RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
161
h ps://doi.o g/10.5281/10.5281/zenodo.17715619
О‘ZBEKISTON HUDUDIDA TARQALGAN TOKSIK
XUSUSIYATGA EGA О‘SIMLIKLAR
Ma solaye a Madina Qu onbaye na
U ganch Da la Pedagogika ins i u i Aniq a abiiy anla ni о‘qi ish
me odikasi(geog a iya)1-ku s mag is an i
ma solaye [email protected]
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada О‘zbekis on hududida a qalgan zaha li о‘simlikla ning ay im
u la i, ula ning a qalish joyla i a inson saloma ligiga a’si i о‘ ganilgan. Tadqiqo
da omida ekologik a ibbiy manbala ahlil qilinib, eng kо‘p uch aydigan zaha li
о‘simlikla haqida umumiy ma’lumo be ilgan. Olingan na ijala oksik о‘simlikla ni
aniqlash a ula ning xa ini kamay i ishda muhim ahamiya kasb e adi
Kali sо‘zla :Zaha li о‘simlikla , oksin, ekologiya, о‘simlik geog a iyasi,
himoya, biologik xa .
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматриваются основные виды ядовитых растений,
распространённых на территории Узбекистана, их места произрастания и
влияние на здоровье человека. В ходе исследования были проанализированы
экологические и медицинские источники, приведена общая информация о
наиболее часто встречающихся ядовитых растениях. Полученные результаты
имеют важное значение для определения и снижения опасности ядовитых
растений.
Ключевый слова: Ядовитые растения, токсин, экология, география
растений, защита, биологическая опасность
ABSTRACT
This a icle explo es he main ypes o poisonous plan s ound in Uzbekis an, hei
habi a s, and hei e ec s on human heal h. Du ing he s udy, ecological and medical
sou ces we e analyzed, and gene al in o ma ion abou he mos common poisonous
plan s was p o ided. The ob ained esul s a e impo an o iden i ying and educing
he isks associa ed wi h poisonous plan s.
RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
162
Keywo ds: Poisonous plan s, oxin, ecology, plan geog aphy, p o ec ion,
biological haza d
О‘zbekis on lo asi juda boy a xilma-xildi . Mamlaka hududida 4500 dan o iq
yo oyi о‘simlik u la i ma jud bо‘lib, ula ning ay imla i inson a hay onla uchun
xa li hisoblanadi. Zaha li о‘simlikla abiiy mu ozana ning bi qismi bо‘lsa-da,
ula ning no о‘g‘ i ishla ilishi yoki e’ ibo sizlik oqiba ida sog‘liq uchun jiddiy za a la
yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli zaha li о‘simlikla ni aniqlash, ula ni ilmiy
jiha dan о‘ ganish a aholiga о‘g‘ i ma’lumo ye kazish ekologik xa sizlik nuq ayi
naza idan muhimdi . Bundan ashqa i bu о‘simlikla dan do i o moddala uchun ham
oydalanish mumkin. Sо‘nggi yilla da О‘zbekis onda iqlim о‘zga ishla i na ijasida
a mos e a qu g‘oqchiligi, ha o a ning o ishi a yog‘in miqdo ining kamayishi kabi
ja ayonla kuza ilmoqda. E.Komiljano a a boshqala (2025) omonidan о‘ kazilgan
adqiqo la da a’kidlanishicha, Tomdi a Qa shi hududla ida qu g‘oqchilikning
shakllanishi ha o namligi a ha o a mu ozana ining buzilishi bilan be osi a bog‘liq.
Bu hola abiiy landsha a о‘simlikla a kibiga sezila li a’si kо‘ sa moqda. Shunday
sha oi da zaha li о‘simlikla ning geog a ik a qalishini о‘ ganish, ula ning ekologik
moslashu xususiya la ini aniqlash hamda xa da ajasini baholash dolza b ilmiy
azi ala dan bi idi . Shu boisdan ushbu adqiqo ning asosiy maqsadi — О‘zbekis on
hududida zaha li о‘simlikla ning ay im u la i, a qalish a ealla i a ekologik
xususiya la ini aniqlashdan ibo a .
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Zaha li о‘simlikla haqida ilmiy adqiqo la asosan ula ning a kibidagi oksik
moddala ning biologik a’si i, geog a ik a qalishi hamda ekologik moslashu
mexanizmla ini aniqlashga qa a ilgan. О‘zbekis on lo asida bu yо‘nalishda olib
bo ilgan ishla o asida S.N. Ka imo (2019), M. Toshpula o a (2021) a Sh. Qodi o
(2023)la ning adqiqo la i e’ ibo ga loyiq bо‘lib, ula ay im zaha li о‘simlik u la ining
oksikologik xususiya la i a ula ning abiiy muhi dagi ahamiya ini о‘ ganganla .
Xususan, ushbu mualli la omonidan qayd e ilishicha, О‘zbekis onning chо‘l, og‘ a
dash zonala ida zaha li о‘simlikla keng a qalgan bо‘lib, ula o asida Aconi um
soonga icum (Sо‘ngo i akoni ), Conium macula um (dog‘li zi a yoki dog‘li shi i ),
Eupho bia spp (Su li о‘ la , E o biya ), Da u a s amonium(Telba о‘ yoki shay on о‘ i)
kabi u la kо‘p uch aydi. Ula ning biologik aol moddala ini aniqlash a ula ning
hay ono dunyosiga a’si ini baholash masalala i ekologiya a oksikologiya anla i
kesishgan nuq ada muhim ilmiy yо‘nalish hisoblanadi. Tahlil qilingan adabiyo la
shuni kо‘ sa adiki, iqlim о‘zga ishla i, up oq sha oi ining deg ada siyasi a
an opogen omilla na ijasida ay im zaha li о‘simlikla ning a qalish chega asi
RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
163
о‘zga ib bo moqda (E.Komiljano a a boshqala , 2025). Bu hola О‘zbekis onning
ay im hududla ida biologik xa sizlik a eko izim ba qa o ligiga be osi a a’si
kо‘ sa moqda. Ushbu adqiqo da zaha li о‘simlikla ning geog a ik a qalishini
aniqlashda dala kuza u la i, GIS (geoin o ma sion izimla ) ahlili hamda s a is ik
usulla qо‘llanildi. О‘simlikla ning aniqlanishi lo is ik kali la asosida amalga
oshi ilib, ula ning oksik xususiya la i ma jud ilmiy manbala bilan solish i ildi.
Me odik yondashu si a ida esa ekologik moni o ing a ahliliy s a is ik usulla uyg‘un
qо‘llanildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
ja ayonida О‘zbekis onning u li abiiy-geog a ik zonala ida — chо‘l, dash ,
og‘oldi a og‘ min aqala ida о‘simlikla lo asi о‘ ganildi. Na ijala shuni kо‘ sa diki,
zaha li о‘simlikla mamlaka bо‘ylab no ekis a qalgan bо‘lib, ula ning xilma-xilligi
asosan chо‘l a og‘oldi hududla ida yuqo i. Ayniqsa, Na oiy, Qashqada yo,
Su xonda yo a Toshken iloya la ida ay im zaha li u la ekologik sha oi la ga
yuqo i da ajada moslashgan.Tahlilla ga kо‘ a, aniqlangan о‘simlik u la i o asida
Aconi um soonga icum (Sо‘ngo i akoni ), Eupho bia ische i(Su li о‘ la , E o biya ),
Da u a s amonium(Telba о‘ yoki shay on о‘ i) , Conium macula um (dog‘li zi a yoki
dog‘li shi i )kabi u la keng uch aydi. Ushbu о‘simlikla ning kо‘pchiligi a kibida
alkaloidla , glikozidla a saponinla ma jud bо‘lib, ula hay on a inson o ganizmiga
oksik a’si kо‘ sa adi. Ayniqsa, Conium macula um о‘simligining ba cha qismla i
zaha li hisoblanadi, u bilan be osi a aloqa yoki no о‘g‘ i is e’mol og‘i zaha lanish
hola la iga olib kelishi mumkin.Geoin o ma sion ahlil asosida zaha li о‘simlikla ning
a qalish xa i asi uzildi. Kuza u na ijala iga kо‘ a, chо‘l zonala ida iqlimning
issiqlashu i, up oqning shо‘ lanishi a о‘ loq maydonla ning qisqa ishi bilan bi
qa o da ay im oksik о‘simlik u la ining a ealla i kengaymoqda. Bu esa ekologik
izimla da biologik xa sizlikka ahdid ug‘di adi. Shuningdek, an opogen omilla —
ya’ni yaylo la dan o iqcha oydalanish, yoqilg‘i qazib olish ishla i a abiiy
ye la ning deg ada siyasi — ay im u la uchun qulay muhi ya a gan. Bu hola zaha li
о‘simlikla ning sonini oshi ib, ula ni abiiy mu ozana dagi oli a salbiy oqiba la ini
yanada dolza b masalaga aylan i moqda. Olingan na ijala zaha li о‘simlikla ning
ekologik, oksikologik a geog a ik xususiya la ini chuqu о‘ ganish za u ligini
kо‘ sa adi. Kelgusida bu ma’lumo la dan ekologik moni o ing, biologik xa sizlik a
ibbiyo sohasida p o ilak ik cho ala ishlab chiqishda oydalanish mumkin.
XULOSA
О‘zbekis on hududida zaha li о‘simlikla ning a qalishi, xilma-xilligi a ekologik
xususiya la ini о‘ ganish na ijasida quyidagi xulosala ga kelindi: Respublikamiz
lo asi a kibida 4500 dan o iq yo oyi о‘simlik u la i ma jud bо‘lib, ula ning
RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Oc obe , 2025
164
muayyan qismi zaha li moddala ga ega. Ushbu о‘simlikla abiiy eko izimla da
mu ozana ni saqlashda muhim ol о‘ynaydi, bi oq inson a hay onla saloma ligi
uchun xa ug‘di ishi mumkin.
1. Tadqiqo da omida О‘zbekis onning chо‘l, dash a og‘oldi hududla ida
Aconi um soonga icum, Conium macula um, Eupho bia ische i, Da u a s amonium
kabi oksik u la keng a qalganligi aniqlandi. Ula ning geog a ik a ealla i iqlim
о‘zga ishla i a an opogen omilla a’si ida kengayib bo moqda.
2. Zaha li о‘simlikla ning kо‘payishi biologik xa sizlikka ahdid soladi, ayniqsa
cho achilik a qishloq xо‘jaligi uchun muhim bо‘lgan abiiy yaylo la da ula ning
a qalishi iq isodiy yо‘qo ishla ga sabab bо‘lishi mumkin.
3. Tahlilla shuni kо‘ sa adiki, О‘zbekis on sha oi ida zaha li о‘simlikla ni aniqlash,
ula ning a qalish dinamikasini xa i alash a ekologik nazo a qilish izimini
kuchay i ish za u . Shu bilan bi ga, aholining ekologik sa odxonligini oshi ish, zaha li
о‘simlikla dan о‘g‘ i oydalanish a ula ning xa sizligini a’minlash bо‘yicha
a g‘ibo ishla i olib bo ilishi lozim.
4. Olingan na ijala kelgusida ekologik moni o ing, oksikologik adqiqo la a
о‘simlik geog a iyasi yо‘nalishla ida ilmiy asos si a ida xizma qilishi mumkin.
Umuman olganda, zaha li о‘simlikla ning О‘zbekis on abiiy muhi idagi о‘ ni,
ula ning biologik a ekologik xususiya la ini chuqu о‘ ganish mamlaka da biologik
xa sizlikni a’minlash hamda inson saloma ligini muho aza qilish nuq ayi naza idan
muhim ilmiy a amaliy ahamiya kasb e adi.
ADABIYOTLAR RО‘YXATI
1. Комилжонов Б., Мамаджонов И., Севгатов С. Томди ва Қаршида
атмосфера қурғоқчилигининг шаклланиш шароитлари. — Тошкент:
Ўзгидромет, 2025. DOI: 10.5281/zenodo.15455752
2. Хакимова Д.М. Ўзбекистон флорасидаги заҳарли ўсимликлар ва уларнинг
биологик хусусиятлари. — Тошкент: Фан, 2021. — 145 б.
3. Tojiboye a, N., & Rasulo a, G. Toxic plan s o Uzbekis an and hei ecological
impo ance. // Uzbek Jou nal o Bo any, 2023, 5(2), 45–53.
4. Ka imo , A., & Kadi o a, S. Ecological assessmen o poisonous plan s in a id
egions o Cen al Asia. // Jou nal o En i onmen al Biology, 2022, 43(4), 213–220.
5. Рахимов, И. Ўсимлик географияси ва флоранинг ҳудудий хусусиятлари. —
Тошкент: ТДПУ нашриёти, 2020. — 230 б.
6. FAO (Food and Ag icul u e O ganiza ion). Toxic plan s and li es ock poisoning:
egional e iew o Cen al Asia. — Rome: FAO Publica ion, 2022. — 56 p.
7. Хусанов Б.Б. Экологик хавфсизлик ва заҳарли моддалар мониторинги. —
Тошкент: Университет нашриёти, 2024. — 168 б.
