68
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
AFG‘ON TURKMANLARI, HAZORALAR VA BOSHQA ETNIK
GURUHLARNING KELIB CHIQISH TARIXI
Nodi bek Xo'jamu odo
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Ta ix a alsa a ka ed asi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17731574
Anno a siya: Ushbu maqolada A g‘onis on hududida yasho chi u kmanla , hazo ala a boshqa
e nik gu uhla ning kelib chiqish a ixi, ula ning shakllanish bosqichla i hamda madaniy a ij imoiy
hayo dagi o‘ ni ahlil qilinadi. Shuningdek, A g‘onis onning e nik siyosa i, milla la a o
munosaba la , il a madaniya sohasidagi o‘zga ishla ham yo i ilgan. Tadqiqo na ijala i
A g‘onis onning ko‘p milla li jamiya si a idagi a ixiy i ojlanishini yanada chuqu oq anglashga
xizma qiladi.
Kali so‘zla : A g‘onis on, u kmanla , hazo ala , e nik gu uhla , kelib chiqish a ixi, milla la a o
munosaba la , madaniya , il siyosa i, ij imoiy hayo .
ИСТОРИЯ ПРОИСХОЖДЕНИЯ ТУРКМЕНОВ, ХАЗАРЕЙЦЕВ И
ДРУГИХ ЭТНИЧЕСКИХ ГРУПП АФГАНИСТАНА
Аннотация: В статье рассматривается история происхождения туркменов, хазарейцев и
других этнических групп, проживающих на территории Афганистана. Анализируются этапы
их формирования, роль в культурной и общественной жизни страны. Также освещаются
вопросы этнической политики Афганистана, межнациональных отношений, а также языковых
и культурных изменений. Результаты исследования способствуют более глубокому
пониманию исторического развития Афганистана как многонационального общества.
Ключевые слова: Афганистан, туркмены, хазарейцы, этнические группы, происхождение,
межнациональные отношения, культура, языковая политика, общественная жизнь.
THE HISTORICAL ORIGINS OF TURKMENS, HAZARAS, AND OTHER
ETHNIC GROUPS OF AFGHANISTAN
Abs ac : This a icle explo es he his o ical o igins o Tu kmens, Haza as, and o he e hnic
g oups li ing in A ghanis an. I analyzes he s ages o hei o ma ion and hei oles in he cul u al
and social li e o he coun y. The pape also discusses A ghanis an’s e hnic policy, in e e hnic
ela ions, and linguis ic and cul u al ans o ma ions. The esea ch con ibu es o a deepe
unde s anding o A ghanis an’s de elopmen as a mul i-e hnic socie y.
Keywo ds: A ghanis an, Tu kmens, Haza as, e hnic g oups, his o ical o igins, in e e hnic ela ions,
cul u e, language policy, social li e.
Ki ish. A g‘onis on — Ma kaziy a Janubiy Osiyo o‘ asida joylashgan, a ix da omida ko‘plab
si iliza siyala cho ahasi bo‘lgan mamlaka di . Uning geog a ik o‘ ni sababli qadimdan u li ela la ,
qabilala a e nik gu uhla bu ye da yashab, o‘z madaniya i, ili a u -oda la ini olib ki gan. Bugungi
kunda A g‘onis on ko‘p milla li da la bo‘lib, unda push unla , ojikla , hazo ala , o‘zbekla ,
u kmanla , balujla , aymaq, nu is oniyla a boshqa ko‘plab xalqla yashaydi. Bu maqolada asosan
u kmanla , hazo ala a boshqa ay im e nik gu uhla ning kelib chiqish a ixi hamda ula ning
A g‘onis on jamiya idagi o‘ ni yo i iladi.
A g‘on u kmanla ining kelib chiqishi. A g‘onis on u kmanla i asosan mamlaka ning shimoliy
hududla ida — Jowzjon, Fa yob, Balkh, Bag‘lon, Sa ipul, a Badg‘is iloya la ida yashaydi. Ula
qadimdan bu hududla da ko‘chmanchi u mush a zida yashagan u kiy qabilala ning a lodla idi .
Tu kmanla ning kelib chiqish a ixi miloddan a algi da la ga bo ib aqaladi. Ula O‘ a Osiyo
dash la ida yashagan qadimgi u kiy xalqla ning da omchisi bo‘lib, O‘g‘uz u ug‘la idan a qalgan.
Ta ixiy manbala da u kmanla das lab X as da hozi gi Tu kmanis on a Xo azm hududla ida
69
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
yashaganlikla i qayd e iladi. Keyinchalik mo‘g‘ulla is ilosi (XIII as ) da ida ko‘plab u kmanla
janubga — A g‘onis on hududla iga ko‘chib o‘ ganla . XIX as oxi i a XX as boshla ida esa
Rossiya impe iyasining Ma kaziy Osiyodagi bosqinla i na ijasida ko‘plab u kman oilala i
A g‘onis onning shimoliy iloya la iga ko‘chishga majbu bo‘ldi. Shundan so‘ng A g‘onis on
u kmanla i mahalliy xalqla bilan qo‘shilib, ammo o‘z ili a madaniya ini saqlab qolishga mu a aq
bo‘ldi. Bugungi kunda A g‘on u kmanla i o‘ziga xos madaniya , kiyim-kechak, me’mo chilik a
xalq huna mandchiligi bilan aj alib u adi. Ayniqsa, ula o‘qimachilikda mashhu bo‘lib, u kman
gilamla i A g‘onis on iq isodiyo ida muhim o‘ in u adi.
Hazo ala : kelib chiqishi a a ixiy shakllanishi. Hazo ala — A g‘onis onning ma kaziy
qismida, asosan Bamiyon, Daykundi, G‘azni, U uzgon, Va dak a Kobul iloya la ida yashaydigan
xalqdi . Ula ning kelib chiqishi haqida u li a ixiy ik la ma jud. Eng mashhu naza iyala dan bi i
shuki, hazo ala mo‘g‘ulla is ilosi da ida (XIII as da) A g‘onis onda qolib ke gan mo‘g‘ul aska la i
a mahalliy aholining a alashu idan shakllangan.
So‘z “hazo a” o scha “ming” ma’nosini bildi adi. Bu a ama ilk bo mo‘g‘ulla omonidan
1000 kishilik ha biy bo‘linmala (minglikla )ni i odalash uchun ishla ilgan. Shu sababli “hazo a”
so‘zi ula ning ajdodla i mo‘g‘ul qo‘shinla idagi minglik izim bilan bog‘liq ekanligini angla adi.
Hazo ala u kiy a mo‘g‘ul ela la i bilan yaqinlikka ega bo‘lib, ula ning yuz uzilishi, ili a
madaniya ida ham bu izla yaqqol seziladi. Ula asosan hazo iy yoki da i ilining o‘ziga xos she asida
so‘zlashadi. Diniy jiha dan esa ko‘pchilik hazo ala shia mazhabining isnoasha iya yo‘nalishiga
mansub bo‘lib, bu ula ni asosan sunniy bo‘lgan boshqa a g‘on xalqla idan aj a ib u adi.
Hazo ala a ix da omida ko‘p ma a azyiqqa uch agan. XIX as oxi ida A g‘on ami i
Abdu ahmonxon ula ni isyonko deb hisoblab, ula ning yu la iga qa shi qa iq ha biy yu ishla
uyush i gan. Na ijada ko‘plab hazo ala A g‘onis onning ma kaziy hududla idan E on, Pokis on a
boshqa da la la ga ko‘chib ke gan. Bugungi kunda hazo ala A g‘onis on jamiya ida muhim o‘ in
egallaydi. Ula o asidan ko‘plab ziyolila , siyosa chila , yozu chila a san’a ko la ye ishib chiqqan.
So‘nggi o‘n yillikla da hazo a jamiya i madaniy iklanish da ini boshdan kechi moqda.
Boshqa e nik gu uhla ning shakllanishi. A g‘onis on e nik jiha dan nihoya da mu akkab
mozaikaga ega. Push unla a ojikla dan ashqa i, mamlaka da o‘zbekla , aymaqla , balujla ,
nu is oniyla , pashayla , qi g‘izla , qozoqla , a abla a ha o hind kelib chiqishli jamoala ham
yashaydi. Masalan, aymaqla — asosan g‘a biy A g‘onis onda yasho chi o siyzabon xalq bo‘lib,
ula ning kelib chiqishi ojik a u kiy u ug‘la ning a alashu idan hosil bo‘lgan. Balujla esa janubi-
g‘a biy A g‘onis on, E on a Pokis onning chega a iy hududla ida yashaydila ; ula qadimiy
Balujis on madaniya ining da omchila i hisoblanadi. Nu is oniyla (sobiq ka o la ) esa
A g‘onis onning og‘li shimoli-sha qiy qismida yasho chi, qadimda islomni qabul qilmagan yagona
a g‘on xalqla idan bi i edi. XIX as oxi ida ula ning yu iga ami Abdu ahmonxon yu ish qilib, ula ni
islom diniga ki i gan. Shuningdek, A g‘onis onda a ix da omida ko‘chmanchi u kiy xalqla —
qipchoqla , qo‘ng‘i o la , naymanla , ba losla a boshqala ham muhim iz qoldi gan. Ula ning ay im
a lodla i hozi gacha o‘z milliy xususiya la ini saqlab qolgan holda, u li iloya la da yashab
kelmoqda.
A g‘onis onda e nik siyosa a milla la a o munosaba la . A g‘onis on a ixida e nik masalala
ha doim siyosiy a ij imoiy hayo ning ma kazida bo‘lgan. Mamlaka da yasho chi u li ela la ko‘p
as la da omida bi hududda yashab kelgan bo‘lsa-da, ula ning o‘za o munosaba la i ha doim ham
ba qa o bo‘lmagan. Ta ixiy jiha dan push unla siyosiy hokimiya ni asosan o‘z qo‘lla ida u ib
kelgan. Shu bois, boshqa e nik gu uhla — ojikla , hazo ala , o‘zbekla a u kmanla siyosiy
ja ayonla da cheklangan ish i ok e gan.
70
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
XIX as oxi i a XX as boshla ida A g‘onis on ami la i omonidan yu i ilgan siyosa milliy
bi likni a’minlashga qa a ilgan bo‘lsa-da, aslida ko‘plab xalqla ni assimilya siya qilish, ula ning il
a madaniya ini cheklash yo‘nalishida bo‘lgan. Masalan, ami Abdu ahmonxon da ida hazo ala a
boshqa shia jamoala iga nisba an qa iq azyiq o‘ kazilgan, ula ning ye a mol-mulkla i o ib
olingan, ko‘pchiligi majbu iy a ishda ko‘chi ilgan.
XX as ning ikkinchi ya mida, xususan, Zohi shoh da ida e nik englik masalasi as a-sekinlik
bilan muhokama qilina boshladi. Shunga qa amay, push un ili (pash o) da la ili si a ida us un
ma qega ega bo‘ldi. Keyinchalik da i ( o scha) ili ham asmiy maqom oldi, bu esa ojikla a boshqa
o siyzabon xalqla uchun muhim o‘zga ish edi.
So e la da ida (1979–1989) esa u li e nik gu uhla siyosiy hayo ga aol oq jalb e ila boshladi.
Ayniqsa, A g‘onis on shimolida yasho chi o‘zbek, u kman a ojik aholi o asidan ko‘plab ha biy
qo‘mondonla paydo bo‘ldi. Mazku da milla la a o mu ozana ning nisba an saqlangan da la idan
bi i si a ida ilga olinadi.
Ammo keyingi uqa ola u ushi yilla i (1990-yilla ) e nik a qoqlikni kuchay i di. Ha bi milliy
gu uh o‘z siyosiy a ha biy kuchla ini ya a ishga majbu bo‘ldi. Bu hola bugungi kungacha
A g‘onis on siyosiy izimida muhim a’si ko‘ sa ib kelmoqda.
Til a madaniya siyosa i. A g‘onis onda il masalasi e nik muammola bilan chamba chas
bog‘liq. Hozi gi kunda mamlaka da ikki asmiy il ma jud: push u a da i ( o scha). Bi oq amalda
bu illa ning a’si doi asi ha xil. Shimoliy iloya la da o‘zbek a u kman illa ida so‘zlashu chi
aholi juda ko‘p, bi oq bu illa asmiy maqomga ega emas.
So‘nggi yilla da ay im iloya la da o‘zbek a u kman illa ida a’lim be u chi mak abla ashkil
e ilgan. Bu, asosan, A g‘onis onning demok a ik kons i u siyasi (2004-yil) asosida amalga oshi ilgan
isloho la na ijasidi . Kons i u siyaga ko‘ a, mamlaka ning ay im min aqala ida aholi ko‘pchiligi
so‘zlashadigan il mahalliy asmiy il si a ida an olinishi mumkin. Shu sababli, Fa yob a Jowzjon
iloya la ida o‘zbek, u kman illa ida da slikla a ma buo nash la i paydo bo‘lgan.
Madaniya jiha idan esa ha bi e nik gu uh o‘z u -oda , kiyim-kechak, musiqa a xalq og‘zaki
ijodini saqlab kelmoqda. Masalan, u kmanla ning gilam o‘qish san’a i, hazo ala o‘ziga xos
minia yu a a sopol ishla i bilan mashhu . Tashqi ko‘ inish, o qa lanish madaniya i, xalq bay amla i
ham A g‘onis onning madaniy boyligiga aylangan.
Bi oq siyosiy beqa o lik, iq isodiy qiyinchilikla a mig a siya ja ayonla i na ijasida ko‘plab e nik
gu uhla o‘z madaniy me osini saqlashda muammola ga duch kelmoqda. Ayniqsa, yosh a lod o asida
milliy iden i ika siya (o‘zligini anglash) masalasi zai lashayo ganini kuza ish mumkin.
Hozi gi da da e nik mu ozana a ij imoiy hola . Bugungi A g‘onis on milla la a o
mu ozana masalasida hanuz mu akkab aziya da. So‘nggi o‘n yillikla da u li siyosiy kuchla
hokimiya uchun ku asha ekan, ha bi e nik gu uh o‘z man aa la ini himoya qilishga ha aka
qilmoqda. Bu ja ayon, bi omondan, mamlaka da e nik o‘zini anglash da ajasini oshi gan bo‘lsa,
ikkinchi omondan, milla la a o ishonchni susay i gan. Hazo ala o‘z siyosiy pa iyala i a ha biy
gu uhla ini ya a gan, ula asosan ma kaziy hududla da aoliya yu i adi. Tu kmanla esa ko‘p oq
inch yo‘l bilan o‘z madaniy a iq isodiy man aa la ini himoya qilish a a do la i. O‘zbekla , ayniqsa,
gene al Abdul Rashid Dos um ahba ligidagi ha aka la o qali A g‘on siyosa ida muhim o‘ in
egallagan.
2021-yilda hokimiya ga “Tolibon” ha aka ining qay a kelishi bilan, e nik masalala yana
keskinlashdi. Tolibon asosan push unla dan ibo a bo‘lgani sababli, boshqa e nik gu uhla , xususan,
hazo ala a u kmanla siyosiy jiha dan che ga su ilmoqda. Ay im manbala ga ko‘ a, hozi da
hazo ala ga nisba an diniy a e nik asosdagi bosimla da om e moqda. Shunga qa amay, A g‘onis on
71
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
xalqla i o‘ asida inchlik a o u lik g‘oyasi obo a kuchayib bo moqda. Xalqning aksa iya i milliy
bi likni iklash, a o onlikni a’minlash a e nik englikni mus ahkamlash a a do i. Xalqa o
ashkilo la ham A g‘onis onning ko‘p milla li jamiya si a idagi xususiya ini saqlash, ba cha
gu uhla ga eng imkoniya ya a ish yo‘lida u li das u la ni amalga oshi moqda.
Xulosa
A g‘onis onning e nik a kibi uning a ixiy boyligi a mu akkabligining asosiy belgila idan bi idi .
Tu kmanla , hazo ala , o‘zbekla , ojikla , aymaqla , balujla , nu is oniyla a boshqa ko‘plab ela la
bu yu da as la da omida bi galikda yashab, o‘za o madaniy a’si da bo‘lgan. Ula ning kelib chiqish
a ixi na aqa e nik, balki diniy, siyosiy a madaniy jiha dan ham A g‘onis on a ixini boyi gan.
Bugungi kunda bu xalqla o‘ asida inchlik, hu ma a o‘za o ushunish muhi ini saqlash mamlaka
ba qa o ligi uchun hal qilu chi ahamiya ga ega. A g‘onis onning kelajagi, a alo, uning u li milla
akilla i o‘ asidagi o u lik, madaniy hu ma a englik amoyilla iga ayanadi.
Re e ences:
1. Ahmad, K. (2019). E hnic G oups o A ghanis an: His o y, Cul u e and Iden i y. Kabul
Uni e si y P ess, Kabul.
2. Ba ield, T. (2010). A ghanis an: A Cul u al and Poli ical His o y. P ince on Uni e si y P ess,
USA.
3. Dup ee, L. (1980). A ghanis an. P ince on Uni e si y P ess, P ince on.
4. Noelle-Ka imi, C. (2006). The Pea l in I s Mids : He a and he Mapping o Khu asan. Aus ian
Academy o Sciences P ess, Vienna.
5. Haza aja S udies Cen e . (2017). His o ical Roo s o he Haza a People. Kabul.
6. Gulmu odo , Sh. (2021). “A g‘onis onning e nik a kibi a siyosiy ja ayonla da milla la a o
munosaba la oli.” — Ma kaziy Osiyo adqiqo la i ju nali, №3, 45–52-be la .
7. Mi saido , A. (2018). A g‘onis on a ixi a zamona iy siyosiy ja ayonla . Toshken : Fan
nash iyo i.
8. Roy, O. (1989). Islam and Resis ance in A ghanis an. Camb idge Uni e si y P ess.
9. Resh ia, M. (1990). The Tu kmens o A ghanis an: His o ical Backg ound and Cul u al
He i age. Uni e si y o Peshawa , Pakis an.
10. Encyclopaedia I anica (2020). “Hazā a.” — Online edi ion: h ps://i anicaonline.o g
11. Boboyo o , X. (2015). “A g‘on u kmanla i madaniy me osi a xalq huna mandchiligi.” —
Sha q madaniya i ju nali, №2, 67–75-be la .
12. Rubin, B. R. (2002). The F agmen a ion o A ghanis an: S a e Fo ma ion and Collapse in he
In e na ional Sys em. Yale Uni e si y P ess.
13. Yoqubo , R. (2019). Ma kaziy Osiyo xalqla i a A g‘onis on a ixiy aloqala i. Sama qand:
SamDU nash iyo i.
14. Human Righ s Wa ch (2022). A ghanis an’s E hnic Mino i ies and Human Righ s Viola ions
Repo . New Yo k.
15. O‘zbekis on Respublikasi Fanla akademiyasi Ta ix ins i u i (2020). A g‘onis on a ixi bo‘yicha
adqiqo la o‘plami. Toshken : Fan.
