141
ALPAMIS DÁSTANI AWDARMASI HAQQINDA QISQASHA MAǴLIWMAT
Tajgalie a M.T.,
Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i,
Sei baye a A.S.,
Nemis ili bólimi, 2-ku s
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17715374
Аннотация. В данной статье рассматривается перевод эпоса «Алпамыс» ученым –
переводчиком К. Райхлем на немецкий язык, а также применение им различных
стилистических, лексических и стилистических приемов. Приводятся примеры как из
оригинального текста, так и из его переводов.
Ключевые слова: поэма, нациоанльные ценности, национальный колорит, эпика,
словосочетания, клишее, реальность, фразеологизм, поэтический клишее, стилитическая
формула, фольклорское окружение, переводчик.
Abs ac . This a icle discusses he ansla ion o he epic poem "Alpamys" by schola and
ansla o K. Reichl in o Ge man, and he ansla o 's use o s yles, lexical and s ylis ic de ices.
Examples a e p o ided in he o iginal and hei ansla ions.
Keywo ds: poem, na ional alues, na ional cha ac e , epic, ph aseology, cliché, eali y,
ph aseological uni , poe ic cliché, s ylis ic o mula, olklo e en i onmen , ansla o .
Anno a siya. Ushbu maqolada olim a a jimon K. Rayxlning “Alpomis” dos onining nemis
iliga a jimasi, a jimonning uslubla , leksik a s ilis ik osi ala dan oydalanishi haqida so‘z bo adi.
Misolla asl nusxada a ula ning a jimala ida kel i ilgan.
Kali so‘zla : dos on, milliy qad iya la , milliy xa ak e , dos on, azeologiya, klişe, oqelik,
azeologik bi lik, poe ik klişe, s ilis ik o mula, olklo muhi i, a jimon.
XX-ási aqı la ında ózbek hám qa aqalpaq xalıq dás anla ına немис тили
dilmashla ı hám ize lewshile diń qızıǵıwshılıqla ı jáne de a ı. Belgili nemis u kolog
alımı in alı awda mashı p o esso Ka l Rayxl e ekle awda ması menen
shuǵıllanıpǵana qalmay, bálki ózbek, qa aqalpaq dás anla ın da nemis iline awda ma
jasawǵa jige li ú de bel baylanıs ı dı hám ná iyjede, 1985 jılı Go' o'g'li g uppasına
ki e uǵın «Ra shan» dás anın ikkeley ózbek ilinen nemis iline awda ma jasadı [2 ]. Al
2001 jılı «Alpamıs» dás anınıń Saidmu od Panoh ulı a ian ın da ikkeley ózbek ilinen
nemis iline awda ma e ildi [3]. Usı jumısqa ekǵana awda ma, bálki alımnıń uzaq jılla
dawamında dás an ús inde alıp ba ǵan ize lew jumısı e inde de baha be iw múmkin.
Dás andaǵı uzaq ó ken zamanǵa ba ıp aqala uǵın milliy qádi iya la ımız, milliy
kolo i ni sáwlelendi iwshi hám ay iqsha epiklik sáwlelengen bolǵan sózle , sóz
bi ikpele i hám sóz dizbegile diń awda ması da dıqqa qa ılayıq. Milliy ili, diniy
ıq ıqa ı, men ali e i, dás ú iy qádi iya la ı, e nosi hám geog a iyalıq jaylasıwı ú lishe
bolǵan xalıqla dı bi -bi ine jaqınlasıw i ishning ay iqsha máselele i ba . Bul ózbek yaki
142
qa aqalpaq xalıq awızeki es elikle in awda mada be iwde geyde joy ılıwla ǵa alıp kelse,
geyde awda ma ilin bayı adı.
Awda madaǵı ay iqsha usılla , sóz dizbekle i awda masına basqasha jan asıwla ,
eki il baylıqla ınan ónimli paydalanıw sıyaqlı á eple ba , ola há bi awda mashınıń
i iba ın ózine a ıwı anıq. Sol sebepli biz de K. Rayxl awda mala ındaǵı klishele ,
ealıyala hám azeologizmle awda mala ın kó ip shıq ıq.
Tómende “Alpamıs” dás anınıń kópshilik a ian la ında ush ay uǵın klishela
awda masın kó ip shıǵamız. Saidmu od Panoh ulınıń «Alpamıs» dás anında eń kóp
ush ay uǵın poe ikalıq klishela e inde ómendegile di kó se iw múmkin:
Очилганда сўлдирмагин гулимди!
198 Lass meine Rose, wenn sie au blüh , nich e welken!
282 Wenn sich meine eine Rose ö ne , lass sie nich welken!
1063 Du möges meine Rose in de Blue e nich e welken machen:
Bogda ashılǵan olmamikan, no mikan?
(S eh nich im Ga en de G ana baum, auch de Ap elbaum, im Blü e?)[3].
Bul s ilis ik o mulala dás annıń onga jaqın o ında ush aydı, hám de de lik
bi deyde áki a lanadı. Bı aq ola dıń usılı hám kó kem suw e i kimning sóylewinde,
qanday jaǵdayda keliwine qa ay ózge ip u adı.
Bul poe ik klishela da baǵ, gúl, japı aq ıń ógiliwi, alma, no poe ik ob az e inde
ay ıladı.
Mısalı: Dás annıń bi inshi bóleginde Alpamıs óz ya ın alıp keliw ushın qalmoq
ju ına ba adı hám jolda Qo ajon menen ushı asıp qaladı. Ola óz-a a kúsh sınasqanda,
Qo ajon jeńiledi hám Alpamıs penen dos boladı. Alpamıs Qo ajandikinde qonaq boladı
hám a ın suwǵa ıw ushın suwǵa alıp ba ǵanda a ına qa a a ay qan sózi;
198 Ashılǵanda so'ldi magin gulimdi!
Meni qoyıp ke ma qalmoq elinda!
Awda ması Lass meine Rose, wenn sie au blüh , nich e welken!
Lass im Kalmückenland mich nich allein!
Bul suw e Alpamis ıń bi inshi abısınan keyin, yaǵnıy Qa ajandı jeńgennen
keyingi jaǵdayǵa iyisli. Ol jaǵdayda baqsı Alpamıs ilinen óz ómi in gúlge, a ın bolsa
ózine já demshi-se ik dep, onısız guldey solıwına belgi qılıp a ı . Bunday o mula
eks iń basqa je inde ózge mánis e keledi. Bul Alpamıs ıń Qalmaqqa kelgenin esi ip,
Toychixonning báygi qoyıwı menen baylanıslı halda qollanǵan. (´´Alpamıs´´ dás anınıń
kóplegen a ian la ında Ba chin shá qóyadı, Saidmu od Panoh ulınıń a ian ında bolsa
shá le Qalmoq pa shası á epinen ay ıladı -M. T.). Báygi aldınan Alpamıs a ına
Qa ajandı mindi ip jibe edi. Bulmanda Ba chinning Alpamısqa ay qan sózi
282 Ashılǵanda aza gulim so'ldi ma!
143
Dosıń yiglab, dushpaningni kuldi ma!
Awda ması Wenn sich meine eine Rose geö ne , lass sie nich welken!
Fäll dein F eund, soll dies den Feind nich lachen machen!
Bul o ında aldınǵı o ma basqa á epke bu ıladi, yaǵnıy Ba chin óz gulini
dushpanına be ip so'ldi maslıǵı - nabı qılmaslıq ı qollanıwında bolajaq ya ınan so ap,
kúyinip a ı ǵanı. Bunday jaǵdayla dı basqa s ilis ikalıq o mulala dıń gúze iwimiz
múmkin.
Mısalı Alpamıs ıń anası Kun ugalni Qul ay qiyapasındaǵı Alpamısqa ay qan sózi;
1140 Xazon u ib bog'ning guli so'lmasin,
Dunyoda xech kishi bunday bo'lmasin!
Таржимаси: O möge doch die Rose, komm de He bs , im Ga en nich e welken!
O möge doch au E den niemand je in solche Lage kommen!
Bul je de hayal ege Alpamıs kelse e ini ól i iwin náze de u ıp a ı , joqa ıdaǵı
o mada bolsa japı aq ıń ógiliwi, baǵ hám gúl ob azla ı a qalı Ul on oz (japı aq ıń
ógiliwi), Boysin-Qońı a (baǵ) hám Boybo' i (gúl) sıyaqlıla suw e lenip a ı .
Kó inip u ǵanı sıyaqlı, dás anda kel i ilgen s ilis ik o mulala dı olmon iline
awda ma jasawda awda mashı bi e awda malanǵan o manı basqa jayla ǵa da
kóshi ip alıp ó pegen, bálki ola dı ú li ilge iyisli qu alla menen awda malaǵan.
Sebebi o ginaldaǵı bi deylik ol iyisli bolǵan olklo lıq o alıq ushın ábiyǵıy bolıp,
ondaǵı áki a jaǵdayla je gilikli oqıwshısına de lik bilinbeydi. Bi aq ózge il usılı hám
kó kem o masında bul jaǵday u payılıq uwdı ıwı múmkin. Soǵan kó e de awda mashı
joqa ıdaǵı sıyaqlı jol u ıwǵa májbú .
Kóp jıllıq dilmashlıq iske ligi p ocessinde ózbek ili hám ózbek xalqiniń u mıs
á izin jaqsı úy engen K. Rayxl poe ik klishela awda masında hám ózine jol awıp, há
bi qosıq ıń bi qa a ın iyisli kon eks mazmunınan kelip shıǵıp awda ma e edi. Ayı ım
mısalla ǵa qa ap kó eyik:
Очилганда сўлдирмагин гулимди!
198 Lass meine Rose, wenn sie au blüh , nich e welken!
282 Wenn sich meine eine Rose ö ne , lass sie nich welken!
1063 Du möges meine Rose in de Blue e nich e welken machen:
Хазон уриб боғнинг гули сўлмасин.
471 sich die Knospen ö ne en, kam schon de He bs in meinen Ga en.
493 Die Blä e ielen, es is e welk mein au geblüh e Ga en.
1140 O möge doch die Rose, komm de He bs , im Ga en nich e welken!
1266 Du wi s e welken wie im He bs im Ga en eine Blume.
Bul s ilis ik o mulala nemis ilinde o ma á ep en o ginalday bolmasa -da, bı aq
ondaǵı mazmun hám kó kemlilik o ginallıq mazmunın olıq sáwlelendi e alǵan.
144
Масалан:
1. Lass meine Rose, wenn sie au blüh , nich e welken! (гулларим очилганда
уларни сўлдирма)
2. Du wi s e welken wie im He bs im Ga en eine Blume. (Сен худди боғда
куздаги гулдай сўласан)
3. S eh nich im Ga en de G ana baum, auch de Ap elbaum, im Blü e? (Боғда
олма дарахтими, анор дарахтими гуллабдимикан?)
Bi inshi epik o mula keyingi qosıq ıń bi qa a ına belgi qılıp a ı , nemis xalqında
poe ik gúl ob azı kóbi ek qızǵıl (die Rose) o masında kó ine uǵın boladı. Sol sebepli
awda mashı gúl sózin aynan die Blume emes al, bálki die Rose dep awda malaǵan,
ekinshi o mada dilmash japı aq ıń ógiliwi, gúzgi japı aq ógiliwshilik sıyaqlı
úsinikle di gúz mawsiminıń keliwi menen baylanıslı ekenligine belgi e ip, худди куз
фаслидаги боғда (wie im He bs im Ga en) dep suw e leydi. Sebebi nemisle de
japı aq ıń ógiliwi, gúzgi japı aq ógiliwishilik sıyaqlı úsinik i aynan ańla a uǵın sóz
joq, úshinshi s ilis ik o mada bolsa awda mashı sózle di uw ıdan- uw ı awda may,
bálki nemis kı apxanına úsinikli á zde bolsın dep qosımsha ilge iyisli qu alla dan
paydalanǵan hám боғда очилган олмамикан, нормикан? qosıq ıń bi qa a ındaǵı
almamikan, no mikan sózle in Ap elbaum (alma e egi), G ana baum (ána e eki) dep
awda ma jasaǵan. Ege bul sózle Ap el-alma, G ana ap el-ána dep awda ma e ilse
olmon oqıwshısına azmaz u payı uyilewi múmkin, sebebi ola dıń náze inde miywele
emes, bálki mıywe úyiwinen aldın e ek gúlleydi-ashıladı.
Awda mashı qollaǵan usılda suw e hám ańla panıń ási liligin ası ıwǵa xızme
e ken me a o ik ob azla awda mada óz amziy mánisle in saqlap qalǵan hám keyingi
kiya ı ǵan epik bayanǵa bi igip ke iwi ámiyinlengen. Mısalı; аслиятда хазон уриб,
хазон урган, хазон урди sóz bi ikpesi 4 o mada bi dey, qodımshala ı ózge gen halda
keledi. K. Rayxl nemis iliniń leksik-seman ikalıq múmkinshilikle inen paydalanǵan
halda, olmon oqıwshısına úsinikli bolsın dep, kam schon de He bs (gúz kelgen edi),
die Blae e ielen (барглар тўкилган), komm He bs (куз келиб), wie im He bs im
Ga en (худи куз фаслидаги богда) sıyaqlı kı apxanǵa ási e a ala uǵın hám anıq
úsinik payda e e uǵın sinonimik sóz bi ikpele já deminde ańla adı.
A nawlı bi miyne iń milliy ay iqshalıǵın, ondaǵı za la dı úsiniw á izin, milliy
uwxıylıǵın e eń anglamasdan u ıp, onı uw ı awda malaw qıyın másele bolıp abıladı.
Bul a awda de lik ba lıq awda mashunos ilimpazla ol yamasa, bul dá ejede piki
jú i ken. Sonı da ay ıw ke ek, awda ma p o sessinde miyne iń ay iqsha qásiye le in
basqa ilde sáwlelendi iw menen baylanıslı bolǵan bi qa a qıyınshılıqla ba . Sebebi
a nawlı bi milliy adabiyya ıń úlgisi e inde há qanday dó e pe, eń dáslep, keń hám
e eń kólemdegi milliylikke iye boladı. Usı ózgeshelik iń e eńligi awda mada saqlap
145
qalınıwi hám ekinshi il kı apxanına je keziliwi zá ú . Buǵan e isiw ushın, eń dáslep, usı
eks i qu ay uǵın milliy sóz- ealiyala ni uw ı ańla ıw zá ú bolıp abıladı. Bul máseleni
sheshiw bolsa ola dı o ginal ilinde kó ip shıǵıwdı alap e edi.
“Alpamıs” dás anınıń nemis iline awda ma jasalǵan ayı ım a iyan ında
sheginiwle nemis ili nizamlıqla ı iyka ında o ginaldıń mánisi hám mazmunınǵana
emes, bálki onıń epik usılın, ob azla dizbegin hám emo sional kó inisin saqlaw
imkaniya ın be gen.
Awda mashı K. Rayxl dás andaǵı epik sı qı kó inisle di uqıp penen nemis iline
awda ma jasawǵa e isken desek bó i ip ay ılǵan gáp bolmaydı. Ózbek dás anla ın
Ba ıs oqıwshıla ına sol dá ejede je kizip be e alǵan dilmash ıń miyne le i maqullawǵa
ılayıq bolıp abıladı.
Paydalanilǵan ádebiya la
1. Reichl K. Rawśan. Ein usbekisches mündliches Epos, - Wiesbaden. Ve lag O o Ha asso i z.
1985.
2. Reichl K. Alpomisch. Das usbekische Heldenepos. –Wiesbaden. Ve lag O o Ha asso i z. 2001.
3. Бахадырова C. Қарақалпақ дәстанларын дүньяа танытты. Газета «Еркин Қарақалпақстан».
29-май 2003 ж.
4. Қурбанбаев A. Германиялы алым- қарақалпақ фольклорын изертлеўши (илимий очерк).
Газета «Еркин Қарақалпақстан». 20-сентябрь 2001-ж.
5. Қурбанбаев A. Бизин Карл. «Еркин Қарақалпақстан» газетасы, 2-октябрь 1993-ж.
