IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
251
KORPORATIV IJTIMOIY MAS’ULIYAT: NAZARIY ASOSLAR,
XALQARO TAJRIBA VA OʻZBEKISTON AMALIYOTI
Bomu odo a Ma jona
Buxo o da la uni e si e i, Axbo o xizma i a jamoa chilik
bilan aloqala a’lim yo`nalishi, 3-ku s alabasi.
Anno a siya: Ushbu maqolada ko po a i ij imoiy mas’uliya (KIM) ushunchasi
a uning zamona iy biznes muhi idagi ahamiya i naza iy jiha dan ahlil qilinadi.
Keyin, xalqa o aj iba asosida yi ik ko po a siyala — The Coca‑Cola Company a
Apple Inc. misolla ida KIM amaliyo la i ba a sil ko‘ ib chiqiladi. Shundan so‘ng
O‘zbekis onda KIMning hozi gi hola i, asosiy muammola a is iqbolla ahlil
qilinadi. Maqolaning yakunida O‘zbekis ondagi ko xonala a siyosa chila uchun
akli la be iladi. Maqola adqiqo la , s a is ik ma’lumo la a amaliy misolla
asosida ya a ilgan bo‘lib, KIMni s a egik yondashu si a ida izimli i ojlan i ishni
maqsad qilgan.
Kali so‘zla : ko po a i ij imoiy mas’uliya , ba qa o i ojlanish, ij imoiy a’si ,
ekologik mas’uliya , KIM s a egiyasi, O‘zbekis on, xalqa o ko po a siyala , aqqosiy
ahlil.
KIM ushunchasi a naza iy asosla i:
Ko po a i ij imoiy mas’uliya — bu ko xonaning o‘zining iq isodiy man aa la i
bilan bi ga, jamiya , a o -muhi a man aa do omonla (s akeholde s) oldidagi
ij imoiy a ekologik majbu iya la ini ham inoba ga olish yondashu i. Masalan, bi
maqolada KIM “company’s ope a ional ex e nali ies on s akeholde s, socie y, and he
en i onmen ” degan ibo a bilan boshqa u alsa asi da ajasida a’ i langan.
Naza iyada A. B. Ke oll omonidan akli e ilgan pi amida modeli KIMni o‘
da ajaga aj a adi: iq isodiy, huquqiy, axloqiy a ilan opik mas’uliya .
Man aa do omonla naza iyasi: Ko xona aqa ak siyado la (sha eholde s) emas,
balki xodimla , jamoa chilik, a o -muhi a boshqa man aa do omonla
(s akeholde s) oldida ham ja obga likni olishi lozim. Ba qa o i ojlanish
kon sep siyasi: Ko xonala bugungi a lod eh iyojini qondi a kan, kelajak a lod
imkoniya la ini cheklamasligi ke ak. Bu ekologik, ij imoiy a iq isodiy olcho la ni
bi lash i adi.
S a egik yondashu : KIMni ko xonaning ma ke ing yoki xay iya aoliya idan
ko‘ a, s a egik biznes modeli si a ida ko‘ ib chiqish; ya’ni KIM ko xonaning uzoq
mudda li ba qa o ligi a aqoba ba doshligi uchun muhim mezon bo‘lishi mumkin.
KIMning komponen la i, quyidagi yo‘nalishla o qali ko xonada KIM amalga
oshi iladi:
IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
252
Iq isodiy mas’uliya : Ko xona oydali bo‘lishi, soliq o‘lashi, qonunla ga ioya
qilishi.
Huquqiy mas’uliya : Mehna qonunla i, a o -muhi qonunla i, xa sizlik no mala i
a boshqa qonuniy alabla ni baja ish.
Axloqiy mas’uliya : Qonun omonidan alab qilinmagan, lekin axloqiy jiha dan
o‘g‘ i bo‘lgan ishla ni amalga oshi ish.
Filan opik mas’uliya : Xay iya, jamiya ga ko‘maklashish, ij imoiy loyihala .
(Bu Ke oll pi amidasidan kelib chiqadi.)
Xo ijiy aj iba: Coca-Cola a Apple misolla i bilan
Coca-Cola kompaniyasining KIM amaliyo i
Faoliya yo‘nalishla i
Su boshqa u i: Coca-Cola izimi 94 da la da 386 dan o iq jamoa su hamko lik
loyihala ini amalga oshi gan, 54.8 millia d li su ni jamiya a abia ga qay a aqdim
e gan.
Qadoqlash a chiqindila : Kompaniya plas ik qadoqlashni kamay i ish a qay a
ishlanadigan ma e ialla dan oydalanishga in ilmoqda.
Ij imoiy loyihala : Kompaniya mahalliy jamoa la bilan hamko lik qilib, a’lim,
sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi loyihala ini amalga oshi moqda.
Muammola a anqid:
Su esu sla i bilan bog‘liq hola la : Hindis onda Coca-Cola kompaniyasining
o aliq yilla da su ni egallashi a mahalliy jamoala ning su anqisligiga duch kelgani
sababli jamoa chilik no oziligi yuzaga kelgan. KIM loyihala i ma ke ingga xizma
qilishi mumkinligi: Ba’zi adqiqo la Coca-Cola KIMni b end imijini oshi ish osi asi
si a ida oydalanganini bildi adi. Qadoqlash chiqindila ining haqiqa da qay a
ishlanishi a ekologik a’si i ba’zan ye a li da ajada emas.
Tahlil:
Coca-Cola ko po a i ij imoiy mas’uliya ni global da ajada ko‘lamli amalga
oshi moqda — xususan, su bilan bog‘liq iskla a chiqindila ni kamay i ishga
yo‘nal i ilgan s a egiyala ini ko‘ sa di.
Shu bilan bi ga, muammola ham ma jud: mahalliy kon eks da su esu sla iga
bosim, qadoqlash chiqindila i a KIM loyihala ining sha o ligi. Bu hola KIMni
“ aqa ma ke ing” bosqichidan “s a egik biznes model” da ajasiga ko‘ a ishda e’ ibo
alab qiladi.
Apple kompaniyasining KIM amaliyo i a aoliya yo‘nalishla i
Ishlab chiqa ish zanji i a ma e ialla : Apple ka bon ney al manza ga e ishish
maqsadida ishlab chiqishni boshqa adi a a’mino chila dan ekologik a ij imoiy
jiha dan mas’uliya li bo‘lishni alab qiladi.
Mahsulo hayo sikli: Qu ilmala ni qay a ishlash, ene giya ejash, chiqindila ni
kamay i ish.
IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
253
Ko xonala ichida ene giya sama ado ligi a ugle od chiqindila ini qisqa i ish:
2030 yilgacha o‘liq ugle od ney al bo‘lish haqida e’lon qilgan.
Muammola a anqid.
Ishchi huquqla i a zanji dagi muammola : Apple’ning a’mino chisi bo‘lgan
za odla da ishchila huquqla i a mehna sha oi la i bilan bog‘liq anqidla ma jud.
Qay a ishlash a “yashil” ma e ialla dan oydalanish bo asida e’lon qilingan
maqsadla bo , lekin amalga oshi ish a sha o lik da ajasi hali anqid os ida.
Zanji ning chuqu qa lamla idagi nazo a a sha o lik zai ligi Apple uchun
epu a sion iskni oshi adi.
Tahlil. Apple misolida KIM s a egiyasi juda yuqo i a global miqyosda uzilgan
— mahsulo hayo sikli, zanji a’mino i, ugle od izini kamay i ish. Bu
ko po a siyaning aqoba ba doshligini a b end imijini mus ahkamlaydi. Bi oq,
muammola ham ko‘p: masalan, a’mino zanji idagi inson huquqla i, “yashil”
maqsadla a eal amalga oshi ish o asidagi a o u . Shuning uchun Apple’da KIM
s a egiyasi “yaqin kelajak” uchun namuna iy bo‘lishiga qa amay, amaliyo da hamon
akomillashu ni alab qiladi.
Xulosa a aqqoslash. Coca-Cola: ko‘p oq mahalliy jamoa la , su esu sla i a
chiqindila bilan bog‘liq ij imoiy-ekologik loyihala ga e’ ibo be adi.
Apple: global zanji , mahsulo hayo sikli, ugle od izini kamay i ish kabi s a egik
yo‘nalishla ga yo‘nal i ilgan.
Ikkala ko po a siya ham KIMni aqa xay iya da ajasida emas, balki biznes modeli
a aqoba us unligi si a ida aj a moqda.
Bi oq, ha ikkisi ham “hammasi mukammal” degan da ajaga ye magan — amaliy
ushkunlikla , nazo a a sha o lik muammola i ma jud.
Bu hola la O‘zbekis onda KIMni i ojlan i ishda muhim saboqla be adi: ya’ni
KIMni s a egik yondashu bilan amalga oshi ish, sha o likni oshi ish, zanji
a’mino iga e’ ibo qa a ish.
O‘zbekis onda KIM: hola , muammola a is iqbolla
O‘zbekis onda KIM ushunchasi nisba an yaqinda jiddiy ko‘ ib chiqila boshlandi.
Masalan, adqiqo la da O‘zbek kompaniyala ining KIMni jamoa uchun b end imijini
oshi ish osi asi si a ida ko‘ ib chiqishi aniqlangan.
Kichik a o‘ a ko xonala (SME) kon eks ida ij imoiy mas’uliya ning
in eg a siyasi hali cheklangan — moliya iy, ins i u sional a malaka jiha la ida
o‘siqla ma jud.
Ba’zi yi ik ko xonala misolida ij imoiy a ekologik loyihala amalga oshi ilmoqda
— masalan, NMMC kompaniyasining ij imoiy loyihala i (“Communi y In ol emen ”,
“Occupa ional Heal h and Sa e y”).
Muammola :KIMga oid qonunchilik a majbu iy alabla hali o‘liq emas:
adqiqo la da “KIM O‘zbek ko xonala ida ope a sion biznes modelga o‘liq
in eg a siyalashmagan” deb qayd e ilgan.
IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
254
Hisobo be ish, sha o lik, KIM aoliya ining audi lanishi bo asida kamchilikla
ma jud.
Ko xonala KIMni ko‘pincha ilan opik yoki ma ke ing da ajasida ko‘ ib chiqadi,
s a egik yondashu ye ishmaydi.
Resu sla (moliya iy, kad , bilim) cheklanganligi, hamda jamoa chilikning KIMga
bo‘lgan alabining pas ligi muammo.
Hamko lik (da la -xususiy, noda la ashkilo la bilan) a xalqa o s anda la ga
moslashishda o‘siqla bo .
Is iqbolla :O‘zbekis onda yashil iq isodiyo , ba qa o i ojlanish yo‘nalishla i
hukuma omonidan qo‘llab-qu a lanmoqda — bu KIM uchun yaxshi zamin
ya a adi.
Xalqa o bozo la ga chiqish, ekspo hajmla ini oshi ish ko xonala ni xalqa o
CSR/ESG s anda la iga moslashishga undaydi — bu aqoba us unligini be adi.
KIMni s a egik yondashu si a ida qilinishi, ya’ni ko xonaning asosiy biznes
aoliya i bilan bi lash i ilishi na ijasida, ko xonala ning uzoq mudda li ba qa o ligi a
imijini oshi ishga yo dam be adi. Ij imoiy ong oshishi, is e’molchila a
jamoa chilikning mas’uliya li ko po a siyala ni qo‘llab-qu a lashi KIMni
kengay i ishi mumkin. Tadqiqo la da KIM b end qad ini oshi ishga ko‘maklashishi
ko‘ sa ilgan.
Takli la : Quyida O‘zbekis onda KIMni yanada sama ali i ojlan i ish uchun
konk e akli la kel i ilgan:
1. Qonunchilik a eglamen la ni mus ahkamlash. Masalan, KIMga oid majbu iy
me’yo la ni bosqichma-bosqich jo iy qilish (masalan, KIM hisobo la ini majbu iy
e’lon qilish, KIM bo‘yicha s anda la jo iy qilish).
2. KIM hisobo la i a ochiqlik. Ko xonala yillik KIM hisobo la i ayyo lab,
mus aqil audi o yoki ashqa idan baholash izimini jo iy qilishla i ke ak.
3. Solik im iyozla i a ag‘ba la . KIM loyihala iga in es i siya qilgan
ko xonala ga soliq im iyozla i, subsidiya yoki k edi liniyala i aj a ilishi mumkin.
4. Ta’lim, ening a ko po a i madaniya ni i ojlan i ish. Biznes-mak abla ,
uni e si e la a kasb ayyo lash ma kazla i ko xonala ga KIM, ESG a yashil
iq isodiyo bo‘yicha eningla ashkil e ishla i lozim.
5. Xalqa o s anda la a se i ika lash. Ko xonala uchun BSCI, Sedex, GRI
(Global Repo ing Ini ia i e) kabi xalqa o KIM/ESG s anda la iga mos bo‘lish
a siya e iladi. Misol: O‘zbekis ondagi eks il sanoa i uchun Tex ile S anda d Se ices
ashkilo i audi i a se i ika lash aoliya i ko‘ sa ilgan.
6. Mahalliy jamoa chilik a noda la ashkilo la bilan hamko lik. Ko xonala
jamoa loyihala ini ashkillash i ishda mahalliy jamoala a NNT bilan bi ga ishlashi,
jamoa chilik nazo a ini aol jalb qilishi za u .
7. Kichik a o‘ a ko xonala (SME) uchun simple modela . SME’la uchun
byudje i kichik a esu sla i cheklangan bo‘lishiga qa amay, oddiy a sama ali KIM
IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
255
modella ini ishlab chiqish: masalan, ene giyani ejash, chiqindila ni kamay i ish,
mahalliy jamoa bilan bi ga kichik loyihala .
8. Moni o ing a baholash izimi. KIM loyihala ining ij imoiy a ekologik a’si i
uchun indika o la (KPI) belgilash, moni o ing qilish a na ijala ni baholash za u .
9. S a egik in eg a siya. KIMni ko xonaning ma ke ing, ishlab chiqa ish, a’mino
zanji i, b end s a egiyasiga in eg a siya qilish — ya’ni KIMni alohida kino emas,
balki biznes modeli qismi qilish.
10. “Yashil exnologiyala ” a inno a siyala ni qo‘llab-qu a lash. Ko xonala
chiqindila ni qay a ishlash, qay a iklanadigan ene giyadan oydalanish, ene giyani
ejash exnologiyala ini jo iy e ishni ag‘ba lan i ishla i lozim.
Xulosa. Ko po a i ij imoiy mas’uliya — zamona iy biznes madaniya ining
aj almas a kibiy qismi. Yi ik ko po a siyala aj ibasi shu na sani ko‘ sa adiki, KIM
s a egik jiha dan amalga oshi ilganda ko xona na aqa jamoa bop bo‘ladi, balki
aqoba ba doshligini oshi adi, imijini mus ahkamlaydi a uzoq mudda li ba qa o likka
e ishadi. O‘zbekis onda KIM konsepsiyasi hali das labki bosqichda bo‘lsada,
mamlaka da yashil iq isodiyo a ba qa o i ojlanishga qa a ilgan siyosa la doi asida
ka a imkoniya la ma jud. Ammo buning uchun qonunchilik, s anda la , hisobo
ochiqligi, a’lim, hamko lik a s a egik yondashu yaxshilanishi lozim. Yuqo ida
kel i ilgan akli la amalga oshi ilsa, O‘zbekis onda ko xonala ning KIMni amalga
oshi ish da ajasi oshadi, bu esa jamiya , abia a iq isodiyo uchun ijobiy na ijala
be adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ca oll, A. B. (1991). The Py amid o Co
po a e Social Responsibili y: Towa d he Mo al Managemen o O ganiza ional
S akeholde s. Business Ho izons, 34(4), 39–48.
DOI: h ps://doi.o g/10.1016/0007-6813(91)90005-G
2. F eeman, R. E. (1984). S a egic Managemen : A S akeholde App oach. Bos on:
Pi man.
ISBN: 978-0-273-01913-8.
3. The Coca-Cola Company. (2023). Wa e S ewa dship P og ess Repo .
Re ie ed om h ps://www.cs wi e.com/p ess_ eleases/33913-coca-cola- eleases-
wa e -s ewa dship-p og ess- epo
4. Apple Inc. (2023). En i onmen al P og ess Repo . Cupe ino, CA. Re ie ed
om
h ps://www.apple.com/en i onmen /pd /Apple_En i onmen al_P og ess_Repo _202
3.pd
5. MDPI (2023). Co po a e Social Responsibili y and Sus ainabili y in he 21s
Cen u y.
IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
256
Sus ainabili y Jou nal, 15(13), A icle 10722.
Re ie ed om h ps://www.mdpi.com/2071-1050/15/13/10722
6. Uni ed Na ions Uzbekis an. (2021). De elopmen Finance Assessmen o
Uzbekis an.
Re ie ed om h ps://uzbekis an.un.o g/si es/de aul / iles/2021-01/UZB-
DFA_eng_ inal.pd
7. JCSR (2022). Co po a e Social Responsibili y P ac ices in T ansi ion
Economies: The Case o Uzbekis an.
Jou nal o Co po a e Social Responsibili y, Sp inge Open, 7(2), A icle 71.
Re ie ed om h ps://jcs .sp inge open.com/a icles/10.1186/s40991-022-00071-3
8. Wo ld Bank. (2022). Co po a e Sus ainabili y and P i a e Sec o De elopmen in
Eme ging Ma ke s.
Washing on, DC: Wo ld Bank G oup.
Re ie ed om h ps://documen s.wo ldbank.o g/en/publica ion/documen s-
epo s/documen de ail
9. Po e , M. E., & K ame , M. R. (2006). S a egy and Socie y: The Link Be ween
Compe i i e Ad an age and Co po a e Social Responsibili y. Ha a d Business
Re iew, 84(12), 78–92.
