56
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRI BOG‘-SAROYLARINING
TAVSIFI
Xudoyqulo Bekmu od
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i Ta ix a alsa a ka ed asi o‘qi u chisi
E-mail: [email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17731493
Anno a siya: Ushbu maqolada Ami Temu a Temu iyla da ida ba po e ilgan bog‘ a sa oyla
a si lanadi. Tadqiqo da bog‘la ning a xi ek u asi, dizayni, u banis ik joylashu i, madaniy a
ij imoiy ahamiya i ko‘ ib chiqiladi. Bog‘la na aqa es e ik go‘zallik, balki siyosiy a madaniy
me osning i odasi si a ida shakllangan. Shu da ning bog‘ a sa oyla i ilm- an, san’a a ij imoiy
hayo i ojiga ham xizma qilgan. Maqolada a ixiy manbala , a xeologik opilmala a
san’a shunoslik adqiqo la i asosida ula ning ahamiya i baholanadi.
Kali so‘zla : Ami Temu , Temu iyla , bog‘, sa oq, a xi ek u a, madaniy me os.
Аннотация. В данной статье описываются сады и дворцы, построенные во времена Амир
Тимура и династии Тимуридов. Исследование охватывает их архитектуру, дизайн, городское
расположение, а также культурное и социальное значение. Сады создавались не только ради
эстетической красоты, но и как выражение политического и культурного наследия. Сады и
дворцы того времени также способствовали развитию науки, искусства и общественной
жизни. Статья оценивает их значение на основе исторических источников, археологических
находок и исследований в области искусствоведения.
Ключевые слова: Амир Тимур, Тимуриды, сады, дворцы, архитектура, культурное наследие.
Abs ac . This a icle desc ibes he ga dens and palaces cons uc ed du ing he eign o Ami
Timu and he Timu id dynas y. The s udy examines hei a chi ec u e, design, u ban placemen , and
cul u al and social signi icance. The ga dens we e c ea ed no only o aes he ic beau y bu also as an
exp ession o poli ical and cul u al he i age. Timu id ga dens and palaces also con ibu ed o he
de elopmen o science, a , and social li e. The a icle e alua es hei impo ance based on his o ical
sou ces, a chaeological indings, and a his o ical esea ch.
Keywo ds: Ami Timu , Timu id dynas y, ga dens, palaces, a chi ec u e, cul u al he i age.
XIV–XV as la da Ami Temu a Temu iyla impe iyasining poy ax i bo‘lgan Sama qandda
dunyoning u li mamlaka la idan kel i ilgan huna mandla a mahalliy us ala hamko likda mehna
qilib, hay a lana li go‘zallikdagi bog‘la ba po e ganla . Da haqiqa , Sama qandni o‘z poy ax i qilgan
Sohibqi on Ami Temu o‘zining ha biy yu ishla i, g‘alabala i o qali hukm onligini mus ahkamladi
hamda poy ax ini i ojlan i ish yo‘lida ka a mehna qildi. U zab e gan da la la ning olimla i,
san’a ko la i a huna mandla ini Sama qandga olib kelib, shaha a o ida She oz, Bag‘dod,
Damashq, Mis a Sul oniya nomli yangi shaha la a qishloqla ba po qilgan.
Mo a ounnah dagi Ami Temu a Temu iyla sulolasi akilla ining siyosiy aoliya ida bog‘la
qu ilishi alohida o‘ in u gan bo‘lib, bu da da qu ilgan bog‘la ning aksa iya i o‘z da i uchun engsiz
edi. Bog‘la ning opog a ik xususiya la ini ahlil qilganda, bu bog‘-sa oyla ning nomi bilan be osi a
bog‘liq jiha la ni alohida e’ ibo ga olish lozim. Temu iyla da iga oid bi qa o a ixiy manbala da
Sama qand a o idagi o‘n sakkiz acha bog‘la ma jud bo‘lganligi qayd e ilgan [1, 86-b.].
Sama qand bog‘la ida olib bo ilgan zamona iy a xeologik adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, bu
bog‘la ko‘pincha o‘ bu chak – Cho bog‘ shaklida yoki geome ik k ad a shaklida qu ilgan. Bog‘-
sa oyla qu ilishida be ak o naqsh a bezakla dan oydalanish Temu iyla da i me’mo chiligida
a ixiy an’anala ni o‘zlash i ish a ula ni yanada i ojlan i ishni namoyon e adi. Bog‘la de o yoki
maxsus panja ala bilan o‘ algan bo‘lib, ichida sun’iy epala , dam olish uchun soya be u chi
57
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
da ax la , bi yoki bi necha qa a li ay onla ma jud bo‘lgan. Ushbu inshoo la ni bezashda xa o lik
san’a ining nozik uslubla idan keng oydalanilgan [2, 17-b.].
XIV–XV as la da Sama qandda qu ilgan bog‘-sa oyla na aqa shaha ni bezash, balki siyosiy a
madaniy me os si a ida Temu iyla da ining es e ik a amaliy qad iya la ini namoyon e gan muhim
a xi ek u a yodgo likla i bo‘lgan.
Bog‘ning ma judligi, uning ko‘kalamzo lash i ilganligi a su bilan a’minlanganligi bog‘ning
hayo i a unksionalligiga be osi a bog‘liqdi . Aks holda, bog‘da hech qanday hayo iy belgila
qolmasligi mumkin. XIV–XV as la da ba po e ilgan bog‘la ning ma judligi, ya’ni ula ni sug‘o ish
izimi – a iqla , ula dan oqayo gan iniq su la a a o ala dan ibo a bo‘lgan su a’mino i haqida
ma’lumo la hozi gacha juda kam [3, 51-b.].
Hozi gacha sug‘o ishda asosiy manbala dan bi i hisoblangan Obi ahma Sama qand shimolidagi
Bog‘i Baland a Bog‘i Maydon bog‘la ini sug‘o gan. Shuningdek, Naqshi Jahon bog‘i ham
Obi ahma dan su olgan. Eh imol, XIV as ning ikkinchi ya mida a XV as ning bi inchi ya mida
Sama qandning janubiy a janubi-sha qiy qismla i Za a shon da yosidan qazilgan Abbos a
Qo aunas kanalla idan oydalanib sug‘o ilgan. Shu kanalla dan bi i Da la obod bog‘ini ham
a’minlagan. I. A.Suxa e ning Da la oboddagi a xeologik adqiqo la i da omida bog‘ning o‘ asidan
a iqla o‘ gani a u ye ga Abbos kanalidan su ki gani aniqlangan. Shu kabi boshqa bog‘la ham su
bilan a’minlangan. Bog‘ning ha bi qismi ma’lum kanal o qali sug‘o ilgan a ashqa idan kelgan
su bog‘ bo‘ylab a qa ilgan.
Bog‘la da a iqla dan ashqa i ho uzla ham ma’lum a ibda joylashgan bo‘lgan. Bu ho uzla ning
joylashu i, shuningdek a iqla ning aniq shakli haqida ma’lumo la kam. Kla ixo yozishicha,
Da la obod bog‘ida ol i a ho uz ma jud bo‘lib, ula yo‘lla o qali bog‘ bilan bog‘langan a ikki
omonida u li da ax la o‘sgan. Tadqiqo la da omida I.A.Suxa e ula dan o‘ asini aniqlagan:
bi ining o‘lchami 28x62 m bo‘lib, shimoliy chekkada, qolganla i esa 25x25, 32x32 m ka alikda
bo‘lib, bog‘ning janubiy qismida joylashgan. Shu ma’lumo la ga asoslanib ay ish mumkinki,
bog‘la dagi ho uzla k ad a a o‘ bu chak shaklga ega bo‘lgan. Shubhasiz, shunday ho uzla
boshqa bog‘la da ham ma jud bo‘lgan [4, 15-b.].
Kla ixo shuningdek, Bog‘i Na ham ka a ho uzga ega bo‘lganini yozadi. Chilus un a Bog‘i
Boldu a o ida is iqoma qilu chi aholining so‘zla iga ko‘ a, bu bog‘la ning sha qiy omonida ham
su ho uzla i ma jud bo‘lgan. Hozi gi aq da Chilus un sa oyi xa obala idagi ho uzning bi che ini
qazishganda, chekkala iga ma ma pli ala yo qizilgani aniqlangan. Aga bog‘la da bi nech a
ho uzla ma jud bo‘lsa, ula ning bog‘ san’a idagi oli qanday bo‘lgan degan sa ol ug‘iladi.
Shubhasiz, bu ho uzla bog‘do chilik san’a iga o‘zgacha go‘zallik be ib, ayz a inchlik kel i ishni
hisobga olgan holda ya a ilgan. Ho uzla da suzib yu gan o‘ dak a g‘ozla bog‘ga go‘zallik baxsh
e gan. Bundan ashqa i, ho uzla doim su bilan o‘la bo‘lib, su anqisligi da ida bog‘ uchun kichik
su ombo i azi asini ham baja gan.
A xeologik adqiqo la na ijasida bog‘ ma kazida joylashgan sa oyla a o ida ho uzla dan
ashqa i xandaqla ham ma judligi aniqlangan. Bu xandaqla doimo su bilan o‘la bo‘lgan a u li
o‘lchamda bo‘lgan. Masalan, Ami zoda Shoh uh bog‘idagi xandaq kengligi 6 me , Da la obod
bog‘idagi esa 20 me dan o iq bo‘lgan. Bog‘do chilik san’a ida xandaqla bog‘ga ho uzla kabi
go‘zallik be ish, ha oni ozalash a mik oiqlim ya a ish maqsadida ishla ilgan; aq o‘ ishi bilan ula
himoya azi asini ham baja gan [5, 63-b.].
XIV–XV as la da Sama qand a o ida qu ilgan bog‘ a sa oyla da mohi lik bilan ishlangan
a o ala alohida o‘ in u gan. Ispaniya elchisi Kla ixo Bog‘i Dilkusho haqida shunday yozgan:
“Podshoh maxsus o‘ na ilgan baland o‘ indiqda o‘ i gan bo‘lib, uning o‘pa asida su i oqayo gan
58
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
a o a, qizil buloq bo edi, olmala a o ada suzib yu a di”. Ushbu bog‘dagi sa oy xa obala i
o‘ nidagi a xeologik qazishmala na ijasida sa oyning ma kaziy chizig‘i bo‘ylab uch a o‘ bu chak
shakldagi chuqu la aniqlangan. Ushbu joyla maxsus a o ala o‘ na ish uchun ayyo langan
bo‘lishi mumkin. Eh imol, ula ye os i ke amik qu u la i o qali bi -bi iga bog‘langan. Qazishmala
na ijasida bunday qu u la ning ko‘plab bo‘lakla i opilgan. Ula dan bi ining es a a siyasi na ijasida
uzunligi 29 sm, diame i esa 19 sm ekanligi ma’lum bo‘ldi. Shunday a o a qoldiqla i Ulug‘bek
da ida Bog‘i Maydonda qu ilgan Chinnixonadan ham opilgan. Ula dan bi i sakkiz qi ali shaklga
ega bo‘lib, uning oldida supacha ma jud edi. Bu ye da 50 me g‘a bda ikkinchi a o a joyi saqlanib
qolgan.
Sama qand a o idagi XIV–XV as la ga mansub bog‘la na aqa sa oyga ko‘ k be u chi u li
da ax la a ho uzla dan ibo a bo‘lgan, balki bog‘ning aj almas qismi bo‘lgan chodi la a
ay onla ni ham o‘z ichiga olgan. Shu bois, bog‘do chilik san’a ida chodi la a ay onla ning o‘ ni
e’ ibo siz qoldi ilmasligi lozim. Bog‘la ning ay imla ini shaxsan ko‘ gan Ispaniya elchisi Kla ixo
ipak a boshqa ma e ialla dan ikilgan ko‘plab chodi la ni, ang-ba ang gilamla dan yasalgan
shiyponla ni kuza ganini qayd e adi. G.A.Pugachenko a esa bog‘la da chodi a ay on qu ish Sha q
mamlaka la i uchun qadimiy an’ana bo‘lib, bu amaliyo ko‘chmanchila an’anala i a ula ning o‘qu
san’a i bilan chamba chas bog‘liq ekanligini a’kidlaydi [6, 13-b.].
XIV–XV as la da Ami Temu a Temu iyla da ida Sama qand a uning a o ida ba po e ilgan
bog‘la na aqa siyosiy a ma’mu iy ma kaz si a ida shaha ni bezab u gan, balki da la ning madaniy
a ij imoiy hayo ida ham muhim ol o‘ynagan. Bog‘la o‘zining aniq ejalash i ilgan a xi ek u asi,
su izimla i, ho uzla , sun’iy epalikla , da ax la , ay on a chodi la i bilan o‘sha da shaha sozlik
a bog‘do chilik san’a i namunala ini namoyon e gan. Su izimla i o qali bog‘la doimiy a ishda
su bilan a’minlangan bo‘lib, bu na aqa ula ning hayo iyligini, balki go‘zalligini ham saqlab u gan
[7, 187-b.].
Bog‘la ning qu ilishi a bezakla idagi mu akkablik, sa oy a shaha bog‘la i o asidagi o‘za o
uyg‘unlik, shuningdek, chodi a ay onla ning ma judligi bog‘do chilik san’a ining amaliy a es e ik
jiha la ini namoyon e adi. Shu a iqa, Temu iyla da i bog‘la i o‘z da ining me’mo iy a madaniy
yu uqla ini aks e i ib, bugungi kunda ham a ixiy, a xi ek u a a ekologik adqiqo la uchun qimma li
manba bo‘lib xizma qilmoqda.
Umuman olganda, Temu iyla da i bog‘la i na aqa shaha ning es e ik ko‘ inishini boyi gan,
balki ij imoiy, madaniy a ekologik ahamiya ga ega bo‘lgan a ixiy obidala si a ida ahamiya ini
saqlab kelmoqda. Ula ning uzilishi, su izimi o‘sha da shaha sozlik, a xi ek u a a bog‘do chilik
madaniya ini chuqu ushunish imkonini be adi a zamona iy ekologik muammola ni hal e ishda
ham ilhom manbai bo‘la oladi.
Re e ences:
1. Abdullaye V. Na оiy Sama qandda. – Tоshken . 1920.
2. Alimо Оʻ. Оʻ a as la da Mо a оunnah da bоgʻchilik xоʻjaligi a ixi. –Tоshken , О‘zbekis оn
SSR “Fan” nash iyо i, 1984. – 135 b.
3. Alimо О‘. О‘ a as la da Mо a оunnah da bоg‘chilik xо‘jaligi a ixi. – Toshken : “Fan”, 1984.
– 80 b.
4. Qоdi о a T.F., Mama musaye T.Sh. Ulug‘bek da ida bоg‘sоzlik san’a i. // J. О‘zbekis оn
a xi ek u asi a qu ilishi. – Toshken . 2009. № 6.
5. Rui Gоnsales de Kla ixо. Sama qandga – Ami Temu sa оyiga sayоha kundaligi (1403-1406
yilla ). – Toshken : “О‘zbekis оn”, 2010.
59
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
6. Saidо A., Kuziye A. Fa ahbaxsh shaha . «Fan a u mush». 1970. 8-sоn. – 16 be .
7. Sha a iddin Ali Yazdiy. Za a nоma. – Tоshken . 1972. – 288 b.
8. Shi inо T., Sagdullaye A., Sama qand Rimning engdоshi // “Xalq sо‘zi”, 2003. 14-dekab .
9. Tame lane о Timu he g ea Ami , T ansla ed by L. H. Sand s. F оm he A abics lih by Ahmad
ibn A abshah. – Lоndоn. 1966.
10. Temu iyla bunyоdkо ligi da manbala ida. Tuzu chila : M.M.Xay ullaye , A.U inbaye ,
О.Bоʻ iye . – Tоshken . 1997.
