222
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
KRIPTOVALYUTANING RIVOJLANAYOTGAN MAMLAKATLAR
IQTISODIYOTIGA TA’SIRI
Rahmonqulo a Na isa Olimjono na
Osiyo Xalqa o Uni e si e i Iq isodiyo ka ed asi o’qi u chisi.
Usmono G’ay a jon Akmaljono ich
Osiyo Xalqa o Uni e si e i Iq isodiyo yo’nalishi 3-bosqich alabasi.
[email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17721683
Anno a siya. Ushbu maqolada k ip o alyu aning i ojlangan mamlaka la iq isodiyo ida
ahamiya i, hamda i ual moliyaning a zallikla a kamchilikla i haqida ik yu i iladi.
Kali so’zla : k ip o alyu a, iq isodiyo , Venesuela a Zimbab e, bi coin, in es i siya,
Ma kaziy bank, “Dighi al Ensc yp ion S anda d”, blokcheyn.
K ip o alyu a - bu shi lash algo i mla i yo damida ya a ilgan aqamli alyu a. Hammasi
ushbu aqamli alyu ada ishla iladigan shi lash exnologiyasi u ayli, bu ham alyu a, ham
i ual hisob izimi si a ida ishlash imkonini be adi.
AQSHda k ip og a iya asoschisi Ho s Fie sel omonidan “Dighi al Ensc yp ion
S anda d” (DES) ning 1975-yil 17-ma da Fede al Reyes iga ki i ilishi bilan qabul qilinadi.
Ushbu izim xa sizlik xususiya i u ayli k ip o alyu ala ini sox alash i ish mu akkab
hisoblanadi. K ip o alyu aning alohida xususiya la idan bi i uning muomilaga ki i ilish
ja ayonidi . Ya’ni, u hech qanday ma kaziy hokimiya omonidan be ilmaydi a uni da la
a alashu i yoki manipulya siyasidan holi hisoblanadi. Oʻz oʻ nida K ip o alyu ala da ham
kamchilikla ham ma jud. Shuningdek, ula ning moliya bozo idagi das labki i ojlanish
bosqichla i, xa - xa a la i, imkoniya la i a ula ning kelajakdagi hola i k ip o alyu ala bozo ini
alohida jiha ini asoslaydi.
Eng mashhu k ip a alyu ala dan bi i- bi coin. Bugungi kunda dunyo boʻyicha 2396 a
k ip o alyu ala oʻyxa ga olinib, ula ning jami bozo kapi allashu i 204.09 ml d AQSH
dolla iga eng. Blokcheyn exnologiyala da k ip o alyu ala ni bi hamyondan boshqasiga
mablagʻ oʻ ayo ganini koʻ ib u ish mumkin, ammo uni aqiqlab ham, bloklab ham boʻlmaydi.
Shuningdek k ip o alyu ala ning soni chega alangan boʻladi a ula ning in lya siyaga
uch amasligiga sabab boʻladi. Masalan, ahminan 2040-yilga bo ib mayne la omonidan
21,000,000 Bi koyn opiladi, soʻng oʻx a iladi. Undan keyin nima boʻlishi haqida axminiy
asa u la gina ma juddi . Bi coin 2009 yilda ya a ilgan eng bi inchi ya a ilagan blokcheyn
exnologiyala asosida ya a ilgan k ip o alyu a hisoblanadi. Eng qiziqa lisi, oʻzini Sa oshi
Nakamo o deb nomlo chi Bi coin izimi
ya a u chisi deya li anonym shaxs hisoblanib, u 2011 yildan soʻng gʻoyib boʻldi a
ha oki In e ne dan ham yoʻqolib qoldi. Alba a bunday hola ni ushunish mumkin, bu inson
haqiqa da oʻz hayo idan xa si ayo gan boʻlishi mumkin.
Bugungi kunda ko‘plab i ojlanayo gan mamlaka la dagi iq isodiy aziya mu akkab a
qiyin bo‘lib qolmoqda, chunki bu da la la ko‘pincha beqa o iq isodiy izimla , yuqo i
in lya siya a siyosiy noaniqlikla bilan ku ashishga majbu bo‘lishadi. Ko‘p joyla da an’ana iy
moliya iy izimla o‘liq shakllanmagan yoki aholining ka a qismi uchun umuman ma jud
emas, bu esa uqa ola ning iq isodiy aoliya da ish i ok e ish a o‘z u mush da ajasini
yaxshilash imkoniya la ini cheklaydi.
223
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Bunday uzilma iy engsizlik qashshoqlikni kuchay i adi a ba qa o iq isodiy
i ojlanishni o‘sib qo‘yadi. Che el in es i siyala i a k edi la ining muhim o‘ ni bu
mamlaka la ning iq isodiyo ini global iq isodiy i ojlanishga juda bog‘lab qo‘yadi. Na ijada, ula
ashqi iq isodiy za ba a inqi ozla ga nisba an ayniqsa himoyasiz bo‘lib qolishadi hamda
ula ning moliya iy ba qa o ligi yanada zai lashadi.
Ri ojlanayo gan mamlaka la da an’ana iy moliya iy izimla ko‘pincha ye a li da ajada
i ojlanmagan yoki beqa o bo‘ladi. In lya siya, siyosiy beqa o lik a alyu a inqi ozla i kabi
hola la bu iq isodiyo la da ez- ez uch ab u adi. K ip o alyu ala ning global iq isodiyo dagi
oli obo a o ib bo moqda, bi oq ula ning kelajakdagi ahamiya i ayniqsa i ojlanayo gan
mamlaka la da yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu mamlaka la da k ip o alyu ala a blokcheyn
exnologiyasi an’ana iy moliya iy izimla ning cheklo la ini che lab o‘ ish hamda moliya iy
inklyuziya a in lya siya kabi ko‘plab iq isodiy muammola ga ja ob be ish imkoniya ini aqdim
e adi. Bi oq, ushbu salohiya ni o‘liq amalga oshi ish uchun bi qa o muhim muammola ni hal
e ish za u .
Texnologik in a uzilmani i ojlan i ish, huquqiy a me’yo iy izimni ya a ish, hamda
moliya iy sa odxonlikni oshi ish — bula ning ba chasi k ip o alyu ala ning i ojlanayo gan
mamlaka la iq isodiyo iga mu a aqiya li in eg a siyalashu iga a’si ko‘ sa adigan omilla di .
Texnologik in a uzilma k ip o alyu ala ning kengayishi a ula ning i ojlanayo gan
mamlaka la da qo‘llanilishida muhim ol o‘ynaydi. Ushbu mamlaka la ning ko‘pchiligida
in e ne a mobil exnologiyala ga ki ish hali ham cheklangan. Shu sababli, aqamli
in a uzilmaga in es i siyala ki i ish nihoya da muhimdi . Ri ojlanayo gan iq isodiyo la
yaxshi oq a a zon oq in e ne ulanishla i, keng oq mobil a moqla hamda k ip o alyu ala dan
xa siz a sama ali oydalanishni a’minlaydigan aqamli pla o mala ga muh oj. Aga bu kabi
in es i siyala amalga oshi ilmasa, k ip o alyu ala aqa chekka hodisa si a ida qolib ke adi.
Ya’ni, ula keng aholiga xizma qilolmay, aqa aqamli xizma la dan oydalanish
imkoniga ega bo‘lgan ozchilik bilan cheklanib qoladi.
K ip o alyu ala ning o'sishi bu un dunyo bo'ylab ma kaziy bankla o asida Ma kaziy
bankning aqamli alyu ala iga (CBDCs) qiziqish uyg'o di. CBDC - bu mamlaka ma kaziy
banki omonidan chiqa ilgan a a ibga solinadigan milliy alyu ala ning aqamli e siyala i.
Ushbu aqamli alyu ala k ip o alyu ala ga o'xshash aqsimlangan da a
exnologiyasida ishlaydi, ammo ula ning qiyma i ula akili bo'lgan ia alyu asiga bog'liq.
CBDC pul-k edi siyosa ini olib bo ish usulini inqilob qilish imkoniya iga ega.
Iq isodiy ope a siyala bo'yicha eal aq ejimida ma'lumo la ni aqdim e ish o qali CBDCs
ma kaziy bankla ni aniq oq a o'z aq ida ma'lumo bilan a'minlashi mumkin, bu esa ula ga
ko'p oq asosli qa o la qabul qilish imkonini be adi. Bundan ashqa i, CBDCs inqi oz da ida
uqa ola ga o'g' idan- o'g' i ag'ba lan i ish o'lo la ini osonlash i ishi, osi achila ni che lab
o' ib, mablag'la ni aqsimlashni ezlash i ishi mumkin.
K ip o alyu ala a blokcheyn exnologiyasi i ojlanayo gan mamlaka la ning iq isodiy
i ojlanishini qo‘llab-qu a lash uchun ka a salohiya ga ega. Ula yanada ochiq a sama ali
moliya iy izimla ni ya a ishga, moliya iy inklyuziyani oshi ishga hamda alyu a inqi ozidan
aziya chekayo gan hududla uchun muqobil imkoniya la ya a ishga yo dam be a oladi.
Masalan, Venesuela a Zimbab eda k ip o alyu ala mahalliy alyu a qad sizlanib ke gan
pay da xa siz boshpana azi asini baja gan. Kelajakda k ip o alyu ala ning i ojlanayo gan
mamlaka la dagi oli yanada muhim ahamiya kasb e ishi mumkin.
224
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Bundan ashqa i, blokcheyn exnologiyasi yo damida ya a ilgan “aqlli sha nomala ”
(sma con ac s) biznes yu i ish uslubini o‘zga i ishi a, masalan, a’mino zanji la i hamda
sha noma iy ja ayonla da yuqo i sama ado likni a’minlashi mumkin.
Xulosa: K ip o alyu ala — bu aqamli pul bo‘lib, u bugungi kunda juda i ojlanib
bo moqda. Vi ual moliya xa oki i ojlangan mamlaka la iq isodiyo iga ham a’si qilib
kelmoqda, bu o qali pulla ning qad sizlanishi kabi xususiya la ni me’yo dan ushlab u ib be adi.
Foydalanilgan Adabiyo la :
1. Moliya bozo i. S.Elmi zaye . Toshken . “Iq isod-Moliya”. 2019.
2. www.c yp o.n d oppe s.io
3. www.an ie solu ions.com
