168
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
INNOVATSION YETAKCHILIKNING PSIXOLOGIK TUSHUNCHASI
Jiyano Ka imboy Omon oʻgʻli
Oʻzbekis on Respublikasi P eziden i da la s ipendiyasi sohibi, Oʻzbekis on Respublikasi Jamoa
xa sizligi uni e si e i 70310301-Psixologiya mu axasisligi magis an i, Oʻzbekis on.
E-mail: [email p o ec ed]
ORCID: h ps://o cid.o g/0009-0003-4379-4082
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17715804
Anno a siya. Ushbu maqola XXI as da ij imoiy-iq isodiy i ojlanishning asosiy omili
si a ida inno a sion ye akchilikning psixologik ushunchasini ahlil qilishga qa a ilgan. Unda
inno a sion ye akchilik na aqa boshqa u sohasidagi, balki a'lim, an a ij imoiy sohala dagi
yangilanishla ning ka aliza o i si a ida ko‘ ib chiqiladi. Maqola ye akchilikning
ans o ma sion, ka izma ik a e ik jiha la ini ko‘ ib chiqadi, shuningdek, shaxsning inno a sion
a akku i, k ea i ligi a kogni i qobiliya la ining ye akchilik kompe ensiyala ini
shakllan i ishdagi olini yo i adi. Tadqiqo ye akchilikning psixologik naza iyala ini zamona iy
O‘zbekis ondagi a’lim a boshqa u amaliyo la iga in eg a siyalashning ahamiya ini
a’kidlaydi.
Kali soʻzla : Inno a sion ye akchilik, Ye akchilik psixologiyasi, Inno a sion a akku ,
K ea i lik, T ans o ma sion ye akchilik, Kogni i qobiliya la , Ye akchilik kompe ensiyala i.
Аннотация. Данная статья посвящена анализу психологического понятия
инновационного лидерства как ключевого фактора социально-экономического развития
в XXI веке. Инновационное лидерство рассматривается как катализатор обновлений не
только в сфере управления, но и в образовании, науке и социальной сфере. В статье
исследуются трансформационные, харизматические и этические аспекты лидерства, а
также освещается роль инновационного мышления, креативности и когнитивных
способностей личности в формировании лидерских компетенций. Исследование
подчеркивает важность интеграции психологических теорий лидерства в современную
практику образования и управления в Узбекистане.
Ключевые слова: Инновационное лидерство, Психология лидерства,
Инновационное мышление, Креативность, Трансформационное лидерство, Когнитивные
способности, Лидерские компетенции.
Abs ac . This a icle ocuses on analyzing he psychological concep o inno a i e
leade ship as a key ac o in socio-economic de elopmen in he 21s cen u y. Inno a i e
leade ship is iewed as a ca alys o enewal no only in managemen bu also in he sphe es o
educa ion, science, and socie y.
The pape explo es he ans o ma ional, cha isma ic, and e hical aspec s o leade ship,
and highligh s he ole o inno a i e hinking, c ea i i y, and cogni i e abili ies in shaping
leade ship compe encies.
The s udy emphasizes he impo ance o in eg a ing psychological heo ies o leade ship
in o con empo a y educa ional and manage ial p ac ices in Uzbekis an.
Key wo ds: Inno a i e leade ship, Psychology o leade ship, Inno a i e hinking,
C ea i i y, T ans o ma ional leade ship, Cogni i e abili ies, Leade ship compe encies.
In oduc ion
Ma zuning dolza bligi. XXI as — bu inno a siyala , in ellek ual aqoba a ye akchilik
a akku i da i si a ida e’ i o e ilmoqda.
169
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Dunyo mamlaka la ining iq isodiy, ij imoiy a ilmiy a aqqiyo i obo a inson omiliga,
xususan, ye akchilik psixologiyasi a inno a sion a akku da ajasiga bog‘lanib bo moqda.
Inno a sion ye akchilik na aqa boshqa u yoki iq isodiy soha uchun, balki a’lim, ilm-
an, exnologiya, sog‘liqni saqlash a ha o ij imoiy ong shakllanishi uchun ham muhim
psixologik ja ayon hisoblanadi [1.12].
O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sh.M. Mi ziyoye o‘z nu qla ida a’lim izimida
inno a sion ik lo chi, ashabbusko , yangilik ya a ishga in ilu chi yoshla ni a biyalashni milliy
us u o yo‘nalish si a ida belgilab be gan [2.14]. 2019-yil 29-ok ab dagi “Inno a sion i ojlanish
s a egiyasini amalga oshi ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi P eziden a moni mamlaka da
inno a sion muhi ni kuchay i ish, ilmiy izlanishla ni ag‘ba lan i ish a kad la psixologik
ayyo ga ligini oshi ishni ko‘zda u adi.
Bunday sha oi da inno a sion ye akchilikning psixologik mohiya ini o‘ ganish, uni
shaxsning mo i a sion, kogni i a ij imoiy xususiya la i bilan bog‘liq holda ahlil e ish dolza b
ilmiy muammola dan bi idi . Zamona iy psixologiya anida “ye akchilik” ushunchasi uzoq
yilla da omida ij imoiy psixologiya, boshqa u psixologiyasi, pedagogika a menejmen
doi asida o‘ ganilgan bo‘lsa-da, inno a sion ye akchilik enomeni alohida psixologik yo‘nalish
si a ida so‘nggi o‘n yillikla da shakllanmoqda [3.27].
Ma zuga doi naza iy asosla . Ye akchilikning psixologik naza iyala i o asida K.
Le inning “lide lik uslubla i” kon sep siyasi, R. S ogdillning “xususiya la naza iyasi”, F.
Fidle ning “ aziya li ye akchilik modeli” a D. Goulmanning “emosional in ellek ye akchiligi”
naza iyala i eng ko‘p qo‘llaniladi [4.31]. Shu bilan bi ga, 2000-yilla dan boshlab ilmiy
adabiyo la da “inno a sion ye akchilik” ushunchasi paydo bo‘lib, u yangilik ya a ishga ochiqlik,
o‘zga ishla ga moslashu chanlik a ijodiy qa o qabul qilish qobiliya i bilan a si lanadi [5.22].
Inno a sion ye akchilik — bu aqa exnologik yoki boshqa u g‘oyasi emas, balki
psixologik hola , ij imoiy mo i a siya a k ea i a akku ning bi lashgan shaklidi . U shaxsning
ijodiy ik lash, o‘zini namoyon qilish, boshqala ni ilhomlan i ish a ashabbusni boshqa ish kabi
psixologik ko‘nikmala iga asoslanadi. Bu ja ayonda emosional in ellek , ix iyo iy nazo a , ichki
mo i a siya a maqsadga yo‘nal i ilgan kogni i s a egiyala ye akchining asosiy kuchidi
[6.18].
Shuningdek, inno a sion ye akchilik ij imoiy psixologik izim si a ida quyidagi
komponen la ni o‘z ichiga oladi:
1. Mo i a sion komponen — yangilik ya a ish eh iyoji a o‘zini o‘s i ishga in ilish;
2. Kogni i komponen — muammola ni noan’ana iy hal e ish, anali ik a akku ;
3. Ij imoiy-emo sional komponen — jamoani uhlan i ish, emo siyala ni boshqa ish;
4. Faoliya komponen i — ashabbus, qa o qabul qilish a ijodiy lide lik amaliyo i.
Mazku komponen la inno a sion ye akchilikning psixologik abia ini belgilaydi a uni
an’ana iy “boshqa u chi ye akchilik”dan a qlaydi [7.25].
Ilmiy muammo a adqiqo eh iyoji. Bugungi kunda O‘zbekis on oliy a’lim izimida a
yoshla siyosa ida inno a sion a akku ni shakllan i ishga ka a e’ ibo qa a ilmoqda. Bi oq
ko‘plab hola la da bu ja ayon ashkiliy yoki exnik yo‘nalishda o‘ ganilib, psixologik
mexanizmla ye a li da ajada ahlil e ilmayap i [8.16]. Ayniqsa, alabala a yosh mu axassisla
o asida ye akchilik ko‘nikmala ini i ojlan i ishda mo i a sion a emo sional ayyo ga lik
da ajasi pas ligi kuza iladi.
Shunday ekan, mazku maqolada quyidagi ilmiy muammola yechimi ko‘zda u iladi:
Inno a sion ye akchilikning psixologik komponen la i qanday shakllanadi?
170
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Shaxsda ijodiy a akku a inno a sion ashabbusni kuchay i u chi omilla nimala dan
ibo a ?
Ye akchilik mo i a siyasi, emo sional in ellek a k ea i ik lash o‘ asida qanday o‘za o
bog‘liqlik ma jud?
Bu sa olla ga ilmiy asosda ja ob opish na aqa psixologiya ani uchun, balki a’lim,
boshqa u a inno a sion siyosa amaliyo i uchun ham muhim ahamiya kasb e adi [9.11].
Maqolaning maqsadi a azi ala i. Tadqiqo ning umumiy maqsadi — inno a sion
ye akchilikning psixologik mohiya ini ahlil qilish, uning asosiy a kibiy qismla ini aniqlash a
shaxsdagi shakllanish mexanizmla ini ochib be ishdan ibo a .
Ushbu maqsadni amalga oshi ish uchun quyidagi azi ala belgilandi:
1.Inno a sion ye akchilik ushunchasining ilmiy-naza iy asosla ini o‘ ganish;
2.Ye akchilikning psixologik modella i a ula ning inno a sion xususiya la ini ahlil
qilish;
3.Shaxsning inno a sion ye akchilik salohiya iga a’si e u chi omilla ni aniqlash;
4.Talabala da inno a sion ye akchilikni shakllan i ishning psixologik sha -sha oi la ini
belgilash;
5.O‘zbekis on a’lim izimi misolida amaliy a siyala ishlab chiqish.
Tadqiqo ning naza iy asosla i. Tadqiqo quyidagi naza iy yondashu la ga ayanadi:
Gumanis ik psixologiya (A. Maslou, K. Roje s): insonning o‘zini o‘s i ish eh iyoji a
o‘zini namoyon qilish mexanizmla i inno a sion ye akchilikning asosidi .
Kogni i psixologiya (J. Piage , A. Bandu a): o‘z-o‘zini anglash, o‘ziga ishonch a
ij imoiy a’lim naza iyala i ye akchilik xulq-a o ini shakllan i adi.
Ij imoiy a’si a ol naza iyala i (T. Pa sons, E. Shayn): shaxsning jamoadagi ij imoiy
oli, o‘zini lide si a ida qabul qildi ish ja ayoni psixologik o‘za o a’si ga ayanadi.
Inno a sion aoliya naza iyasi (J. Shumpe e , P. D ucke ): yangilik ya a ish – iq isodiy
emas, balki psixologik mo i a sion ja ayon si a ida ham ahlil qilinadi.
Ushbu naza iy asosla inno a sion ye akchilikni shaxs psixologiyasi, ij imoiy muhi a
kogni i ja ayonla o‘ asidagi mu akkab izim si a ida yo i ishga imkon be adi [10.24].
Tadqiqo ning yangiligi. Mazku maqola quyidagi ilmiy yangilikla ni o‘zida mujassam
e adi:
Inno a sion ye akchilikning psixologik komponen la i izimlash i ildi;
Ye akchilikning mo i a sion a emosional in ellek omilla i o‘za o bog‘liqlikda ahlil
qilindi;
Talabala da inno a sion ye akchilikni shakllan i ish uchun psixologik model ishlab
chiqildi;
O‘zbekis on sha oi ida milliy madaniya a qad iya la bilan in eg a siyalashgan
inno a sion ye akchilik konsepsiyasi ilga i su ildi.
Tadqiqo ning naza iy a amaliy ahamiya i. Naza iy jiha dan maqola psixologiya anida
inno a sion ye akchilikning mohiya ini chuqu oq ushun i adi, ye akchilikning zamona iy
yondashu la ini milliy sha oi bilan bog‘laydi.
Amaliy jiha dan esa adqiqo na ijala i:
oliy a’lim muassasala ida “Inno a sion psixologiya”, “Lide lik psixologiyasi” anla ida
qo‘llanilishi mumkin;
alabala da k ea i ik lash a ashabbusko likni i ojlan i ish eningla ida me odik asos
bo‘lib xizma qiladi;
171
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
ko po a i menejmen a a’lim muassasala ida ye akchilikni i ojlan i ish das u la i
uchun psixologik model si a ida a siya e iladi.
Tadqiqo ning nazo a mezonla i a chega ala i. Tadqiqo asosan O‘zbekis on oliy a’lim
izimi akilla i ( alabala , yosh o‘qi u chila ) misolida o‘ kaziladi. Inno a sion ye akchilikning
psixologik jiha la i, ayniqsa mo i a sion, kogni i a ij imoiy komponen la o‘ ganiladi.
Ilmiy muammo o mulasi. Mazku adqiqo quyidagi asosiy ilmiy muammo doi asida olib
bo iladi:
> “Inno a sion ye akchilik shaxsda qanday psixologik mexanizmla o qali shakllanadi a
ula ni i ojlan i ishda qanday psixologik sha -sha oi la za u ?”
Bu muammo yechimi yosh a lodda yangilik ya a ishga ayyo , mus aqil ik lo chi,
mas’uliya li a ij imoiy aol lide shaxsni shakllan i ishga xizma qiladi [11.19]
Yuqo idagi ahlilla dan ko‘ inadiki, inno a sion ye akchilik shaxsning ichki mo i a siyasi,
ij imoiy-emo sional ko‘nikmala i a k ea i a akku i bilan chamba chas bog‘liq mu akkab
psixologik izimdi . U na aqa boshqa u aoliya i, balki insonning o‘zini namoyon e ish a
ij imoiy o‘zga ishla ga hissa qo‘shish ja ayoni si a ida ham namoyon bo‘ladi. Shu bois,
inno a sion ye akchilikni psixologik nuq ai naza dan o‘ ganish zamona iy a’lim, ilm- an a
jamiya a aqqiyo i uchun muhim ilmiy-amaliy yo‘nalish hisoblanadi.
II. METODOLOGIYA
2.1. Tadqiqo ning umumiy yo‘nalishi. Mazku adqiqo ning me odologik asosini
psixologik-empi ik ahlil, kuza u , so‘ o noma, es diagnos ikasi a s a is ik ahlil usulla i
ashkil e adi. Tadqiqo yo‘nalishi inno a sion ye akchilikning psixologik komponen la ini
aniqlash hamda shaxsda ula ning shakllanish mexanizmla ini ochib be ishga qa a ilgan.
Tadqiqo ning naza iy-me odologik bazasi si a ida quyidagi ilmiy yondashu la anlandi:
Sis emali yondashu (B.G. Anane , B.F. Lomo ): inson aoliya i a psixik ja ayonla ni
o‘za o bog‘liq izim si a ida ko‘ ish;
Faoliya yondashu i (A.N. Leon ye , S.L. Rubinsh eyn): inno a sion ye akchilik shaxs
aoliya ining mo i a sion manbai si a ida ahlil qilinadi;
Kogni i -emosional yondashu (D. Goulman, A. Bandu a): shaxsning emosional
in ellek i a o‘z-o‘ziga ishonchi ye akchilik sama ado ligini belgilo chi omil si a ida qa aladi;
Gumanis ik yondashu (A. Maslou, K. Roje s): insonning o‘zini i ojlan i ishga ichki
eh iyoji inno a sion lide likning psixologik asosi si a ida o‘ ganiladi [12.17].
2.2. Tadqiqo obyek i, p edme i a maqsadi. Tadqiqo obyek i: O‘zbekis on oliy a’lim
muassasala idagi alabala a yosh o‘qi u chila ning psixologik aoliya i.
P edme i: Shaxsning inno a sion ye akchilik xususiya la i, ula ning psixologik uzilmasi
a shakllanish mexanizmla i.
Maqsadi: Inno a sion ye akchilikning psixologik komponen la ini aniqlash, ula ni
i ojlan i u chi omilla ni belgilash a empi ik a zda ahlil qilish.
Tadqiqo quyidagi sa olla asosida olib bo ildi:
1. Inno a sion ye akchilikning asosiy psixologik komponen la i qanday aniqlanadi?
2. Talabala ning ijodiy a akku da ajasi ula ning lide lik ko‘nikmala iga qanchalik a’si
e adi?
3. Emosional in ellek a mo i a sion izim ye akchilik sama ado ligini qanday belgilaydi?
4. Shaxsda inno a sion ye akchilikni i ojlan i ish uchun qanday psixologik sha oi la
za u ?
2.3. Tadqiqo gipo ezasi. Tadqiqo ning asosiy gipo ezasi quyidagicha shakllan i ildi:
172
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
> “Aga shaxsda ijodiy a akku , emosional in ellek a ichki mo i a siya yuqo i bo‘lsa, u
holda inno a sion ye akchilik salohiya i ham yuqo i bo‘ladi.”
Bu gipo ezani empi ik a zda isbo lash maqsadida u li psixologik es a me odikala
qo‘llanildi.
2.4. Tadqiqo ish i okchila i. Tadqiqo da Be daq nomidagi Qo aqalpoq da la uni e si e i,
Toshken da la pedagogika uni e si e i a Namangan muhandislik- exnologiya ins i u ining 3–
4-bosqich alabala i a yosh o‘qi u chila dan ibo a 240 na a esponden ish i ok e di.
Ula dan:
120 na a i ayolla , 120 na a i e kakla ;
o‘ acha yosh — 21,4 ± 3,2 yil;
85 na a i exnik yo‘nalish, 90 na a i pedagogik, 65 na a i psixologiya yo‘nalishida ahsil
olgan.
Responden la adqiqo da ix iyo iylik asosida ish i ok e ishdi, ula ning shaxsiy
ma’lumo la i max iy saqlandi.
2.5. Tadqiqo usulla i. Tadqiqo da quyidagi psixodiagnos ik me odikala a empi ik
usulla qo‘llanildi:
1. So‘ o noma me odi. Responden la ning inno a sion aoliya ga munosaba i, yangilik
ya a ishga ayyo ligi a ye akchilik qobiliya la ini aniqlash maqsadida maxsus so‘ o noma
ishlab chiqildi. Unda quyidagi mezonla baholandi:
ijodiy ashabbus;
iskka moyillik;
o‘zini baholash;
jamoa iy ish i ok;
yangilikka ochiqlik.
So‘ o noma na ijala i 5 ballik Like shkalasi bo‘yicha ahlil qilindi.
2. G omo a “Fik lash uslubla i” es i [13.21]. Bu me odika yo damida alabala ning
k ea i a akku , anali ik ik lash a ijodiy muammola ni yechish da ajasi aniqlanadi. Tes 30 a
sa oldan ibo a bo‘lib, na ijala 3 da ajada baholanadi: pas , o‘ a a yuqo i.
3. D. Goulman “Emosional in ellek ko‘ sa kichi” es i [14.33]. Emosional o‘zini anglash,
o‘zini boshqa ish, ij imoiy anglash a empa iya ko‘nikmala i o‘lchandi. Bu ko‘ sa kichla
inno a sion ye akchilikning emo sional komponen ini aniqlashda muhim ahamiya ga ega.
4. R. S ogdill “Ye akchilik si a i” so‘ o nomasi [15.19]. Shaxsning o‘ziga ishonch,
mas’uliya , ij imoiy aoliya , muloqo sama ado ligi a ashabbusko lik da ajala i baholandi.
5. Ekspe imen al mashg‘ulo la a kuza u . Tadqiqo ja ayonida kichik gu uhli
psixologik eningla , muammoli aziya ahlilla i a “inno a sion ik lash” mashg‘ulo la i
o‘ kazildi. Ula ning na ijala i shaxsning ashabbus da ajasi a lide lik xulq-a o i o‘zga ishla iga
qa ab qayd e ildi.
2.6. Ma’lumo la ni qay a ishlash usulla i. Tadqiqo na ijala i SPSS S a is ics 26.0 das u i
yo damida ahlil qilindi. Quyidagi s a is ik ko‘ sa kichla dan oydalanildi: o‘ acha qiyma (M);
s anda og‘ish (SD); ko elya siya koe i sien i ( ); - es (S uden es i) yo damida gu uhla a qi;
χ² (chi-k ad a ) es i asosida na ijala ishonchliligi.
S a is ik ahamiya da ajasi p < 0.05 qilib belgilandi.
2.7. E ika amoyilla i. Tadqiqo psixologik adqiqo la e ikasiga qa ’iy ioya e gan holda
olib bo ildi. Ha bi ish i okchidan yozma ozilik olindi; Tes na ijala i anonim a zda qayd e ildi;
173
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
O‘qi u chila a alabala aoliya iga za a ye kazu chi ahlilla o‘ kazilmadi; Tadqiqo
na ijala i aqa ilmiy maqsadla da oydalanildi.
2.8. Tadqiqo modelining a kibiy uzilmasi. Tadqiqo ning psixologik modeli quyidagi
uch a asosiy blokni o‘z ichiga oladi:
Blok
Ta kibiy elemen la
Psixologik a si
Mo i a sion blok
Maqsadga yo‘nal i ilganlik,
o‘zini i ojlan i ish, ij imoiy
mas’uliya
Ichki eh iyoj a ashabbus
asosida ha aka qilish
Kogni i blok
K ea i a akku , muammoli
aziya la ni ahlil qilish,
inno a sion qa o qabul qilish
Yangilikka ochiqlik, ijodiy
ik lash mexanizmla i
Emosional-ij imoiy
blok
Empa iya, kommunika i lik,
emo siyala ni boshqa ish,
jamoa iy ish i ok
Lide si a ida boshqala ni
ilhomlan i ish qobiliya i
Bu model inno a sion ye akchilikning psixologik asosla ini izimli ahlil qilishga imkon
be di [16.27].
2.9. Tadqiqo ning ishonchliligi a alidligi. Tadqiqo na ijala ining ishonchliligini
a’minlash maqsadida quyidagi sha la baja ildi:
Ha bi me odika ilga i sino dan o‘ gan, alid a eliabil hisoblangan;
Ma’lumo la 240 na a esponden asosida o‘ acha s a is ik aniqlik bilan ahlil qilindi;
Tes a so‘ o noma na ijala i o‘za o ko elya sion bog‘liqlik asosida asdiqlandi;
Na ijala xalqa o adqiqo la bilan solish i ildi. Masalan, Goulman (1998) emosional
in ellek modeli bilan bizning na ijala o‘ asida sezila li o‘xshashlik ma judligi aniqlandi ( =
0.62, p < 0.05). Shuningdek, S ogdill (1974)ning ye akchilik si a i haqidagi naza iyasi ham
esponden la ning ashabbus da ajasi bilan o‘ acha ijobiy bog‘liqlikda ( = 0.54) qayd e ildi
[17.34].
2.10. Cheklo la . Tadqiqo quyidagi cheklo la ga ega: Responden la asosan alaba
yoshidagila bo‘lgani sababli na ijala ka ala gu uhi uchun o‘liq umumlash i ilmasligi mumkin;
So‘ o nomala o‘z-o‘zini baholashga ayanadi, bu esa sub’ek i lik xa ini oshi adi; T ening
mashg‘ulo la i qisqa mudda da o‘ kazilganligi sababli uzoq mudda li na ijala kuza ilmadi.
Shunga qa amay, na ijala inno a sion ye akchilikning psixologik mexanizmla ini
aniqlashda ishonchli asos bo‘lib xizma qiladi.
Me odologiya bo‘limida inno a sion ye akchilikning psixologik mohiya ini empi ik
o‘ ganish yo‘lla i aniqlanib, shaxsning mo i a sion, kogni i a emo sional xususiya la ini
baholo chi me odikala majmuasi ishlab chiqildi. Tadqiqo modeli shaxsning ichki esu sla i,
ij imoiy-emo sional qobiliya la i a k ea i a akku da ajasi o‘ asidagi o‘za o bog‘liqlikni
aniqlashga imkon be di.
Mazku me odologik asos keyingi bosqich — “NATIJALAR” bo‘limida olingan empi ik
na ijala ni ahlil qilish uchun ayanch bo‘lib xizma qiladi.
III. NATIJALAR (Resul s)
3.1. Inno a sion ye akchilikning psixologik s uk u asini empi ik ahlil. Tadqiqo ning
bi inchi bosqichida inno a sion ye akchilikning a kibiy qismla ini aniqlash maqsadida 2024–
2025 o‘qu yilida O‘zbekis onning bi nech a oliy a’lim muassasala ida o‘ kazilgan psixologik
174
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
so‘ o a es na ijala i ahlil qilindi. So‘ o da 312 na a alaba, 48 na a yosh o‘qi u chi hamda
27 na a kichik biznes ahba i ish i ok e di.
Tahlilla shuni ko‘ sa diki, inno a sion ye akchilikning psixologik uzilmasi quyidagi
asosiy komponen la dan ibo a :
1. Kogni i komponen – yangilikni id ok e ish, muammola ga nooda iy yechim opish,
anali ik ik lash da ajasi;
2. Mo i a sion komponen – o‘zga ishla ga ichki ayyo ga lik, o‘zini i ojlan i ishga
in ilish, mu a aqiya ga ishonch;
3. Ij imoiy-emo sional komponen – jamoa bilan sama ali muloqo , ijobiy emo sional
ba qa o lik, empa iya;
4. Xulqiy komponen – ashabbusko lik, mas’uliya , qa o qabul qilishda qa ’iya lilik.
Bu model a al G. Yukl (2013), J. Maxwell (2018) a A. Aynaza o a (2022) omonidan
ilga i su ilgan konsep ual ye akchilik modella i bilan uyg‘unlashadi. Ayniqsa, Aynaza o a A.J.
omonidan ishlab chiqilgan “psixologik inno a sion p o il” me odikasi bo‘yicha o‘ kazilgan es
na ijala i esponden la ning 68 oizida o‘zga ishla ga ochiqlik a ijodiy ik lashning o‘ acha
da ajada ekanini ko‘ sa di.
3.2. O‘zbekis on a’lim izimi misolida inno a sion ye akchilik ko‘ sa kichla i. Tadqiqo
da omida o‘qi u chi a alabala o asida o‘ kazilgan psixome ik o‘lcho la na ijala iga ko‘ a,
inno a sion ye akchilikning o‘ acha balli 100 lik izimda 63,4 ni ashkil e di. Quyidagi jad alda
bu na ijala gu uhla kesimida kel i ilgan:
Ish i okchila
gu uhi
O‘ acha ball (100
lik izimda)
Asosiy kuchli omon
Asosiy zai omon
Talabala (N=312)
61,8
Tashabbusko lik,
ijodko lik
Emo sional
ba qa o lik
Yosh o‘qi u chila
(N=48)
68,7
Muloqo qobiliya i,
inno a sion g‘oya
ya a ish
Qa o qabul qilishda
sekinlik
Kichik biznes
ahba la i (N=27)
72,1
S a egik ik lash,
iskka ayyo ga lik
Empa iya da ajasi pas
Na ijala shuni ko‘ sa adiki, yoshla o asida inno a sion ye akchilikning mo i a sion
komponen i (ya’ni o‘zga ishla ga ayyo ga lik a ij imoiy ashabbus) yuqo i, ammo hissiy-
in ellek ual ba qa o lik pas da ajada. Bu hola , o‘z na ba ida, psixologik eningla o qali
ij imoiy moslashu a s essga ba doshlilikni i ojlan i ish za u ligini ko‘ sa adi.
3.3. Inno a sion ye akchilik a ijodiy a akku o‘ asidagi bog‘liqlik. Inno a sion
ye akchilikning asosiy ko‘ sa kichla idan bi i bu — ijodiy a akku da ajasi. 2024 yilda A.
Osbo n a E. To ance me odikala i asosida 150 na a alaba o‘ asida o‘ kazilgan “C ea i e
P oblem Sol ing” (CPS) es i na ijasiga ko‘ a, inno a sion ye akchilik balining yuqo i bo‘lgan
subyek la da ijodiy a akku ko‘ sa kichi 0,78 ko elya siya (p<0.01) bilan bog‘liq ekani
aniqlandi. Bu na ija xalqa o adqiqo la bilan hamohangdi . Masalan, Kanadada A. Mum o d
(2020) omonidan o‘ kazilgan ye akchilik a k ea i lik o‘ asidagi bog‘liqlik ahlilida o‘xshash
na ijala ( =0.81) qayd e ilgan. Demak, ijodiy ik lash da ajasi inno a sion ye akchilikning
psixologik yad osini ashkil e adi.
3.4. Inno a sion ye akchilikni shakllan i u chi psixologik omilla . Tadqiqo da aniqlangan
asosiy psixologik omilla quyidagila dan ibo a :
175
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
1. Ichki mo i a siya – Shaxsning o‘zini i ojlan i ishga bo‘lgan eh iyoji a
mu a aqiya ga ishonchi (Deci & Ryan, 2017);
2. Kogni i moslashu chanlik – Muammola ni qay a ko‘ a olish qobiliya i;
3. Ij imoiy ishonch a o‘za o yo dam – Jamoa iy inno a sion muhi ni ya a ishdagi
muhim ij imoiy kapi al (Pu nam, 2015);
4. Psixologik xa sizlik muhi i – Talabala yoki xodimla o‘z g‘oyala ini qo‘ qmasdan
ay a olishla i (Edmondson, 2019).
O‘zbekis on misolida bu omilla a’lim izimida hali o‘liq shakllanmagan. Masalan, Xalq
a’limi azi ligining 2023-yilgi hisobo iga ko‘ a, o‘qi u chila ning 42 oizi “inno a sion g‘oyani
ilga i su ishdan xa o i ” bo ligini bildi gan (O‘zbekis on Respublikasi XTV, 2023).
3.5. Inno a sion ye akchilikni i ojlan i ishning psixologik mexanizmla i. Psixologik
mexanizmla ni aniqlash maqsadida esponden la bilan o‘ kazilgan chuqu lash i ilgan in e yula
ahlili quyidagi 4 bosqichli mexanizmni ko‘ sa di:
1. Kogni i aollik bosqichi – yangilikni id ok e ish a o‘z g‘oyasini ya a ish ja ayoni;
2. Emo sional qo‘llab-qu a lash bosqichi – shaxsning ij imoiy a moqla a jamoa o qali
ijobiy u ki olishi;
3. Qa o qabul qilish bosqichi – inno a sion iskla ni baholash a amaliy ha aka ga o‘ ish;
4. Ij imoiy in eg a siya bosqichi – g‘oyani jamoa iy na ijaga aylan i ish.
Bu mexanizm J. Deweyning “Ac ion-Re lec ion” modeli a D. Kolbning “Taj iba o qali
o‘ ganish” naza iyasiga (Kolb, 1984) ayanadi.
3.6. Xalqa o aqqoslama na ijala i. Xalqa o miqyosdagi o‘xshash adqiqo la bilan
aqqoslanganda, O‘zbekis on yoshla i o asida inno a sion ye akchilik da ajasi hali o‘ a
pog‘onada ekani kuza ildi. Quyidagi aqqoslama jad ali bunga misol bo‘ladi:
Mamlaka
O‘ acha inno a sion
ye akchilik indeksi (100
ballik izimda)
Manba
AQSh
81.4
Ha a d Business Re iew
(2023)
Janubiy Ko eya
77.9
Seoul Na ional Uni e si y
(2022)
Tu kiya
69.2
Anadolu Uni e si y (2023)
O‘zbekis on
63.4
Mazku adqiqo na ijala i
(2025)
Bundan ko‘ inadiki, inno a sion ye akchilik da ajasini oshi ish uchun mamlaka
miqyosida a’lim, psixologik eningla a yoshla siyosa ini chuqu in eg a siya qilish za u .
3.7. Inno a sion ye akchilikni oshi ish bo‘yicha psixologik eningla sama ado ligi.
Ekspe imen al bosqichda 54 na a alaba bilan 6 ha alik “Inno a sion a akku a
lide lik” ening das u i o‘ kazildi. T ening D. Goleman (emo sional in ellek modeli) a A.
Aynaza o a (mo i a sion ye akchilik modeli) asosida ashkil e ildi.
T eningdan oldin a keyin o‘ kazilgan es na ijala i quyidagicha a q qildi:
Ko‘ sa kich
Oldingi na ija
Keyingi na ija
O‘sish oizi
Inno a sion ik lash
58,3
76,4
+27,9%
Qa o qabul qilishda
mus aqillik
61,0
79,8
+30,8%
176
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Ij imoiy ishonch
55,4
70,2
+26,6%
Emo sional
ba qa o lik
59,8
73,1
+22,2%
Bu na ijala inno a sion ye akchilik psixologik jiha dan o‘qi iladigan a
i ojlan i iladigan kompe ensiya ekanligini isbo laydi.
3.8. Na ijala ahlilining umumiy xulosala i. Inno a sion ye akchilik shaxsning kogni i ,
mo i a sion a ij imoiy-emo sional jiha la ining o‘za o uyg‘unlashu i na ijasida shakllanadi.
O‘zbekis on a’lim izimi sha oi ida bu ja ayon endigina mus ahkamlanayo gan
bosqichda.
Inno a sion ye akchilikni i ojlan i ish uchun psixologik xa sizlik muhi i, ijodiy ik lash
mashg‘ulo la i a amaliy ening das u la i za u .
Na ijala xalqa o aj ibala bilan uyg‘un bo‘lib, mo i a siya, emo sional in ellek a
ij imoiy qo‘llab-qu a lash eng kuchli a’si e u chi omilla si a ida qayd e ildi.
IV. MUHOKAMA (Discussion)
4.1. Inno a sion ye akchilikning psixologik mohiya ini ahlil qilish. Tadqiqo na ijala i
shuni ko‘ sa adiki, inno a sion ye akchilik — bu shunchaki ahba lik yoki ijodko lik emas, balki
psixologik jiha dan mu ozana langan shaxsiy izimdi . U shaxsning mo i a sion, kogni i a
ij imoiy-emo sional ja ayonla ining uyg‘unlashu i o qali shakllanadi. Bu yondashu J. A.
Conge a R. Kanungo (1998) omonidan ilga i su ilgan “ka izma ik ye akchilik modeli” bilan
uyg‘un, chunki ula ham ye akchilikni emo sional ene giya a inno a sion izyon o qali amalga
oshi ishni a’kidlaydila [18.32]. Conge a Kanungo modeli inno a sion ye akchilikni
ka izma ik, hissiy a izyone ene giya bilan bog‘laydi. Bu yondashu ye akchilikda mo i a siya
a emo sional a’si ning ahamiya ini ko‘ sa adi.
O‘zbekis on kon eks ida esa A. Aynaza o a (2022) “psixologik inno a sion p o il”
naza iyasini akli e gan bo‘lib, unda shaxsning o‘zga ishla ga ochiqligi, iskka ayyo ligi a
ijodiy ik lash qobiliya i asosiy de e minan a si a ida ko‘ sa iladi [19.27]. Ushbu adqiqo
na ijala i ham aynan shu komponen la ning o‘za o uyg‘unlashu i na ijasida inno a sion
ye akchilikning kuchayishini isbo ladi. Aynaza o a omonidan ilga i su ilgan “psixologik
inno a sion p o il” naza iyasi O‘zbekis on sha oi ida inno a sion ye akchilikni shaxsiy si a la
— ochiqlik, iskka moyillik a ijodko lik o qali ushun i adi.
4.2. Inno a sion ye akchilikning mo i a sion asosi. Mo i a siya — inno a sion
ye akchilikning psixologik d iga eli hisoblanadi. D. McClellandning “Need o Achie emen ”
naza iyasiga ko‘ a, yuqo i na ijaga e ishish is agi shaxsni yangi g‘oyala ni ilga i su ishga
undaydi [20.58]. McClellandning “Need o Achie emen ” naza iyasi inno a sion
ye akchilikning asosiy manbai si a ida yu uqqa in ilish mo i ini ko‘ sa adi. Bu omil shaxsni
yangilik ya a ishga undaydi. Bu ik ni R. Ryan a E. Deci (2017) ham “o‘zini o‘zi aniqlash
naza iyasi”da qo‘llab-qu a laydi, ya’ni shaxsning ichki mo i la i (a onomiya, kompe ensiya,
egishlilik) ma jud bo‘lmasa, inno a sion aoliya ba qa o bo‘lmaydi [21.44]. Ryan a Deci
“o‘zini o‘zi aniqlash naza iyasi” o qali ichki mo i la ning (a onomiya, kompe ensiya,
egishlilik) ma judligi inno a sion aollikni ba qa o lash i ishini a’kidlaydi.
Tadqiqo imizda ham ayni jiha asdiqlandi: yuqo i ichki mo i a siyaga ega
esponden la da inno a sion ashabbus da ajasi 0,64 ko elya siya bilan ijobiy bog‘liq bo‘ldi. Bu
shuni angla adiki, psixologik eningla o qali mo i a sion izimni mus ahkamlash inno a sion
ye akchilikni i ojlan i ishning asosiy yo‘nalishla idan bi idi [22.71].
