60
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
MAHMUDXO‘JA BEHBUDIYNING MILLIY UYG‘ONISHDAGI ROLI
Oqbo‘ aye Abdulaziz Nu muhammad o‘g‘li
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i alabasi
Email: [email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17731514
Ilm mush a akdu .Bilgannikidu
Mahmudxo‘ja Behbudiy
Anno a siya: Ushbu maqola Mahmudxo‘ja Behbudiyning O‘zbekis on a bu un Ma kaziy Osiyo
a ixida milliy uyg‘onish a ma’ i a ha aka idagi o‘ ni, uning g‘oyala i a aoliya i o qali xalqni
ma’na iy a ij imoiy i ojlan i ishga qo‘shgan hissasini o‘ ganishga bag‘ishlangan. Mahmudxo‘ja
Behbudiyning asa la i, maqolala i a publi sis ik aoliya i milliy ongni uyg‘o ish, a’lim- a biyaga
e’ ibo qa a ish, madaniy a ma’ i iy a aqqiyo yo‘lida muhim osi a bo‘lgan. U jamiya da xo in-
qizla a’limi, milliy il a madaniya ni i ojlan i ish, ij imoiy adola ni mus ahkamlash kabi
masalala ga alohida e’ ibo qa a gan. Maqola Behbudiyning pedagogik, adabiy a ij imoiy aoliya i
o qali milliy uyg‘onish ja ayoniga qo‘shgan hissasini a ixiy manbala a ilmiy adqiqo la asosida
ahlil qiladi.
Kali so‘zla : Ma’ i a isloho i, Tu kis on ziyolila i, milliy o‘zlikni anglash, zamona iy a’lim
izimi, madaniy uyg‘onish, ea san’a i a aqqiyo i, ilm a a aqqiyo g‘oyala i, mao i isloho chila i,
jamiya ni yangilash ha aka i.
Аннотация: Данная статья посвящена изучению роли Махмудходжи Бехбуди в движении
национального возрождения и просвещения в истории Узбекистана и всей Центральной Азии,
его вклада в духовное и социальное развитие народа посредством его идей и деятельности.
Произведения, статьи и публицистическая деятельность Махмудходжи Бехбуди стали важным
инструментом пробуждения национального самосознания, обращения внимания на
образование и воспитание, культурного и просветительского развития. Он уделял особое
внимание таким вопросам, как женское образование в обществе, развитие национального
языка и культуры, укрепление социальной справедливости. В статье анализируется вклад
Бехбуди в процесс национального возрождения через его педагогическую, литературную и
общественную деятельность на основе исторических источников и научных исследований.
Ключевые слова: Реформа просвещения, интеллигенция Туркестана, национальное
самосознание, современная система образования, культурное возрождение, развитие
театрального искусства, идеи науки и прогресса, реформаторы просвещения, движение за
обновление общества.
Anno a ion: This a icle is de o ed o he s udy o Mahmudhoja Behbudi's ole in he na ional
awakening and enligh enmen mo emen in he his o y o Uzbekis an and all o Cen al Asia, his
con ibu ion o he spi i ual and social de elopmen o he people h ough his ideas and ac i i ies.
Mahmudhoja Behbudi's wo ks, a icles, and jou nalis ic ac i i ies se ed as an impo an ool o
awakening na ional consciousness, ocusing on educa ion and upb inging, and cul u al and
educa ional de elopmen . He paid special a en ion o such issues as women's educa ion in socie y,
he de elopmen o na ional language and cul u e, and he s eng hening o social jus ice. The a icle
analyzes Behbudi's con ibu ion o he na ional awakening p ocess h ough his pedagogical, li e a y,
and social ac i i ies based on his o ical sou ces and scien i ic esea ch.
Keywo ds: Enligh enmen e o m, Tu kes an in ellec uals, na ional sel -awa eness, mode n
educa ion sys em, cul u al awakening, de elopmen o hea ical a , ideas o science and p og ess,
e o me s o educa ion, mo emen o he enewal o socie y.
61
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Ki ish: Mahmudxo‘ja Behbudiy 1875-yil 19-yan a da Sama qand iloya ining Baxshi epa
qishlog‘ida dunyoga kelgan. Uning o asi Behbudxo‘ja Solihxo‘ja o‘g‘li Ahmad Yassa iyning
naslidan bo‘lib, imom-xa iblik aoliya i bilan shug‘ullangan. Onasi omonidan bobosi Niyozxo‘ja esa
U ganchlik bo‘lib, Buxo o ami i Shohmu od hukm onligi da ida (1785–1800) Sama qandga
ko‘chib kelgan. O asining a o idan so‘ng Mahmudxo‘ja og‘asi — qozi Muhammad Siddiq
a biyasida oyaga ye gan. Mahmudxo‘ja das lab kichik og‘asi Mulla Odil qo‘lida a ab ili a
g amma ikasini o‘ gangan. Keyinchalik Buxo odagi mad asala da ahsil olib, diniy a dunyo iy
bilimla ni chuqu o‘zlash i gan. Bi oq 1893-yilda onasi, o adan ko‘p o‘ may 1894-yilda o asining
a o i sababli moddiy qiyinchilikla u ayli ahsilini yakunlay olmagan.[1]
Asosiy qism: U Ismoil Gasp inskiy bilan yaqin hamko likda aoliya yu i ib, Ma kaziy Osiyoda
yangi usuldagi mak abla ochish, a’lim izimini yangilash g‘oyasini amalda o‘yobga chiqa ishga
in ildi. Ayniqsa, Haj sa a idan qay gach, “Ta jimon” gaze asi o qali dunyo yangilikla ini kuza ib, o‘z
xalqini ma’ i a yo‘liga boshlash za u a ini chuqu his e di. Behbudiy ashabbusi bilan 1903-yilda
Sama qand iloya ining Hal oyi (S.Siddiqiy) a Rajabamin (A.Shaku iy) qishloqla ida yangi usul
mak abla i ashkil e ildi. U bu a’lim da gohla i uchun zamona iy o‘qu qo‘llanmala ini ya a ishga
ki ishib, qisqa u sa da “Risolayi asbobi sa od” (1904), “Risolayi jo‘g‘ o iyayi um oniy” (1905),
“Risolayi jo‘g‘ o iyayi Rusiy” (1905), “Ki oba ul a ol” (1908), “Amaliyo i islom” (1908) a “Ta ixi
islom” (1909) kabi asa la ini ya a di. Ushbu da slikla o‘z da i uchun ilg‘o o‘qu manbala i bo‘lib,
yosh a lodni zamona iy ilm- an bilan anish i ishda muhim o‘ in u gan. Behbudiy aj ibasi o‘sha
da da jadidchilik ha aka ining shakllanishida beqiyos ahamiya kasb e di. U zamonining ilg‘o
a akku egasi bo‘lib, dunyo bilan aloqa o‘ na ish, ashkiliy yangilikla dan oydalanish o qali milliy
uyg‘onish g‘oyala ini ilga i su di. Behbudiy shaxsida musulmon a’lim an’anala iga sadoqa bilan
bi ga, yangicha madaniy shaklla ni qabul qilishga ochiqlik uyg‘unlashgan edi. aqa a’lim sohasida
emas, balki ea a ma buo o qali ham xalqni ma’ i a ga cho lagan. “Pada kush” nomli d amasi
1914-yil 15-yan a da sahnaga qo‘yilib, o‘zbek d ama u giyasining ilk namunala idan bi i si a ida
a ixda o‘chmas iz qoldi di. Ushbu asa o qali Behbudiy xalqni jahola , bepa olik a eskicha u -
oda la ga qa shi ku ashishga da’ a e di.[2]
Mahmudxo‘ja Behbudiy u li siyosiy bosim a azyiqla ga qa amay, milla ning ma’na iy
yuksalishi yo‘lida idoko ona mehna qilgan, Tu kis on jadidchilik ha aka ining eng nu uzli
namoyandala idan bi i si a ida a ixda o‘z o‘ nini mus ahkam egalladi U Sama qandga qay gach,
og‘asi Muhammad Siddiqning qozixonasida mi zolik aoliya ini boshlaydi. Tez o ada sha ia
ilmla ini chuqu egallab, o‘z mehna i a zako a i bilan qozilik da ajasiga, so‘ng a mu ilik
maqomigacha ye adi. Shu da dan boshlab u o‘zining ilmiy, ma’ i iy a ij imoiy aoliya ini keng
yoyadi.
Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z aoliya ining das labki yilla ida qozilik ishla i bilan yaqindan
anishib, mu ilik uchun za u bo‘lgan bilim a aj ibani egalladi. Tog‘asi la ozimidan ke gach, u
Kobud olos ining qozi Mulla Zabi huzu ida mi zolik aoliya ini da om e i di. O adan ko‘p o‘ may,
u mu ilik la ozimiga ayinlanib, 1916-yilgacha shu mansabda xizma qildi. Behbudiy o‘sha pay da
oilasi bilan Sama qand shah ida is iqoma qilgan bo‘lsa-da, ha asiga bi necha bo qozixonaga bo ib
u a , shu joydan bi necha anob ye olib, dehqonchilik bilan ham shug‘ullangan. Uning diniy a
ma’ i iy aoliya i xalq o asida chuqu hu ma qozongan bo‘lib, zamondoshla i uni “mu i
Mahmudxo‘ja Behbudiy” deb a ashgan. Bu nom hu ma belgisi si a ida bugungi kunda ham
adabiyo shunosla omonidan shu a zda ilga olinadi. 1918-yilning may oyida Mahmudxo‘ja
Behbudiy Sama qand Musulmon ishchila sho‘ osida iloya mao i komissa i si a ida aoliya
yu i gan. Shu da da ham u mu ilik azi asini da om e i gan. Tadqiqo chi S. Qosimo ning qayd
62
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
e ishicha, Behbudiy o‘z zamonasidagi eng bilimdon aqihla dan bi i bo‘lgan, ammo uni boshqa diniy
ulamola dan aj a ib u gan jiha — iqh ilmini ij imoiy a aqqiyo a xalq man aa la iga zid
bo‘lmagan a zda alqin qilganidi . U o‘z a ola ida mehna kash xalq man aa ini himoya qilgan, ilm
a ma’ i a ga da’ a e gan hamda Ye opa xalqla i bilan do‘s ona aloqala ni i ojlan i ish a a do i
bo‘lgan.[3]
Zamondoshi Hojimu ad Xudoybe diye ning esdalikla iga ko‘ a, Behbudiy iq isodiy nizola ni hal
e ishda oda da kambag‘alla oydasini himoya qilgan, zo‘ a onliksiz kelishu la ga e ishgan a
ij imoiy adola ni a’minlashga in ilgan.
1918-yildan keyingi no inch siyosiy sha oi ga qa amay, Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zining
ma’ i iy aoliya ini o‘x a madi. U yangi uzum sha oi ida ham xalqni ilm a a aqqiyo sa i ye aklash
za u ligini uq i ib, u li yig‘ilish a majlisla da ma’ uzala o‘qidi. Shu yilla da u “Sama qand” a
“Oyna” kabi nash la da milliy a’lim, madaniya a ij imoiy masalala ga oid maqolala bilan
mun azam chiqishla qilib u di. Behbudiy o‘z maqolala ida Tu kis on xalqla ining bi likda ha aka
qilishi, milliy mak abla a mog‘ini kengay i ish, ayolla a’limiga e’ ibo qa a ish za u ligini
uq i gan. Uning “Oyna” ju nalidagi maqolala i, xususan, “Milla ni saoda ga el u chi yo‘l”, “Mao i
yo‘lida” a “Dunyo ah olidan ogoh bo‘laylik” kabi chiqishla i xalq ongini uyg‘o ishda muhim o‘ in
u di. Behbudiy o‘sha pay da yangi hukuma ning Tu kis on siyosa iga nisba an eh iyo ko ona, ammo
anqidiy munosaba da bo‘lgan. U milla kelajagi mus aqil ik laydigan, ilmli yoshla qo‘lida ekanini
a’kidlagan.
1919-yilda Tu kis on o‘lkasidagi siyosiy aziya keskinlashgan bi pay da, Mahmudxo‘ja
Behbudiy aoliya i So e hukuma ining ham, Buxo o ami ligi a a do la ining ham naza ida xa li
deb opildi. Shu bois, Fa qulodda komissiya (Cheka) ayg‘oqchila i yo damida Shah isabz bekligida
Behbudiy hamda uning sa doshla i — Muhammadquli O‘ inboye a Ma donquli
Shomuhammedo la hibsga olindi. Ula ikki oycha zindonda saqlanib, keyinchalik Qa shiga olib
ke ildi. Ta ixiy manbala ga ko‘ a, Qa shi begi Tog‘aybekning buy ug‘i bilan Mahmudxo‘ja
Behbudiy zindonga yaqin joylashgan “Podsholik cho bog‘i” deb a algan maskanda Nu iddinxo‘ja
Og‘aliq Ahmadxo‘ja o‘g‘li omonidan qa l e ilgan. Shu a iqa o‘z xalqining ma’ i a i, milliy
uyg‘onishi a mus aqil a akku i yo‘lida idoko ona xizma qilgan bu ulug‘ ma’ i a pa a hayo dan
ko‘z yumdi. Allomaning o‘limi haqidagi xaba esa o‘sha pay dagi Tu kis on ma kazi — Sama qandga
bi yil o‘ ibgina ye ib bo gan. Uning o‘limi bu un jadid ziyolila i o asida ka a g‘am a iz i ob
uyg‘o gan. Abdu au Fi a “Behbudiyning sag‘anasin izladim” she’ ini, Sad iddin Ayniy esa
“Behbudiy A andini esga ushi ib, qa l a qa lgohga xi oban” hamda “Behbudiy uhiga i ho ”
asa la ini yozgan. Cho‘lpon ham “Mahmudxo‘ja Behbudiy xo i asiga” nomli ma siyasida
us ozining idoyiligi a milla yo‘lida jonini ido qilganini chuqu iz i ob bilan yod e gan.[5]
Behbudiy o‘limi a a asida o‘z izdoshla iga yozib qoldi gan so‘nggi mak ubi ham bugun
ma’na iy asiya si a ida qad lanadi. U unda shunday deydi: “Mao i yo‘lida ishlay u g‘on
muallimla ning boshini silangizla ! Mao i ga yo dam e ingiz! O‘ adan ni oqni ko‘ a ingiz!
Tu kis on bolala ini ilmsiz qo‘ymangiz! Ha ish qilsangiz jamiya ila qilingiz! Hammaga ozodlik
yo‘lini ko‘ sa ingiz!”
Bu so‘zla Behbudiyning bu un hayo i, g‘oyasi a ma’ i a pa a lik uhining amzi si a ida
a ixda muh lanib qoldi.
Xulosa:Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z aoliya i bilan jadidchilik ha aka ining ma’na iy-axloqiy a
ilmiy asosla ini mus ahkamlab be gan yi ik ma’ i a pa a si a ida a ixda o‘chmas iz qoldi di. U o‘z
da ining og‘i siyosiy sha oi ida ham xalqni ilm, ma’ i a a a aqqiyo yo‘liga ye aklashdan
cha chamadi. Behbudiy ya a gan yangi usul mak abla i, da slikla , ma buo a ea sohasidagi
63
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
aoliya i Tu kis on xalqla i o asida milliy uyg‘onish g‘oyala ining keng yoyilishiga xizma qildi.
Uning aoliya i o qali o‘zbek xalqining madaniy hayo ida yangi da boshlandi — jahola a qoloqlik
o‘ nini ilm a a akku egallay boshladi. Behbudiy o‘z hayo i a ijodi bilan ma’ i a , adola ,
a anpa a lik a milliy o‘zlikni anglash imsoliga aylandi. Bugungi kunda ham uning me osi yosh
a lodni ilmga, a anpa a likka, ma’na iy ba kamollikka undaydigan bebaho manba si a ida
qad lanadi.
Re e ences:
1. h ps://jadid.uz/jadids/mahmudxoja-behbudiy/
2. Jadidla . Muahmudxo‘ja Behbudiy. Yoshla nash iyo uyi. Toshken -2022.11-12 be la ;
3. Naim Ka imo . Mahmudxo‘ja Behbudiy. Toshken -2010.13-15-be la ;
4. Sh. Kamoliddino . Jadidchilik a milliy uyg‘onish a ixidan la hala . – Toshken : Ma’na iya ,
2017. – 48–50-be la .
5. h ps://uz.wikipedia.o g/wiki/Mahmudxo%CA%BBja_Behbudiy.
