn inde auch
mal ein Ko n.
Ko‘ o uq ham ba’zan
don opa .
Ob azla mos ushadi
We ande en eine G ube g äb ,
äll selbs hinein.
Boshqaga quduq qazigan
o‘zi ushadi.
Mazmuni bi xil,
lekin so‘zlash uslubi
a q qiladi
Ta jima s a egiyala i Naql a maqolla ni a jima qilishda qo‘llaniladigan asosiy
s a egiyala :
Ek i alen maqol opish – mazmunan mos keladigan milliy maqol bilan
almash i ish.
So‘zma-so‘z a jima qilish – aga ob az a mazmun ushuna li bo‘lsa.
Ta si iy a jima – aga maqol o‘zbek ilida ma jud bo‘lmasa, keng oq i oda
bilan be ish.
123
Konno a i yondashu – maqolning ichki hissiy yukini saqlagan holda a jima
qilish.
Madaniy a o u la a a jima sama ado ligi
Maqolla xalqning men ali e ini i oda e gani sababli, ula ni a jima qilishda
madaniya la a o a qla ni hisobga olish muhim. Nemischa maqolla da ko‘p oq
indi idualizm, a ib a aq ga e’ ibo aks e sa, o‘zbek maqolla ida esa jamoa iylik,
meh -oqiba , a axloqiy a biya asosiy o‘ inda u adi.
Misol:
Nemischa: "Zei is Geld." (Vaq bu – pul)
O‘zbekchasi: "Vaq – bebaho ne’ma ."
(Pulga emas, qad iya ga u g‘u be iladi)
Naql-maqolla madaniya la ning aksidi Nemis a o‘zbek naql-maqolla i ikki
u li madaniya a a ixiy an’anala dan kelib chiqqan bo‘lib, ula xalqning
dunyoqa ashi, qad iya la i a hayo iy aj ibala ini aks e i adi. Ta jimada ma’no a
shakl muhimligi- Naql-maqolla ni a jima qilishda ula ning asl ma’nosini saqlab qolish
juda muhim bo‘lib, ba’zida so‘zma-so‘z a jima ma’noni yo‘qo ishi yoki no o‘g‘ i
ushunishga olib kelishi mumkin.
Madaniy kodla a kon eks ko‘plab maqolla da madaniy kodla ma jud bo‘lib,
ula ni a jima qilishda kon eks ni ushunish a madaniy a o u la ni hisobga olish za u .
Sinonimla a ek i alen la ni qidi ish nemis a o‘zbek illa ida bi -bi iga o‘g‘ i
keladigan ek i alen maqolla ma jud, ammo ba’zida a jimada sinonimla yoki
o‘xshash i odala ishla iladi. Qiyosiy ahlilning ahamiya i nemis a o‘zbek naql-
maqolla ini qiyoslash il a madaniya o‘ ganishda chuqu ushuncha be adi, il
o‘ ganu chila uchun lug‘a boyligini oshi adi.
Nu q madaniya i a i oda uslubi ha ikki ilning naql-maqolla ida nu q
madaniya i a i oda uslubi o‘ziga xos bo‘lib, ula ni a jima qilishda ilning uslubiy
jiha la i ham inoba ga olinadi. Ma’na iy-axloqiy qad iya la naql-maqolla ko‘pincha
axloqiy a ma’na iy qad iya la ni o‘z ichiga oladi, bu esa nemis a o‘zbek xalqining
axloqiy amoyilla ini aqqoslash imkonini be adi. Ta jimada qiyinchilikla ba’zi
maqolla idioma ik yoki me a o ik bo‘lib, ula ni boshqa ilga o‘ kazishda ma’noni aniq
i odalash qiyin kechadi. O‘zbek a nemis naql-maqolla idagi umumiy ma zula
Do‘s lik, mehna , sab - oqa kabi ma zula ko‘plab maqolla da uch aydi, bu esa
umumiy insoniy qad iya la ning il o qali namoyon bo‘lishini ko‘ sa adi. Ta jima
uslubla i so‘zma-so‘z a jima, e kin a jima a ek i alensiya uslubla i maqolla ning
mazmuni a ohangini saqlash uchun qo‘llaniladi. Til o‘ ganishdagi o’ ni nemis a
o‘zbek illa ini o‘ ganu chila uchun naql-maqolla ilning me a o ik a madaniy
qa lamla ini o‘ ganishga yo dam be adi. Maqolla ning zamona iy a jimadagi
124
ahamiya i hozi gi kunda maqolla ning zamona iy a jimala i kommunika siyada
ko‘p ik azi asini baja ib, xalqa o madaniy almashinu ni kuchay i adi.
Qiyosiy a jima na ijala i
Qiyosiy ahlil na ijasida ba’zi nemis maqolla i o‘zbek ilida o‘liq ek i alen ga
ega bo‘lsa, boshqala i aqa kon eks asosida ushun i iladi. Naql-maqolla ning il
e olyu siyasidagi oli maqolla illa ning i ojlanishi a madaniy o‘zga ishla ini aks
e i adi, ula ni qiyoslash il a ixini ham chuqu oq ushunishga yo dam be adi.
O‘xshash a a qli jiha la ba’zi maqolla ning mazmuni a qu ilishi o‘xshash
bo‘lsa-da, i oda shakli a ob azlilik da ajasida sezila li a qla ma jud.
Xulosa
Nemis a o‘zbek maqolla ining a jimasi aqa ling is ik ja ayon emas, balki
madaniya la a o muomala, a akku a qad iya la ahlilidi . Ula ni qiyoslab o‘ ganish
o qali na aqa a jimonla , balki il o‘ ganu chila ham ikki xalq a akku idagi o‘xshash
a a qli jiha la ni anglaydi. Bu esa a jima si a ini oshi adi a madaniya la a o aloqani
mus ahkamlaydi.
Adabiyo la o‘yxa i
1. Abdu ahmono A. H. Tilshunoslikka ki ish. – Toshken : O‘zbekis on Milliy uni e si e i
nash iyo i, 2018.
2. Azizo M. Ta jimashunoslik asosla i. – Toshken : O‘qi u chi, 2007.
3. Bobojono Sh. B. Qiyosiy adabiyo shunoslik a a jima naza iyasi. – Toshken : Fan, 2019.
4. G‘a u o M. O‘zbek ilining azeologik lug‘a i. – Toshken : O‘zME, 2005.
5. K amsch, C. Language and Cul u e. – Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess, 1998.
6. Mülle , F. M. Deu sche Redewendungen und Sp ichwö e . – Be lin: Langenscheid Ve lag, 2010.
7. Naza o Q. O‘zbek ilida maqolla a ula ning a jimasi masalala i. – Toshken : Fan, 2001.
8. No d, C. T ansla ing as a Pu pose ul Ac i i y: Func ionalis App oaches Explained. –
Manches e : S . Je ome Publishing, 2005.
9. Saido a N. Ta jimada ek i alen lik a muqobillik muammola i. – Toshken : O‘qi u chi, 2017.
10. Schippel, L. Übe se zungs heo ien: Eine Ein üh ung. – Tübingen: Na F ancke A emp o Ve lag,
2011.
11. Shodmono S. O‘zbek maqolla ining izohli lug‘a i. – Toshken : Yangi as a lodi, 2020.
12. Vinay, J.-P., & Da belne , J. Compa a i e S ylis ics o F ench and English: A Me hodology o
T ansla ion. – Ams e dam: John Benjamins, 1995.
