76
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
FANO FILLOH VA BAQO BILLOH TUSHUNCHALARINING FALSAFIY-
ONTOLOGIK TAHLILI: TASAVVUFDA INSONNING ILOHIY
BIRLASHUV JARAYONI
Sama o Jonmu od Ib ogimo ich
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i ka a o‘qi u chisi
Email: [email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17731619
Anno a siya: Ushbu maqolada asa u alsa asining ma kaziy ushunchala idan bi i bo‘lgan
ano illoh a baqo billoh ka ego iyala i gnoseologik a on ologik yondashu la asosida ahlil
qilinadi. Tadqiqo Rumiy, Ibn A abiy a Naqshbandiya a iqa ining ushbu ushunchala ga be gan
alqinla i asosida olib bo iladi. Maqolada insonning ilohiy haqiqa ni id ok e ish ja ayoni
(gnoseologiya) bilan Alloh bilan on ologik bi lashu hola i (on ologiya) o‘ asidagi o‘za o munosaba
keng yo i iladi. Fano — insonning na siy ma judo si a ida “yo‘q bo‘lishi”, Baqo esa — ilohiylikda
“qolish” si a ida izohlanib, ula ning muhaddis, mu asa i a alsa iy manbala dagi u la i,
bosqichla i hamda me a izik mazmuni solish i ma ahlil qilinadi. Rumiyda ano ilohiy muhabba
o qali o‘yob opishi, Ibn A abiyda esa ahda ul- ujud a’limo i asosidagi on ologik yuksalish
si a ida alqin qilinishi maqolada alohida ko‘ sa ib be iladi. Naqshbandiyadagi “xal a da anjuman”,
“naza ba qadam” kabi amaliy-me odik yo‘nalishla ano-baqo ja ayonining uhiy-amaliy
bosqichla i si a ida ahlil qilinadi. Na ijada maqola asa u alsa asining inson a Haq o‘ asidagi
bi lik masalasining chuqu gnoseologik hamda on ologik alqinini ilmiy asosda yo i adi.
Kali so‘zla : ano illoh, baqo billoh, Rumiy, Ibn A abiy, Naqshbandiya, gnoseologiya,
on ologiya, asa u alsa asi, ahda ul- ujud, ilohiy bi lik.
Abs ac ; This a icle p o ides a philosophical, gnoseological, and on ological analysis o he
cen al Su i concep s ana i Allah and baqa bi Allah. The s udy d aws on he in e p e a ions o Jalal
al-Din Rumi, Ibn A abi, and he Naqshbandi adi ion o examine he spi i ual ans o ma ion h ough
which he human sel dissol es in he Di ine ( ana) and subsis s h ough Di ine eali y (baqa). The
a icle explo es he epis emological dimension o knowing God h ough inne pu i ica ion and
spi i ual un eiling, as well as he on ological uni y be ween he human being and he Absolu e as
a icula ed in classical Su i me aphysics. Rumi’s iew o ana h ough Di ine Lo e, Ibn A abi’s
me aphysical amewo k o he Uni y o Being, and Naqshbandi p inciples such as khalwa da
anjuman (“soli ude in he c owd”) and naza ba qadam a e analyzed compa a i ely. The a icle
demons a es how Su i hough cons uc s a sophis ica ed model o spi i ual ascen , whe e gnoseology
and on ology me ge in he human jou ney owa d Di ine union.
Keywo ds: ana i Allah, baqa bi Allah, Rumi, Ibn A abi, Naqshbandi o de , gnoseology,
on ology, Su i philosophy, Uni y o Being, spi i ual union.
Аннотация: В данной статье осуществлён философский, гносеологический и
онтологический анализ центральных категорий суфийской мысли — фано филлах и бакоо
биллах. Исследование основывается на трактовках Джалолиддина Руми, Ибн Араби и
накшбандийского тариката, выявляя специфику духовного пути, в котором человеческое «я»
исчезает в Божественном (фано) и пребывает в Нем (бакоо). В статье раскрываются
гносеологические аспекты познания Бога через внутреннее очищение, а также онтологическое
единение человека с Абсолютом, характерное для классической суфийской метафизики.
Показано, что у Руми фано реализуется через Божественную любовь, у Ибн Араби — через
его учение о «Единстве бытия», а в накшбандийской традиции — через практические
принципы «халват дар анджуман» и «назар бар кадам». В результате исследование
демонстрирует, как суфийская философия формирует цельную модель духовного
77
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
восхождения, в которой гносеология и онтология объединяются в процессе Божественного
единения.
Ключевые слова: фано филлах, бакоо биллах, Руми, Ибн Араби, накшбандийский
тарикат, гносеология, онтология, суфийская философия, Единство бытия, духовное единение.
KIRISH: Tasa u alsa asi insonning uhiy kamolo i, ilohiy haqiqa ga ye ishish yo‘li a
ma judo ning asl mohiya ini anglashga doi eng yuksak alsa iy-mis ik mak abla dan bi idi .
Tasa u da insonning uhiy say i – “say ilalloh”, “say illoh”, “say billoh” kabi ma o ibla o qali
izohlanadi. Bu ja ayonning ma kazida ikki yuksak ushuncha u adi: ano illoh (Allohda yo‘q
bo‘lish) a baqo billoh (Alloh bilan boqiy bo‘lish). Ushbu ka ego iyala na aqa diniy-amaliy, balki
chuqu alsa iy-on ologik a gnoseologik mazmunga ega bo‘lib, asa u a akku ining eng muhim
me a izik poyde o ini ashkil e adi.
Tasa u ning yuksak cho‘qqila ini ba po e gan mu asa i la — Jaloliddin Rumiy, Muhyiddin
Ibn A abiy, Baho uddin Naqshband boshchiligidagi Naqshbandiya a iqa i — ano a baqoning
mohiya iga o‘ziga xos a chuqu alqinla be ishgan. Rumiy uchun ano muhabba ning oliy da ajasi
si a ida ko‘ ilsa, Ibn A abiy uchun u ma judo ning asl on ologik bi ligiga qay ish ja ayonidi .
Naqshbandiya esa bu ja ayonni amaliy jiha dan a ibga solu chi me odla majmuasini
shakllan i gan.
Mazku maqola ana shu alsa iy ushunchala ning on ologik (bo liq haqidagi ushuncha),
gnoseologik (bilish naza iyasi) a asa u iy-amaliy jiha la ini yo i adi. Shuningdek, a ab, o s a
ingliz manbala i asosida Rumiy, Ibn A abiy a Naqshbandiya a iqa idagi alqinla solish i ilib, ano-
baqoning umum asa u iy modelga aylanish ja ayoni ilmiy ahlil qilinadi.
I. FANO FILLOH VA BAQO BILLOH TUSHUNCHALARINING ILMIY-FAZOFIY
MANBALARI
1. Fano ushunchasining seman ik ildizla i. Asosiy ushuncha: “Fano illoh” a “Baqo billoh”
Bu ikki ibo a so‘ iylik ( asa u ) yo‘lida uhiy yuksalishning eng oliy bosqichla ini i odalaydi.
Ula insonning Alloh bilan bo‘lgan on ologik (bo liq) a uhiy bi lashu hola ini bildi adi.
Fano illoh (
ءانف
يف
هالل
) – “Allohda yo‘q bo‘lish”
Ma’nosi: “Fano” a abcha “yo‘q bo‘lish”, “yo‘qolish”, “yo‘qo ish” degani.
“Filloh” – “Allohda”, “Alloh o qali” degani.
Ya’ni, “Fano illoh” – bu insonning o‘z “men”ligini, na sini, is ak a g‘u u ini Allohning
huzu ida yo‘q qilishi, o‘z ma judligini aqa Allohning ma judligi bilan bog‘lab ko‘ ishidi .
Bu bosqichda so‘ iy: o‘zini yo‘q deb biladi, aqa Allohni bo deb an oladi,
O‘z “ego”si (na si ammo a) bu unlay e iydi.
“Fano” so‘zi a ab ilida “yo‘q bo‘lish”, “ma judlikdan ke ish”, “ oniylik”, “o‘ kinchi”
ma’nola ini angla adi. Tasa u da bu ushuncha uhning na siy chega ala dan ozod bo‘lishi,
“menlik”ning (ana) ba ham opishi, insonning o‘zini alohida ma judo si a ida id ok qilishdan oz
kechishi degan ma’nola ga ega.
Fano ushunchasining lug‘a iy a alsa iy ma’nosi
“Fano” lug‘a da “yo‘q bo‘lish”, “halok bo‘lish”, “ba ham opish” ma’nola ini bildi adi.
Qu ’oniy ma’noda esa bu so‘z inson a ba cha ma judo ning o‘ kinchiligini angla adi:
“Hamma na sa halok bo‘lu , aqa Uning zo i mus asno.” (Qasas, 88)
Bu oya asa u da shunday alqin qilinadi: haqiqiy ma judlik aqa Allohga xos, qolgan ba cha
na sa — xayol, soyadi . Shu bois “ ano” — bu insonning xayoliy bo lig‘idan oz kechib, haqiqiy
ma judlikni id ok e ishidi .
So‘ iylikda “ ano” ikki da ajada ushuniladi:
78
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Axloqiy ano — bu na sni a biya qilish, g‘u u a shah a ni yo‘qo ish bosqichi;
On ologik ano — bu “men”ning o‘z ma judligini Allohning ma judligi oldida yo‘q deb bilish
da ajasi.
Imom G‘azzoliy “Ihyo ulum ad-din” asa ida shunday deydi:
“Fano — bu inson o‘zini ko‘ may, aqa Haqni ko‘ gan hola di . U o‘z i odasidan oz kechadi,
aqa Alloh i odasi qoladi.” [2]
Fano illoh — “Allohda yo‘q bo‘lish” ja ayoni. “Fano illoh” — bu so‘ iy uchun oddiy “yo‘q
bo‘lish” emas, balki haqiqiy ma judlikni opish uchun o‘zini yo‘qo ishdi .
Bu ja ayon uch bosqichli uhiy o‘zga ish o qali kechadi: Bosqich Ta si Ma’nosi. Fano an-na s
Na sni yo‘qo ish O‘z “men”ligini, is ak a shah a ni yo‘q qilish. Fano an-il- anoFano hola ining
o‘zini yo‘q qilish“ Men yo‘q bo‘ldim” degan ik ning ham yo‘q bo‘lishi.
Fano illoh Allohda yo‘q bo‘lish Allohning ma judligida o‘zini bu unlay e i ish
Bu ja ayon “yo‘q bo‘lish o qali ma jud bo‘lish” pa adoksiga asoslanadi — ya’ni inson o‘z
ma judligini inko e gan sa i haqiqiy ma judlik (Alloh) bilan uyg‘unlashadi.
Fano a Vahda al- ujud o‘ asidagi aloqa. Tasa u alsa asining eng ma kaziy naza iyasi —
Ibn A abiy a’limo idagi “Vahda al- ujud” (bo liqning yagonaligi) g‘oyasidi . Uning naza ida:
“Ma judo ko‘p ko‘ insa-da, aslida yagona Haqiqa — Allohning o‘zi. Ba cha na sa Uning ajallisi
(zohi bo‘lishi)di .” [3]
Shunday ekan, insonning “ ano” hola iga ki ishi — bu uning zohi iy bo lig‘ining yo‘q bo‘lishi,
ya’ni ajalliy manbaga qay ishidi . Ibn A abiy uchun “ ano” — ko‘plikdan yagonalikka qay ish,
“Baqo” esa shu yagonalikda ba qa o yashashdi .
Falsa iy jiha dan bu hola on ologik nega siya — o‘z ma judligini ad e ish o qali haqiqiy
ma judlikni asdiqlashdi .
Rumiy a ishq alsa asi nuq ayi naza idan Fano
Jaloliddin Rumiy “Masna iy”da “ ano”ni ishqning eng oliy da ajasi si a ida sha hlaydi. Uning
ik icha, inson ishq bilan kuya , so‘ng o‘zini unu a
di: “Yo‘q bo‘l, oki yo‘q bo‘lmagan seni ma jud qilsin.” Bu ye da “yo‘q bo‘l” — o‘z
“men”ingni yo‘q qil, “yo‘q bo‘lmagan” esa — Allohdi .
Rumiyningcha, haqiqiy ishq — bu insonni o‘zidan xoli qilib, Haqqa aylan i u chi kuchdi .
Demak, Rumiyda “ ano” — ishq o qali yo‘q bo‘lish, “baqo” esa ishq o qali abadiylikka ki ishdi .
Na oiyda “ ano” amzi: Alishe Na oiy “Lison u -Tay ”da “ ano” ushunchasini qushla ning
Haqqa say i o qali i odalaydi. Qushla ning podshosi Simu g‘ga ye ishish yo‘lida ula bi in-ke in yo‘q
bo‘ladi — bu “ ano” ja ayonidi . Oxi ida ula Simu g‘ni opganda, o‘zla ini Simu g‘ deb biladi, ya’ni:
“Biz yo‘q edik, U bo edi; endi yo‘qligimizda Uning bo ligi zohi bo‘ldi.” [5] Bu hola asa u dagi
o‘zlikdan oz kechishning es e ik alqini bo‘lib, Na oiy ano o qali insonni “zohi iy ma judlikdan
ba iniy haqiqa ”ga olib chiqadi.
Fano hola ining gnoseologik ahlili
Bilish naza iyasida “ ano” — bu bilu chi subyek ning o‘zligini yo‘qo ib, bilinayo gan ob’yek
(Alloh) bilan bi lashishidi . Ya’ni, bilish subyek i a obyek i o‘ asidagi a q yo‘qoladi.
So‘ iylikda bu “i ihod al-aqil a-l-ma‘qul” — ya’ni “bilu chi a bilinu chi bi lashu i” si a ida
alqin qilinadi. Inson bu hola da Allohni ashqi p edme si a ida emas, ichki aj iba si a ida id ok
e adi.
Bu, G‘azzoliy a’bi i bilan ay ganda, “ma’ i a al-huzu iyya” — ya’ni Allohni be osi a huzu iy
id ok e ish da ajasidi . [6]
7. Fano illohning Qu ’oniy asosla i
79
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
“Fano” hola i Qu ’on oya la ida isho a a zida ko‘p bo uch aydi. M
asalan: “U sizla ni o‘ldi adi, so‘ng i il i adi.” (Baqa a, 28)
Bu oya so‘ iyla naza ida uhiy o‘lim a ma’na iy i ilish ja ayonini bildi adi.
Fano — “ uhiy o‘lim”, Baqo — “ma’na iy i ilish”. Shuningdek, Payg‘amba imiz ﷺ ay ganla :
“Kim o‘lmasdan oldin o‘lsa (ya’ni na sini yo‘q qilsa), u haqiqiy hayo ni op
adi.” [7] Bu hadis “ ano” hola ining eng o‘liq a’ i i si a ida qabul qilingan.
8. On ologik ahlil: Fano a ma judlik muammosi”: Falsa iy nuq ayi naza dan, “ ano” — bu
ma judlik a yo‘qlik o‘ asidagi dialek ik ha aka di .
Inson ma jud, ammo nisbiy; Alloh ma jud, ammo mu laq.
Demak, nisbiy ma judlik o‘z-o‘zidan ma jud bo‘lolmaydi, u mu laq ma judlikdan o‘z
zaminini oladi.
Shunday ekan, inson “ ano” hola iga ki ganda — o‘z nisbiy ma judligini ad e adi, shunda
mu laq ma judlik — Alloh zohi bo‘ladi. Bu “yo‘q bo‘lish” emas, o‘z ma judligini manbaga
qay a ishdi .
9. Fano hola ining psixologik alqini
Tasa u da “ ano” — bu uhiy o‘zga ishning psixologik ja ayoni hamdi . Mu id a al “men”
degan hissiy ma kazdan chiqadi; keyin u o‘z his- uyg‘ula ini Alloh i odasiga opshi adi. Bu ja ayon
ongda “ anssenden al bi lik” hosil qiladi — ya’ni ba cha hissiy a aqliy kechinmala Allohga
yo‘nal i iladi.
Shu bois, ano — bu uhiy o‘zlikning e ishi, ego o‘limi a ilohiy id okning uyg‘onishidi .
Xulosa: Fano — insonning ilohiy o‘zini yo‘qo ib, Haqni opishi
Fano illoh — bu insonning o‘z “men”idan chiqib, Allohning ma judligida e ishgan ma’na iy
bi lashu hola i.
Bu yo‘l o qali inson zohi iy “bo lik”ning o‘ kinchiligini anglaydi a mu laq Haqiqa — Alloh
bilan bi lashadi.
So‘ iylikdagi ba cha iyoza , zik , na sni iyish amalla i — ana shu “ ano” hola iga e ishish
uchundi .
Imom Qushay iy “Risola”sida anoni “bandaning o‘zidan g‘ayb bo‘lib, Haqning ajalliyo i
oldida yo‘q bo‘lishi” deb a’ i laydi [1]. Junayd Bag‘dodiy esa ano haqida shunday deydi: "Fano —
banda o‘zini unu ib, aqa Haq bilan i ik qolgan hola di " [2]. Bu alqinla da ano bilish ja ayoni
emas, balki uhiy hola , ya’ni on ologik o‘zga ish si a ida ko‘ sa iladi.
2. Baqo ushunchasining seman ik ildizla i
“Baqo” — “qolish”, “abadiylik”, “ba qa o lik” demakdi . Tasa u da u “haqiqa da da om
opish”, “Allohning si a la i bilan si a lanish”, “ilohiy haqiqa da yashash” ma’nola ini angla adi.
A o “Tazki a ul-a liyo”da yozadi: "Baqo — Haqning abadiy nu i bilan i iklik opishdi " [3].
Tasa u da ano a baqo aj almas ja ayon si a ida alqin qilinadi — yo‘qlikdan abadiya ga
ko‘ a ilish.
3. Fano a baqoning gnoseologik mazmuni Tasa u da bilish ja ayoni (gnoseologiya) man iqiy
bilishdan a qi shundaki, u kash , ilhom, mushahada o qali o‘yobga chiqadi. Fano — bilishda o‘siq
bo‘ladigan ba cha ichki pa da a g‘ay mo i la ning yo‘q bo‘lishi; baqo — ilohiy haqiqa ning qalbda
doimiy a shanlik kasb e ishi.
Shuning uchun G‘azzoliy “Ihyo ulumiddin”da: "Haqni bilish na s bilan emas, na sdan xalos
bo‘lish bilan boshlanadi" [4], — deydi.
II. IBN ARABIY TA’LIMOTIDA FANO–BAQO: ONTOLOGIK YAGONA TIZIM
80
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Tasa u ning eng mu akkab me a izik izimini ya a gan mu a akki — Muhyiddin Ibn A abiy
(1165–1240). Uning “ ahda ul- ujud” a’limo i ano a baqoni ma judo ning asl on ologik
mazmuniga bog‘laydi.
1. Vahda ul- ujud a ano. Ibn A abiyga ko‘ a, ma judo ning yagona haqiqa i — Alloh.
Ba cha ma judlik Uning ajalliyla idi . Inson o‘z “men”ini ko‘ gan sa i alohida ma judo si a ida
o‘zini ko‘ adi; ano esa — ushbu alohidalik pa dasining ko‘ a ilishi [5].
“Fu uho al-Makkiyya”da u shunday yozadi: "Fano — ma judlikning yagona haqiqa ga
qay ishi, ya’ni insonning o‘zini ko‘ may, Haqni ko‘ ishidi " [6].
Bu alqinda ano — on ologik bi likni id ok qilish, dunyoning haqiqiy manza asini ko‘ ishdi .
2. Baqo: ilohiy si a la bilan yashash. Ibn A abiyga ko‘ a, ano bosqichidan keyin inson o‘zidan
yo‘q bo‘lmaydi, balki Allohning si a la i bilan yashaydi. Bu “insan komil” da ajasi deb yu i iladi.
“Fusus al-hikam”da shunday deyiladi: "Baqo — onodan keyin paydo bo‘ladigan ilohiy
yashashdi " [7]. Demak, baqo — ilohiy yuksalishning yakuniy na ijasidi .
3. Gnoseologik o‘lcham Ibn A abiy uchun bilish — ma judo ning yagona haqiqa ini kash
qilish. Fano bu kash ning sha i, baqo — na ijasi.
III. RUMIY TALQINIDA FANO–BAQO: MUHABBAT METAFIZIKASI
Buyuk o s mu a akki i Jaloliddin Rumiy (1207–1273) asa u ni muhabba alsa asi o qali
alqin qilgan. Uning “Masna iy”si insonning uhiy say ini she’ iy-on ologik imsolla o qali yo i adi.
1. Rumiyda ano: ishq o qali yo‘q bo‘lish
Rumiyning mashhu jumlasi: "Ishqda yo‘q bo‘l, shunda Haq seni bo qiladi" [8]. Uning ik icha,
insonning “men”i Haqning jamoliga duch kelganda e iydi. Bu ja ayon o‘ kinchi emas, balki uhiy
yuksalish bosqichidi .
Masna iyda yozadi: "Za a quyoshda yo‘q bo‘lib, quyoshga aylanadi" [9].
Bu ano ja ayonining eng go‘zal imsoli.
2. Rumiyda baqo: ilohiy haqiqa da yashash. Rumiyning ik icha, baqo — ishqning sadoqa
bilan mukammallanib, bandaning Haq nu i bilan i ik bo‘lishi. Bu insonning qalbi “Haqning
ko‘zgusi”ga aylanishidi .
U shunday deydi: "Kim ano bo‘lsa, abadiya dengiziga sho‘ng‘i " [10].
3. Rumiyda gnoseologiya. Rumiyning bilish naza iyasi aj ibiy emas; u qalb o qali id ok
e iladigan bilishni asos qiladi. Fano — bilishni o‘sadigan pa dala ning yo‘qolishi; baqo — ilohiy
haqiqa ning ba qa o aj ibaga aylanishi.
IV. NAQSHBANDIYA TA’LIMOTIDA FANO–BAQO: AMALIY-METODIK
YONDASHUV
Naqshbandiya a iqa i (XIV as ) asa u ni amaliy a ibga solgan eng mus ahkam
mak abla dan bi idi . Baho uddin Naqshband (1318–1389) “dil ba yo u, das ba ko ” shio ini ilga i
su gan.
1. Naqshbandiya ano-baqoni amaliy izimga aylan i di
Ta iqa ning “o‘n bi asos”i — uhiy a biya me odla i bo‘lib, ula ano-baqo ja ayonini
bosqichma-bosqich amalga oshi adi. Masalan:
Xal a da anjuman — odamla o asida bo‘lib, qalbni Haq bilan u ish
Naza ba qadam — ha bi qadamni hushyo lik bilan qo‘yish
Hush da dam — na asni ongli boshqa ish. Ushbu amalla na sning so‘nishiga ( ano) a
qalbning a shanlanishiga (baqo) xizma qiladi [11].
81
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
2. Naqshbandiyadagi ano ūhiy hushyo lik si a ida. Xoja Ah o Vali a’limo ida ano —
“na sning o zu-ha asla i us idan hushyo nazo a ” si a ida alqin qilinadi. Bu ichki ongning
yuksalishidi .
3. Baqo: sulukning oxi i. Naqshbandiyaga ko‘ a, baqo — mu idning Haq bilan "doimiy huzu
hola i"ga e ishishi. Bu on ologik emas, amaliy-muayyan hola si a ida izohlanadi.
V. FANO–BAQONING GNOSEOLOGIK TAHLILI
1. Fano — bilishning salbiy yo‘li ( ia nega i a)
Tasa u da bilishga o‘sqinlik qilu chi na sa — insonning “menlik asa u i”, ya’ni subyek i
ego. Fano bilishga qa shilik qilu chi ichki pa dala ni yo‘qo adi. U quyidagi asosiy pa dala ning
ko‘ a ilishini angla adi:
na siy shah a la ;
g‘ay mo i la ;
dualis ik dunyoqa ash;
o‘zini alohida ma judo si a ida ko‘ ish. Shuning uchun Huj iy iy “Kash ul-mahjub”da: "Fano
bilishda asl haqiqa ga qay ishdi " [12].
2. Baqo — bilishning ijobiy yo‘li ( ia posi i a)
Baqo — ilohiy haqiqa ni qalbda ba qa o id ok e ish, Haqning ajalliyla ini doimiy aj iba
si a ida his qilishdi .
Gnoseologik nuq ai naza dan:
ano — bilishning salbiy shakli;
baqo — bilishning ijobiy shakli.
VI. ONTOLOGIK TAHLIL
1. Fano: bo liqning yagona manbaiga qay ish
Ibn A abiyning on ologiyasiga ko‘ a, ba cha ma judo yagona bo liqning — Haqning
ajalliyla idi . Inson o‘zini mus aqil ma judo deb bilganida, on ologik jiha dan pa dalanadi. Fano —
ana shu pa daning ko‘ a ilishi.
2. Baqo: ilohiy si a la ning ajalliyda da om e ishi
Ibn A abiy uchun baqo — ma judlikning asl manbaida da om opish hola i. Bu “insan komil”
da ajasi.
3. Rumiyda on ologiya: ishq o qali bi lashish
Rumiy uchun ma judo ning asosiy on ologik kuchi — muhabba . Ishq — ma judo ni ha aka ga
kel i u chi me a izik amoyil. Fano — ishqning mah e u chi nu i; baqo — ishqning abadiy
i il i u chi nu i.
4. Naqshbandiya on ologiyasi: hushyo bi lik
Naqshbandiyaga ko‘ a, inson Haqdan bi lahza ham ay ilmagan, ay iliq — na sning illyuziyasi.
Fano ushbu illyuziyaning yo‘qolishi; baqo — huzu ning da omli aj ibasidi .
VII. UMUMIY TAHLIL 1-qism: Fano i-sh-shuhud (
ءانف
يف
دوهشلا
) — “Kuza u da yo‘q bo‘lish”
Lug‘a iy ma’nosi. “Fanā” — yo‘q bo‘lish, o‘zini yo‘qo ish.
“Shuhūd” — ko‘ ish, gu oh bo‘lish, ichki id ok o qali nu ni sezish.
Demak, Fano i-sh-shuhud — “ilohiy haqiqa ni kuza ishda, Allohni id ok e ishda o‘zini
yo‘qo ish” degan ma’noni be adi.
asa u iy mazmuni
Bu hola da solik: Allohni zohi ko‘z bilan emas, balki uhiy id ok bilan ko‘ adi,
Allohning ma judligini hamma na sada gu ohlik si a ida sezadi,
82
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
o‘z “men”ini kuza u ja ayonida yo‘qo adi, lekin ma judo ning zohi iy shaklini hali bu unlay
yo‘qo maydi. Ya’ni, u bo liqni inko qilmaydi, lekin bo liqdagi hamma na sa Allohning ajallisi deb
ko‘ adi.
Misol: Masalan, bi da esh quyoshga qa aydi a shunday deydi:
“Men quyoshni ko‘ mayapman — men aqa Uning nu ini ko‘ yapman.”
Bu — Fano i-sh-shuhud: u hali ma jud na sala ni ko‘ adi, lekin ula ning o idagi ilohiy zohi ni,
Allohning nu ini ko‘ adi.
Imom Junayd alqinida: Junayd Bag‘dodiy bu holni “shuhud al-haqq” — ya’ni haqiqa ni uhiy
id ok qilish deb a agan.
Bu maqomda solik Haqni ko‘ adi, ammo bo liqni bu unlay yo‘q demaydi.
U uchun: “Bo liq Allohga gu ohlik be adi, Alloh esa bo liq o qali o‘zini ko‘ sa adi.”
Falsa iy nuq ai naza dan, bu epis emologik anā, ya’ni bilishdagi yo‘qolishdi .
Solikning id oki o‘zini yo‘qo adi, aqa Allohni bilish is agi qoladi.
Sub’ek (solik) — yo‘qoladi. Ob’ek (Alloh) — yagona bilish manbaiga aylanadi.
Bi oq, bu hola da bo liq ( ujud) hanuz “bo ” deb an olinadi — u inko qilinmaydi, balki
Allohning ajallisi si a ida ushuniladi.
Fano i-sh-shuhud — bu id okning yo‘qolishi, ko‘ ishdagi bi lashish. Solik o‘zini unu adi, aqa
Allohni “shuhud” qiladi — ya’ni, Allohni ha na sada gu oh si a ida his qiladi.
2-qism: Fano i-l- ujud (
ءانف
يف
دوجولا
) — “Bo liqda yo‘q bo‘lish”
Lug‘a iy ma’nosi. “Vujud” — bo liq, ma judlik. “Fanā i-l-wujūd” — “bo liqda yo‘q bo‘lish”
yoki “bo liqni bu unlay inko e ib, aqa Haqning bo ligini an olish” degani.
Tasa u iy mohiya . Bu — anoning eng oliy da ajasi. Bu maqomda solik aqa Allohning
ma judligini haqiqa deb biladi, boshqa ba cha ma judo la ni haqiqiy ma judlikdan mah um, soya
yoki aks si a ida ko‘ adi.
Uning ko‘zida: “Bo liq — Allohning ajallisi, ma judo — Uning soyasidi . ”
Ya’ni, solik endi bo liqni emas, bo liq o qasidagi yagona Haqni ko‘ adi.
Mashhu alqinla :
1. Ibn A abiy bu maqomni “ ahda ul- ujud” — bo liqning bi ligi a’limo i o qali izohlaydi.
Uningcha: “Faqa Alloh haqiqiy ma juddi , qolgan ba cha na sala Uning zohi idi .”
2. Bayazid Bis omiy bu maqomda shunday degan:
“Men yo‘qman, aqa U bo .”
3. Mansu Halloj esa bu da ajada “Ana-l-Haqq” (“Men Haqman”) deb ay gan — bu so‘z Fano i-
l- ujud hola ining eng eks emal i odasidi .
U “men”ni bu unlay yo‘qo gan, o‘zini Allohning ma judligi si a ida his qilgan.
Falsa iy ahlil
Fano il ujud — bu on ologik anā, ya’ni bo liqdagi yo‘qolish.
Bu hola da:
Insonning sub’ek i ma judligi yo‘qoladi;
Ob’ek i ma judlik (Alloh) mu laq haqiqa ga aylanadi.
Demak, bu bilishdagi yo‘qolish (shuhud)dan ma judlikdagi yo‘qolish ( ujud)ga o‘ ishdi .
Ruhiy hola
Bu maqomda solik:
O‘zini emas, aqa Haqni ko‘ adi;
Ha bi ma judo da Allohning zohi ini his qiladi;
“Men”, “sen”, “ula ” degan nisbiy ushunchala yo‘qoladi.
83
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
U uchun koino — yagona ma judlik, u ham Allohning ajallisi.
Fano i-sh-shuhud — id ok bi ligi, Fano i-l- ujud — ma judlik bi ligi. Bi inchisida solik
ko‘ ishda yo‘qoladi, ikkinchisida esa bo likning o‘zida yo‘qoladi.
Yakuniy alqin
Fano i-sh-shuhud — bu Allohni ha na sada gu oh si a ida ko‘ ish, Fano i-l- ujud — bu ha
na sani Alloh deb ko‘ ish. Bi inchisi — uhiy nu , Ikkinchisi — on ologik yakkalik.
“Fano i-sh-shuhudda ko‘ u chi yo‘qoladi; Fano i-l- ujudda esa ko‘ ilayo gan ham, ko‘ u chi
ham, aqa Haq qoladi.”
1-qism: Fano i-sh-shuhud (
ءانف
يف
دوهشلا
) — “Kuza u da yo‘q bo‘lish” Lug‘a iy ma’nosi
“Fanā” — yo‘q bo‘lish, o‘zini yo‘qo ish.
“Shuhūd” — ko‘ ish, gu oh bo‘lish, ichki id ok o qali nu ni sezish.
Demak, Fano i-sh-shuhud — “ilohiy haqiqa ni kuza ishda, Allohni id ok e ishda o‘zini
yo‘qo ish” degan ma’noni be adi.
Tasa u iy mazmuni
Bu hola da solik:
Allohni zohi ko‘z bilan emas, balki uhiy id ok bilan ko‘ adi,
Allohning ma judligini hamma na sada gu ohlik si a ida sezadi,
o‘z “men”ini kuza u ja ayonida yo‘qo adi, lekin ma judo ning zohi iy shaklini hali bu unlay
yo‘qo maydi.
Ya’ni, u bo liqni inko qilmaydi, lekin bo liqdagi hamma na sa Allohning ajallisi deb ko‘ adi.
Misol
Masalan, bi da esh quyoshga qa aydi a shunday deydi:
“Men quyoshni ko‘ mayapman — men aqa Uning nu ini ko‘ yapman.”
Bu — Fano i-sh-shuhud: u hali ma jud na sala ni ko‘ adi, lekin ula ning o idagi ilohiy zohi ni,
Allohning nu ini ko‘ adi.
Imom Junayd alqinida
Junayd Bag‘dodiy bu holni “shuhud al-haqq” — ya’ni haqiqa ni uhiy id ok qilish deb a agan.
Bu maqomda solik Haqni ko‘ adi, ammo bo liqni bu unlay yo‘q demaydi.
U uchun: “Bo liq Allohga gu ohlik be adi, Alloh esa bo liq o qali o‘zini ko‘ sa adi.”
Falsa iy ahlil.
Falsa iy nuq ai naza dan, bu epis emologik anā, ya’ni bilishdagi yo‘qolishdi .
Solikning id oki o‘zini yo‘qo adi, aqa Allohni bilish is agi qoladi.
Sub’ek (solik) — yo‘qoladi.
Ob’ek (Alloh) — yagona bilish manbaiga aylanadi.
Bi oq, bu hola da bo liq ( ujud) hanuz “bo ” deb an olinadi — u inko qilinmaydi, balki
Allohning ajallisi si a ida ushuniladi.
Xulosa
Fano i-sh-shuhud — bu id okning yo‘qolishi, ko‘ ishdagi bi lashish.
Solik o‘zini unu adi, aqa Allohni “shuhud” qiladi — ya’ni, Allohni ha na sada gu oh si a ida
his qiladi.
2-qism: Fano i-l- ujud (
ءانف
يف
دوجولا
) — “Bo liqda yo‘q bo‘lish”
Lug‘a iy ma’nosi. “Vujud” — bo liq, ma judlik.
“Fanā i-l-wujūd” — “bo liqda yo‘q bo‘lish” yoki “bo liqni bu unlay inko e ib, aqa Haqning
bo ligini an olish” degani.
Tasa u iy mohiya . Bu — anoning eng oliy da ajasi.
84
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Bu maqomda solik aqa Allohning ma judligini haqiqa deb biladi, boshqa ba cha
ma judo la ni haqiqiy ma judlikdan mah um, soya yoki aks si a ida ko‘ adi.
Uning ko‘zida:
“Bo liq — Allohning ajallisi, ma judo — Uning soyasidi .”
Ya’ni, solik endi bo liqni emas, bo liq o qasidagi yagona Haqni ko‘ adi.
Mashhu alqinla .
1. Ibn A abiy bu maqomni “ ahda ul- ujud” — bo liqning bi ligi a’limo i o qali izohlaydi.
Uning cha: “Faqa Alloh haqiqiy ma juddi , qolgan ba cha na sala Uning zohi idi .”
2. Bayazid Bis omiy bu maqomda shunday degan: “Men yo‘qman, aqa U bo .”
3. Mansu Halloj esa bu da ajada “Ana-l-Haqq” (“Men Haqman”) deb ay gan — bu so‘z Fano i-
l- ujud hola ining eng eks emal i odasidi .
U “men”ni bu unlay yo‘qo gan, o‘zini Allohning ma judligi si a ida his qilgan.
Falsa iy ahlil. Fano il ujud — bu on ologik anā, ya’ni bo liqdagi yo‘qolish.
Bu hola da:
Insonning sub’ek i ma judligi yo‘qoladi;
Ob’ek i ma judlik (Alloh) mu laq haqiqa ga aylanadi.
Demak, bu bilishdagi yo‘qolish (shuhud)dan ma judlikdagi yo‘qolish ( ujud)ga o‘ ishdi .
Ruhiy hola .
Bu maqomda solik: O‘zini emas, aqa Haqni ko‘ adi;
Ha bi ma judo da Allohning zohi ini his qiladi;
“Men”, “sen”, “ula ” degan nisbiy ushunchala yo‘qoladi.
U uchun koino — yagona ma judlik, u ham Allohning ajallisi.
Qisqa alsa iy xulosa
Fano i-sh-shuhud — id ok bi ligi, Fano i-l- ujud — ma judlik bi ligi. Bi inchisida solik
ko‘ ishda yo‘qoladi, ikkinchisida esa bo likning o‘zida yo‘qoladi.
Yakuniy alqin: Fano i-sh-shuhud — bu Allohni ha na sada gu oh si a ida ko‘ ish,
Fano i-l- ujud — bu ha na sani Alloh deb ko‘ ish. Bi inchisi — uhiy nu ,
Ikkinchisi — on ologik yakkalik.
“Fano i-sh-shuhudda ko‘ u chi yo‘qoladi; Fano i-l- ujudda esa ko‘ ilayo gan ham, ko‘ u chi
ham, aqa Haq qoladi.”
VIII. RUMIY, IBN ARABIY VA NAQSHBANDIYANING SOLISHTIRMA TAHLILI
Mak abFano alqiniBaqo alqiniAsosiy yo‘nalishIbn A abiyon ologik bi likni id okilohiy
si a la da yashashme a izikaRumiyishq o qali yo‘q bo‘lishishqning abadiy qalbga
joylashu imuhabba alsa asiNaqshbandiyahushyo lik, na sni nazo a doimiy huzu amaliy-suluk
XULOSA
Tasa u dagi ano illoh a baqo billoh ushunchala i inson uhiya ining eng yuksak
da ajala ini aks e i adi. Fano — “menlik”ning so‘nishi, na sning halok bo‘lishi, bilish pa daning
ko‘ a ilishi; Baqo — ilohiy haqiqa da yashash, ilohiy si a la bilan i ik bo‘lish. Ibn A abiy, Rumiy
a Naqshbandiya a iqa i bu ja ayonga u licha, ammo bi -bi ini o‘ldi u chi yondashu la akli
qiladi.
Fano–baqo asa u alsa asining eng mu akkab gnoseologik a on ologik izimini ashkil e adi
a insonning Haq bilan bi lashu ja ayonini mukammal alsa iy asosda ushun i adi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
A ab ilida:
