98
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ATOM BOMBASINING YARATILISHI: IKKINCHI JAHON URUSHI VA
UNDAN KEYINGI DAVRDA AHAMIYATI
Daniya o Xasan
Abdu axmono Ra shan She ali oʻgʻli
Deno Tadbi ko lik a Pedagogika ins i u i
Email: [email p o ec ed]
[email p o ec ed]
Tel:+998942042301.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17731771
Anno a siya: Ushbu maqola a om bombasining ya a ilishi, uning ilmiy a exnologik asosla i
hamda Ikkinchi Jahon u ushi a undan keyingi da idagi ahamiya ini ahlil qilishga bag‘ishlangan.
A om bombasining ya a ilishi Manha an loyihasi doi asida amalga oshi ilib, bu ja ayon XX as ning
eng yi ik ilmiy loyihala idan bi i si a ida a ixda qoldi. A om bombasining naza iy asosla i,
Eynsh eynning nisbiylik naza iyasi, u an yad osining bo‘linishi a bu kash iyo la ning ilm- an
a aqqiyo idagi o‘ ni ba a sil yo i ilgan.
Kali so‘zla : A om bombasi, Manha an, Ilmiy izlanishla , U an yad osini bo‘linishi,
Hi oshima, Nagasaki, Los Alamos, AQSh hukuma i, so uq u ush.
Ki ish: A om bombasi ya a ilishi insoniya a ixida an a exnologiyaning eng yuqo i
yu uqla idan bi i bo‘lishiga qa amay, axloqiy a ij imoiy jiha dan eng ziddiya li oqeala dan bi i
hisoblanadi. Bu qu olning ya a ilishi a qo‘llanilishi na ijasida bu un dunyo yangi da – yad o as iga
qadam qo‘ydi. Ayniqsa, ikkinchi jahon u ushi da omida a om bombasining Hi oshimada a
Nagasakida ishla ilishi dunyo a ixida unu ilmas iz qoldi di. Ikkinchi jahon u ushining shidda li
ku ashla i da omida ko‘plab da la la ha biy exnologiyala ni i ojlan i ishga in ildi. Ayniqsa,
AQShda Manha an loyihasi doi asida ilmiy a ha biy esu sla bi lash i ilib, a om bombasini
ya a ish yo‘lida ulkan ishla amalga oshi ildi. Ushbu loyiha na ijasida ya a ilgan qu ol yad o
ene giyasidan oydalanish imkoniya la ini namoyish qilgan bo‘lsa-da, uning qo‘llanilishi insoniya ga
ulkan alo a la ye kazdi. Bombaning Hi oshimada a Nagasakida qo‘llanishi bi necha yuz ming
kishining o‘limiga, i ik qolganla ning esa uzoq mudda li azobla iga sabab bo‘ldi. Shu bilan bi ga, bu
oqea u ushni uga ish a Yaponiyaning aslim bo‘lishiga olib keldi. A om bombasi na aqa Ikkinchi
Jahon u ushining ugashida muhim ol o‘ynadi, balki u ushdan keyingi da da xalqa o
munosaba la ning yangi izimini shakllan i di. Yad o qu olla ining kuchini anglagan da la la
o‘ asida yangi u dagi aqoba – So uq u ush da ida yad o iy qu ollanish poygasi boshlandi.
Buning oqiba ida insoniya yangi xa -xa a la bilan yuzlashdi: yad o qu olla ining keng a qalishi,
ekologik haloka a inch aholi uchun qay a ib bo‘lmas alo a la . Mazku maqolada a om
bombasining ya a ilish a ixi, Ikkinchi Jahon u ushida uning s a egik ahamiya i, shuningdek,
u ushdan keyingi da dagi ij imoiy a siyosiy oqiba la i ahlil qilinadi. Shu bilan bi ga, ushbu
qu olning axloqiy masalala i, ekologik za a ye kazishi a zamona iy dunyoda yad o iy ahdidning
da omiyligi muhokama qilinadi. A om bombasi na aqa ha biy qu ol si a ida, balki ilm- anning
insoniya aqdi iga ko‘ sa gan ulkan a’si ining amzi si a ida ham o‘ ganiladi.
A om bombasiga olib bo u chi yo‘l 1919-yilda boshlangan edi. Shu yili E nеs Reze o d
Angliyadagi Kemb ij uni e si e ining Ka endish labo a o iyasida azo ni kislo odga aylan i ish o qali
bi inchi sun'iy elemen ansmu a siyasiga e ishdi. Reze o dning bu kash iyo i da ida a om kichik
quyosh izimi si a ida asa u qilingan edi. Azo ni kislo odga aylan i ish ja ayonida Reze o d
musba za yadlangan yuqo i ene giyali za achani aniqladi. Bu za acha odo od yad osi ekanligi
isbo landi a p o on deb nomlandi. P o on, elek on bilan bi ga, kichik quyosh izimi modelining
a kibiga ki di. Yana bi kash iyo 1932-yilda bo‘ldi. Reze o dning Kemb ijdagi hamkasbi Jeyms
99
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Chad ik uchinchi za achani aniqladi. U za yadsiz bo‘lgani uchun ney on deb nomlangan edi. 1930-
yilla ga kelib a om musba za yadlangan yad odan ashkil opgan deb hisoblana edi. Yad o p o on
a ney onla dan ibo a bo‘lib, a o ida p o onla soniga eng man iy za yadlangan elek onla
aylangan. P o onla soni elemen ning a om aqamini belgila di. U an-235 a u an-238 izo opla i
o asidagi a om og‘i ligidagi ozgina a q 1930 a 1940-yilla da yad o izikasi sohasida ka a
ahamiya ga ega bo‘ldi. 1932-yil a om izikasida boshqa muhim oqeala bilan aj alib u adi. Ingliz
J.D.Kok o a i landiyalik E.T.S.Uol on Ka endish labo a o iyasida bi galikda ishlagan holda, li iy
a omini p o onla bilan bomba dimon qilish o qali bi inchi ma a a omni bo‘lib, li iyning yad osini
ikki a geliy yad osiga aylan i dila . Nemis olimla i O o Gan a F ida Sh asman 1938-yilda u an
yad osi bo‘linishini kash qildila . Ula shuni aniqladila ki, u an-235 yad osi ney onla bilan za ba
be ilganda ikkiga bo‘linadi a ka a miqdo da ene giya aj alib chiqadi. Bu ja ayon zanji li eaksiyani
boshlaydi. Eynsh eynning naza iyasi a u an yad osining bo‘linishi aloqasi: Eynsh eynning E=mc²
o mulasi u an yad osi bo‘linishi ja ayonida ma e iyaning ene giyaga aylanishini ma ema ik asos
bilan ushun i adi. U an yad osi bo‘linishida yad oning bi qismi ene giyaga aylanadi a bu ka a
po lash kuchini hosil qiladi.Ushbu ilmiy yu uqla a om bombasini ya a ishning naza iy asosini
a’minladi. Manha an loyihasi doi asida olimla ushbu naza iyani amaliyo ga a biq e ib, u an-235
a plu oniy-239 moddala ini ishla gan holda a om bombasi ya a dila .
Eynsh eynning xa i a AQSh hukuma i eaksiyasi: 1939-yil 11-ok ab da,
Uoll-s i iq isodchisi a P eziden F anklin Delano Ruz el ning uzoq yillik do‘s i hamda no asmiy
maslaha chisi Aleksand Sachs P eziden bilan uch ashdi.
U Albe Eynsh eyn omonidan shu yilning a gus ida yozilgan mak ubni muhokama qilishni maqsad
qilgan edi. Eynsh eyn o‘z mak ubida u anni zanji li eak siyala yo damida adqiq qilish na ijasida
ka a miqdo da ene giya ishlab chiqa ish mumkinligini a bu ene giyani boshqa ish o qali “nihoya da
qud a li bombala ” ya a ish mumkinligini yozgan edi. Eynsh eyn Ge maniya hukuma i bu
yo‘nalishda aol adqiqo olib bo ayo ganini a AQSh hukuma ini ham xuddi shunday qilishga
undagan edi. Sachs o‘z ayyo lagan xa ni P eziden ga o‘qib be di a Eynsh eynning mak ubida
kel i ilgan asosiy ik la ni ushun i di. Das lab P eziden Ruz el be a q edi a ke akli mablag‘la ni
opish qiyinchiligidan xa o i bildi di. Ammo e asi kuni e alab nonush a pay ida bo‘lib o‘ gan
ikkinchi uch ashu da Ruz el a om ene giyasini o‘ ganish g‘oyasining ahamiya iga ishondi.
Eynsh eyn o‘zining mashhu mak ubini eng iyalik muhoji izik Leo Sila d yo damida yozgan edi.
Sila d 1930-yilla da Na sis a Fashis ejimla ining azyiqidan qochib, AQShga ko‘chib kelgan
ko‘plab ye opalik olimla dan bi i edi. Sila d a uning hamkasbla i, jumladan, eng iyalik muhoji
izikla Ed a d Telle a Yujin Vigne , nemis olimla i a om bombasi ya a ish poygasida g‘alaba
qozonishi mumkinligini ame ikalikla ga ogohlan i ishni o‘z bu chi deb bilgan edila . Shuningdek,
ula Gi le bunday qu oldan oydalanishdan o inmasligini anglagan edila . Bi oq Ruz el
Ye opadagi oqeala bilan band bo‘lganligi sababli, Eynsh eynning mak ubini olgandan keyin Saks
bilan uch ashish uchun ikki oydan ko‘p oq aq alab qildi. Sila d a uning hamkasbla i P eziden ning
bu ha aka sizligini yad o u ushi ahdidini jiddiy qabul qilmaslik belgisi deb alqin qildila . 1939-yil
19-ok ab da Ruz el Eynsh eynga ja ob yozib, u an masalasini o‘ ganish uchun Sachs hamda A miya
a Dengiz lo i akilla idan ibo a qo‘mi a uzganini ma’lum qildi. Keyingi oqeala P eziden bi
ma a qa o qabul qilgandan keyin ka a ashabbus ko‘ sa a olishini isbo ladi.
1942-yil yozida, Ame ikaning Tinch okeanidagi o olla ni bosib olish kampaniyasi
Guadalcanalda boshlangani - a om bombasi loyihasi uchun muammoli bo‘ldi. Polko nik Jeyms
Ma shall DSM (Me alla ni O‘zga i ish bo‘yicha labo a o iya)ni boshqa ish azi asini oldi. Ma shall
da hol Syu akusdan Nyu-Yo k shah iga ko‘chib, 13-a gus da umumiy buy uq bilan ashkil e ilgan
100
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Manha an Enginee Dis ic ni
1
ya a di. 1942-yil 28-dekab da P eziden Ruz el umumiy qiyma i 2
millia d dolla dan oshgan loyihaga uxsa be di. Bush o‘z hisobo ida 1945-yilning bi inchi ya mida
bomba ishlab chiqa ilishi mumkinligini a’kidlagan, ammo e a ye kazib be ish eh imoli pas ligini
qayd e gan. Bu qa o AQShning u ush pay ida Ge maniya bilan qu ol ya ash i ish poygasida yu ishi
ka ola lanmaganligini ko‘ sa gan, ammo 1943-yil boshiga kelib loyiha P eziden Ruz el , ha biy
ahba iya a mamlaka ning eng ye uk olimla i omonidan o‘liq qo‘llab-qu a langan. Manha an
loyihasi ko‘p jiha dan boshqa yi ik qu ilish kompaniyala iga o‘xshash a zda aoliya yu i gan. U
ye la ni so ib olgan a ayyo lagan, sha nomala uzgan, xodimla a subpud a chila ni yollagan,
u a -joy a xizma ko‘ sa ish in a uzilmasini qu ib boshqa gan, ma e ialla ga buyu ma be gan,
ma’mu iy a hisob-ki ob ja ayonla ini ishlab chiqqan hamda aloqa a moqla ini yo‘lga qo‘ygan.
Manha an loyihasi olimla ining hayo iy aj ibala i ula ning mas’uliya ni qanday ushunishla iga
ka a a’si ko‘ sa di. Ula ning ko‘pchiligi loyihaga ashizmga qa shi ku ashganla i u ayli jalb e ilgan
edi. Ba’zila na sis la dan qochib kelgan qochqinla edi, ula ning oilala i hali ham Ye opada qolgan,
boshqala i esa labo a o iyala i bomba dimonla ga uch agan b i aniyalikla edi.
Manha an loyihasini boshqa kompaniyala dan a qli qilgan asosiy omil – uning si u ilishi a
shoshilinch a ishda amalga oshi ilishi edi. Hech qanday sino dan o‘ magan a ilga i noma’lum
bo‘lgan exnologiyala ga yuzlab million dolla sa moya ki i ilib, bula ning ba chasi mu laqo max iy
a zda amalga oshi ilgan. Mana an loyihasidagi max iylik shu da ajada yuqo i bo‘lganki, ashkilo da
ishlagan ko‘plab odamla nima us ida ishlayo ganini 1945-yilda Hi oshimada bomba po lagani
haqidagi adio xaba la ni eshi gachgina bilishgan. Manha an loyihasining eng muhim bo‘limla idan
bi i Chikagodagi Me allu giya Labo a o iyasi (Me Lab) edi. Ushbu labo a o iya plu oniy ishlab
chiqa ish uchun eak o (pile) loyihalash i ish mas’uliya ini o‘z zimmasiga olgan edi. Ammo, bu
exnologiya labo a o iya sha oi ida ham yaxshi o‘ ganilmaganligi azi ani yanada mu akkablash i di.
Bombani ya a ish uch a asosiy ishlab chiqa ish obyek la i shaha chala dan uzoqdagi odiyla da
joylash i ildi. Bu joylashu xa sizlikni a’minlash a po lash yuz be gan aqdi da oqiba la ni
cheklashga xizma qila di.
Y-12 hududi: Elek omagni za od joylashgan bo‘lib, Oak Ridgedan janub omonda bi gina
izma bilan aj alib u gan. X-10 hududi: Ekspe imen al plu oniy eak o i a aj a ish inshoo la ini o‘z
ichiga olgan bo‘lib, Y-12dan bi oz janubiy-g‘a bda joylashgan. K-25 hududi: Gaz di uziya za odi
joylashgan edi; keyinchalik S-50 e mal di uziya za odi ham shu ye ga qu ildi. Y-12 a X-10
hududla ida ishla 1943-yilda K-25dan bi oz oldin oq boshlangan, ammo yil oxi iga kelib uchala
obyek qu ilishi ka a su ’a da da om e ayo gan edi. Los Alamos laba a o iyasidagi ishla . Los
Alamos a mog‘ining oxi gi bog‘lanishi Los Alamos Ilmiy Labo a o iyasi edi, Nyu-Meksiko
sh a idagi Los Alamos shah ida joylashgan. Bi inchi a om bombasini loyihalagan a ishlab chiqqan
labo a o iya, P ojec Y deb nomlangan loyiha, 1942-yil baho ida shakllana boshladi, chunki Konan
Bushga bomba ishlab chiqishni o‘ ganish uchun Ilmiy a Tadqiqo Ishla i Ido asi a A miya
omonidan komi e uzishni akli qildi. Bush bu akli ni qabul qilib, Vi se-p eziden Wallace, U ush
azi i S imson a Gene al Ma shall (Yuqo i Siyosa Gu uhi) ga yubo di. G o esning 1942-yil sen ab
oxi la ida ayinlanishiga qada bomba loyihasi bo‘yicha ilmiy adqiqo la yanada mu o iqlash i ilishi
ke akligi haqidagi ik o‘sib bo moqda edi. Oppenheime , boshqala qa o ida, bomba loyihasi
bo‘yicha naza iy a ekspe imen al ishla bi xil ilmiy p o okolla bo‘yicha amalga oshi iladigan
ma kazlashgan joyda olib bo ilishini a’minlashni akli e di. Bu aniqlikni a’minla di a ezda
a aqqiy e ishni ag'ba lan i a di. Oppenheime bomba labo a o iyasi max iy a zda, izolya siya
1
The Manha an P ojec : Making he A omic Bomb. USDOE Assis an Sec e a y o Human Resou ces and
Adminis a ion, Washing on, DC (Uni ed S a es), Sep embe 1994.
101
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
qilingan hududda aoliya yu i ishi, lekin ilmiy xodimla o‘ asida ik la e kin almashinu i bo‘lishi
ke akligini akli e di. G o es Oppenheime ning akli ini qabul qildi a mos joy izlashni boshlagandi.
1945 yilning baho ida Manha an loyihasi mu a aqiya ga e ishishga yaqinlashganida, a om bombasi
Ame ikaning s a egiyasida obo a muhim ol o‘ynay boshladi. Uzoq aq la dan be i ku ib kelingan
qu ol endi yi ik qa o la qabul qilinayo gan bi pay da amalga oshadigan ko‘ inishda edi, na aqa
Tinch okeanidagi u ushni uga ish, balki u ushdan keyingi xalqa o a ibning qanday shakllanishi
haqida ham edi. 1945- yil 12-ap elda, Ge maniyaning sha siz aslim bo‘lishidan aqa bi necha ha a
oldin, P eziden Ruz el ku ilmaganda Jo jiya sh a idagi Wa m Sp ingsda a o e di, bu esa Vi se-
p eziden Ga i
S.T umenni, Ame ika Qo'shma Sh a la i Sena ining aj ibali a’zosi, p eziden likka olib keldi. 1945-
yil 16-iyul, dushanba kuni, soa 5:30 da yad o da i boshlandi. Manha an loyihasi xodimla i xa o i
bilan omosha qilganla ida, qu ilma
Nyu-Meksiko cho‘lida po lab, mino ani bug‘la ib yubo di a mino aning a o idagi as al ni yashil
qumga aylan i di. Bombaning qu a i axminan 18,6 kilo onni ashkil e di a Nyu-Meksiko osmoni
bi zumda ko‘plab quyoshla dan yo qin oq bo'ldi. Ba’zi kuza u chila , ha o ula yo qin nu ga
u ilgan shisha o qali qa ashgan bo‘lsa ham, aq incha ko‘ ish qobiliya ini yo‘qo dila . Po lashdan
bi necha soniya keyin ka a po lash yuzaga keldi, uning issiqligi cho‘l bo‘ylab a qalib, ba‘zi
kuza u chila ni e ga ag‘da ib yubo di. Ye ga eng yaqin bo‘lgan
200 onnadan o iq og‘i likdagi po‘la idish, o‘lchamiga qa amay, bi ya im milya maso ada
joylashgan bo‘lib, ha aka ga kelib ochildi. Vaq o‘ ib, u ushda a om bombasini ya a ishning
mu a aqiya i ajoyib oqea ekanligi ma’lum bo‘ldi. Yad o izikasidagi ko‘plab naza iy yangilikla
25 yil ichida amalga oshi ilgan bo‘lsa-da, yangi kash iyo la sohaning amaliyo chila i omonidan
qabul qilinishdan ez oq yuzaga kelgan, a yad o izikasining a kimyosining ko‘plab asosiy
konsepsiyala i labo a o iya ekspe imen la i omonidan asdiqlanmagan edi. Das lab, a om
bombasining dizayni a muhandislik muammola i haqida hech qanday asa u ma jud emasdi, shu
sababli naza iy jiha dan bilinganla ni amaliy qu ilmala ga aylan i ishda ka a qiyinchilikla yuzaga
kelgan. Aslida, Manha an loyihasi na aqa ilm- an, balki muhandislik yu ug‘i ham edi. Lesli G o es,
DuPon kompaniyasidan K o o d G in ol a boshqala omonidan amalga oshi ilgan yangicha ishla
bo‘lmasdan, En iko Fe mi, Niels Boh , E nes Lo ens a ula ning hamkasbla i omonidan yad o
ilmida e ishilgan inqilobiy yu uqla , Ikkinchi jahon u ushida a om bombasini ya a gan bo‘lmasdi.
Ko‘plab o‘siqla ga qa amay, Qo‘shma Sh a la ilm- an, hukuma , ha biy a sanoa kuchla ini
bi lash i ishga mu a aq bo‘ldi a yad o izikasini labo a o iyadan jango a maydonga olib chiqdi,
ka a haloka li kuchga ega qu ol ya a di a ilmiy adqiqo la ning milliy mudo aa uchun ahamiya ini
ochib be di.
Gi le mag‘lubiya ga uch ab, Ge maniya 1945-yil may oyida aslim bo‘lganidan so‘ng,
Manha an loyihasining yuzdan o iq olimi qu olni Yaponiyaning shaha la idan bi ida ishla ishdan
oldin uni namoyish qilishni alab qilgan pe i siyani imzoladila . Ammo bombala dan oydalanish
haqidagi qa o olimla ning qa ashla i yoki axloqiy dalilla bilan emas, balki ha biy a siyosiy omilla
bilan belgilandi.
Ame ika delega siyasi, uning boshida T uman, Bymes a S imson u gan holda, 1945-yil 15-
iyulda Be lin shah iga ye ib keldi a keyingi ikki kunni Rossiyaning Uzoq Sha qdagi u ushda ish i ok
e ishi a Yaponla ga aqdim e ilishi mumkin bo‘lgan e a aslim bo‘lish akli i so‘zla ini aniqlash
kabi o‘za o bog‘liq masalala bilan shug‘ullanishda o‘ kazdi. Ushbu aslim bo‘lish hujja i ka a e’ ibo
qozondi, undagi eng ka a muammo “sha la isiz” a amasi edi. Yaponla ning impe a o oilasini yo‘q
102
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
qilish yoki jangchi an’anala ini kamsi adigan sha la ni qabul qilishdan ko‘ a, jang qilishni da om
e i ishi aniq edi.
1945-yil 6-a gus ning e a ongida, 590-kompozi gu uhiga egishli B-29 bomba dimonchi
samolyo i Tinian o olidan uchib, 1,500 mil uzoqlikdagi Yapon o olla iga, Shimoliy-g‘a biy
yo‘nalishda yo‘l oldi. Uning asosiy nishoni Hi oshimada, Yaponiyaning Janubi-g‘a biy Honshu
o olida, ichki dengizga qa agan a aholisi deya li 300,000 kishini ashkil e gan muhim ha biy a
aloqa ma kazi bo‘lgan shaha da joylashgan edi. “Li le Boy” nomi bilan mashhu bo‘lgan bombani,
Hi oshima aq i bilan soa 8:15 a o ida ashlandi. “Li le Boy” 70,000 kishini (shu jumladan, 20
na a ame ikalik hibsdagi ha o jangchila ini) o‘ldi di a yana 70,000 kishini ja oha lan i di. 1945 yil
oxi iga kelib, Hi oshimadagi o‘lim soni 140,000 ga ye di, adia siya kasalligi oqiba ida o‘limla o di.
Besh yil o‘ gach, umumiy o‘lim soni 200,000 ga ye di. Bomba shaha ni besh k ad a mil hududida
bu unlay ay on qildi, shaha binola ining deya li ba chasi yo‘q qilindi yoki za a ko‘ di. Hujumdan
bi necha soa o‘ gach, adio s ansiyala i P eziden Ga i T uman omonidan ayyo langan bayono ni
o‘qib be di. Bayono da AQSH Yaponiyaning Hi oshima shah iga yangi u dagi bomba ashlagani, bu
bomba 20,000 onna TNT‘dan ko‘p oq kuchga ega ekanligi ma’lum qilindi. T uman, aga
Yaponiyalikla 26 iyuldagi Po sdam e’lonnomasi alabiga binoan sha siz aslim bo‘lishni ad e sa,
AQSh qo‘shimcha nishonla ga hujum qilishi a xuddi shunday haloka li
2
na ijala ga olib kelishi
haqida ogohlan i di. Ikki kun o‘ gach, 8-a gus da So e I i oqi Yaponiyaga u ush e’lon qilib,
Manchu iyada yapon kuchla iga hujum qildi, bu esa Rossiyaning Tinch okeani ea iga ki ishi oldidan
u ushning ezda ugashi umidla ini yo‘qo di. Ko‘plab oyla da omida bi inchi a om bombasining
ay onaga chilikla i haqida aniq a ishonchli yangilikla G‘a b o‘qu chila iga ye ib bo magan.
Ye opa a Ame ikada millionlab so‘zla yozildi, an odamla ning qo‘lla iga qo‘ygan ajib yangi
kuchla ini ushun i gan holda; bu eng ka a abiiy si la ni ochishga olib kelgan adqiqo la a
aj ibala ni as i lab be ishda; yangi qu olning insoniya kelajagi uchun yuzaga kelgan muammola ini
muhokama qildi. Bombaning axloqi o‘g‘ isida jiddiy bahsla bo‘lib o‘ gan.
Hi oshimadagi po lashdan keyin Yaponiyaning sha la ni qabul qilishiga o‘sqinlik qilgan
bo'linishla a aloqa muammola i yuzaga keldi. Taslim bo‘lish e’lon qilinmaganligi sababli, qo‘shma
bomba dimonla da om e di a boshqa yapon shaha la iga ejalash i ilganidek za bala be ildi.
Keyin, 9-a gus da ikkinchi a om hujumi amalga oshi ildi. Tinian o olidan soa 3:47 da uchgan Bock‘s
Ca (oda dagi uchu chi nomi bilan a algan) asosiy maqsadi bo‘lgan Kyushu o olining shimoliy
qi g‘og‘idagi Koku a a senali omon yo‘l oldi. Uchu chi Cha lz S inni Koku a us ida yomon ob-
ha o sha oi la i a noxush lakla ni ko‘ di. S inni Koku a us idan uch ma a o‘ ib, so‘ng a bi inchi
nishonini a k e ishga qa o qildi, chunki uning qolgan yoqilg‘isi aqa bi a bombalashni amalga
oshi ishga ye a li edi. Nagasakiga yaqinlashganda, Bock‘s Ca bulu li ha oga duch keldi. Ammo
oxi gi daqiqada, bulu la ning qisqa aq ga yo ilishi uning 29,000 u balandlikdan izual nishon
olishiga imkon be di a Bock‘s Ca “Fa Man” nomli 10,000 un lik plu oniy bomba ashladi, soa
11:01 da. Samolyo shundan keyin Okina aga a qulodda ye dan qo‘nish uchun yo‘nal i ildi. “Fa
Man” po lashi shaha ning og‘la ida 1,650 u balandlikda bo‘lib, kuchi 21,000 onna TNT edi. “Fa
Man” 40,000 kishini o‘ldi di a 60,000 dan o iq kishini ja oha lan i di. Shaha ning uch k ad a
milyasi ay on bo‘ldi, bu Hi oshimaga qa aganda kam oq, chunki Nagasaki a o ida og‘la bo edi.
1946-yil yan a iga kelib, Nagasakida 70,000 kishi halok bo‘ldi. Umumiy o‘lim soni oxi -oqiba
140,000 ga ye di, a o‘lim ko‘ sa kichi Hi oshimaga o‘xshash bo‘ldi. Yaponiyani aslim bo‘lishi,
shunga qa amay, yapon ahba iya i qa o qabul qilishda qiynalishda da om e di, ha biy eks emis la
2
He sey, John. Hi oshima. New Yo k: Al ed A. Knop , 1946
103
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
oxi igacha qa shilik ko‘ sa ish siyosa ini qo‘llab-qu a lashni da om e i ishdi. Nihoya , 1945-yil
10-a gus da Sh eysa iya a Sh e siyadan Vashing onga xaba ye ib keldi, unda yaponla , Hi oxi o
xohishla iga binoan, impe a o ning o‘z pozi siyasini saqlab qolishi sha i bilan aslim bo‘lish
sha la ini qabul qilishga ayyo ekanlikla ini bildi dila . T uman uchinchi a om hujumini o‘x a di
a Ame ika Qo‘shma Sh a la i ja obni ko‘ ib chiqqanidan so‘ng,
oxi -oqiba o‘ acha yo‘lni anlab, impe a o ni an olishga a uning aslim bo‘lishdan keyingi
akola la ini Mus ahkam Allyla Komandi i hokimiya iga asoslanishini a’kidlab o‘ di. B i aniya,
Xi oy a Rossiyaning oziligi bilan,
11-a gus da Qo‘shma Sh a la yaponla ga ja ob be di. Yaponiya 1945-yil
14-a gus da aslim bo‘ldi, bu esa AQSh uchun 1941-yil 7-dekab dagi Pea l Ha bo dagi ku ilmagan
hujum bilan boshlangan u ushni uga di. AQSh deya li uch ha a da omida bay am qilayo gan edi,
asmiy hujja la esa 1945-yil 2-sen yab da U.S.S. Missou i kemasida imzolandi.
1945-yil a gus idan 1947-yil yan a igacha, G o es inchlik da ida a om das u ining yuqo i
us u o ligini saqlash uchun ku ashayo ganida, Ikkinchi jahon u ushi ugaganidan keyin Ame ikaning
kay iya i so uq u ushga ki ishgan So e I i oqi bilan yangi global ku ashga bo ganini sezdi. Ame ika
Qo‘shma Sh a la i, G o esning inchlik da idagi 16 oylik boshqa u i da omida a om qu olla i
bo‘yicha monopoliyani saqlagan bo‘lsa-da, Manha an Muhandislik Tumanining o‘ nini olgan A om
Ene ge ikasi Komissiyasi ashkil opganidan uch yil o‘ ib, Rossiyaning max iy a om bombasi das u i
1949-yilda Joe I es ini mu a aqiya li o‘ kazdi. 1950-yilla da ikki supe kuchla o‘ asidagi
munosaba la noxush bo‘lib, ikkala omon ham ha biy us unlikni qo‘lga ki i ish maqsadida odo od
bombala ini o‘z a senalla iga qo‘shgan. Bush a Konan o‘z ik la ini o‘liq oq 1945-yil
30-sen yab da aqdim e ishdi. Ula , Ame ika a B i aniya ye akchilikla i aqa uch yoki o‘ yil
da om e ishini a bu un dunyo bo‘ylab qu ol poygasi na ijasida yuzaga keladigan ka a bombala dan
himoya aqa xalqa o kelishu la o qali, max iy adqiqo la ni a ku ilmagan hujumla ni oldini olish
o qali amalga oshi ilishini a’kidlashdi. Bush a Konan ning asosiy alsa iyasi 1946-yil ma da
Oppenheime omonidan ishlab chiqilgan Acheson-Lilien hal hisobo ida i odalanib, keyinchalik
Ba uch Rejasi si a ida anilgan a om ene giyasining xalqa o nazo a i bo‘yicha Ame ika akli iga
aylangan. Be na d Ba uch, Bi inchi Jahon U ushidan be i Ame ika p eziden la iga u li la ozimla da
xizma qilgan qa iyala da la a bobi, 1946-yil 14-iyunda BMT yangi ashkil e ilgan A om
Ene ge ikasi Komissiyasiga o‘zining ejala ini aqdim e di. Ba uch, Acheson-Lilien hal hisobo ida
akli qilingan a zda, xalqa o a om a aqqiyo ini nazo a qilu chi ashkilo uzishni akli qildi. Bu
ashkilo dunyo xa sizligiga ahdid solu chi ba cha aoliya la ni nazo a qilishi, shuningdek, ba cha
boshqa yad o iy loyihala ni li senziyalash a ekshi ish akola iga ega bo‘lishi ke ak edi. Bunday
ashkilo ashkil e ilgandan so‘ng, yangi bombala qu ilmasligi a ma jud bombala yo‘q qilinishi
ke ak edi. A om qu olla ini yo‘q qilish bu un qu olla ni kamay i ish a oxi -oqiba ba a a e ishga
zamin ya a ishi, shuningdek u ushni bu unlay aqiqlashga olib kelishi mumkin edi.Ba uch,
Bi lashgan Milla la Tashkilo i a’zola i a om ene giyasi bo‘yicha qonunbuza likla uchun jazola dan
himoya qilish uchun e o huquqidan oydalana olmasligini, balki oddiy ko‘pchilik o oziga ayanish
ke akligini a’kidladi. Acheson-Lilien hal hisobo ida esa, e o masalasi bo‘yicha hech qanday ik
bildi ilmagan edi. Ajablana li emaski, So e I i oqi, a om qu oli bo‘lmagan da la , Bi lashgan
Milla la Tashkilo ida e o huquqini saqlab qolishni alab qildi a a om qu olla ini yo‘q qilish xalqa o
nazo a ashkilo i uzilishidan oldin amalga oshi ilishi ke akligini a’kidladi. So e la , AQShning
a om qu olla iga bo‘lgan monopoliyasidan oydalangan holda boshqa da la la ni o‘z ejala iga ozi
qilishga majbu qilishi mumkinligini da’ o qildila , shuning uchun muzoka ala adola li o‘ ilmaydi
deb hisoblashdi. Ba uch ejasi AQShning a om a senalini as a-sekin qisqa i ishni akli qildi, bu esa
104
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
xalqa o kelishu da ajasiga bog‘liq edi. Ha bi xalqa o nazo a bosqichi amalga oshi ilgandan so‘ng,
AQSh o‘z zaxi asini qisqa i ishning keyingi bosqichiga o‘ ishi ke ak edi. AQShning pozi siyasi
shundan ibo a edi: xalqa o kelishu hech qanday Ame ika qisqa ishidan oldin amalga oshi ilishi
ke ak, So e la esa muzoka ala ma’noli bo‘lishi uchun bombani aqiqlash za u ekanligini
a’kidlashdi. BMTdagi bahs aqa nomda edi; ikki omon ham 1946-yil dekab ning 31-kuniga qada
Ba uchning BMTdagi nu qidan so‘ng bi on qadam ham ashlamadi. Nihoya , So e I i oqi, e o
huquqidan oz kechishni is amay, Ba uchning akli ini 1946-yil 31-dekab da bo‘lib o‘ gan o oz
be ishda ish i ok e madi, chunki u a om bombasi aqiqlanmagan edi, a Ame ika ejala i 1947-yil
boshiga kelib o‘lik hujja ga aylandi — ga chi bu haqda deya li 1948 yilgacha bahsla da om e di.
AQSh, So e qo‘shinla i Sha qiy Ye opaga ahdid solishi a Ame ika kon ensional kuchla i ezda
de-mobiliza siya qilinayo ganini anglab, o‘zining a om qu olini xalqa o nazo a la siz aslim e ishni
ad e di a yad o iy a senalini i ojlan i ishni da om e i di. O‘za o ishonchsizlik a mos e asida
So uq u ush boshlandi.
Xulosa: A om bombasining ya a ilishi a qo‘llanilishi insoniya a ixidagi eng muhim, lekin
eng ziddiya li oqeala dan bi i hisoblanadi. Ilmiy a aqqiyo ning yuksak cho‘qqisi si a ida Manha an
loyihasi insoniya ga yad o ene giyasini boshqa ish imkonini be gan bo‘lsa-da, bu kash iyo ning
oqiba la i axloqiy a ij imoiy masalala ni kun a ibiga olib chiqdi. Hi oshimaga a Nagasakiga
ashlangan a om bombala i u ushning ugashida muhim ol o‘ynagan bo‘lsa-da, minglab begunoh
insonla ning hayo iga zomin bo‘ldi a bu un dunyoni yad o iy xa bilan yuzma-yuz qoldi di.
Manha an loyihasi an a exnologiyaning da la s a egiyasi bilan uyg‘unlashu i misolida dunyoga
yangi da ni, ya’ni "yad o as i"ni boshlab be di. Yad o qu olla ining a qalishi a yad o iy
qu ollanish poygasining boshlanishi insoniya ni inchlik a haloka o‘ asida nozik mu ozana da
ushlab u di. Ikkinchi Jahon u ushidan keyingi da da yad o qu olining s a egik a geopoli ik
ahamiya i oshib bo di, ammo uning axloqiy a ekologik oqiba la i ko‘p yillik muhokamala ga sabab
bo‘ldi. Hi oshimaga a om bombasining ashlanishi, John He sey kabi yozu chila ning asa la ida aks
e ganidek, insoniya a ixining o‘ziga xos saboq be u chi oqeasidi . Bu hodisa na aqa u ushni
uga di, balki yad o qu olla ining dahsha li salohiya ini ham ko‘ sa di. Bugungi kunda a om
qu olla ining xa i insoniya ni inchlikni a’minlash a yad o iy qu olsizlanish bo‘yicha qa ’iy
cho ala ko‘ ishga undamoqda. A om qu olla ining a ixiy, ij imoiy a axloqiy oqiba la ini chuqu
o‘ ganish na aqa o‘ mishdagi oqeala dan saboq olish, balki kelajakda bunday dahsha li oqeala
ak o lanishining oldini olish uchun muhim ahamiya ga ega. Shu sababli, a om bombasining
ya a ilishi a ixi insoniya ning ilm- an a mas’uliya o‘ asidagi mu akkab munosaba ini aks
e i u chi o‘ nak bo‘lib qoladi. Bugun kunda yad o qu olla i oldingila iga nisba an ancha
akomillashgan . Bunga yaqol misol si a ida, bugungi yad o qu olla i Hi oshimaga ashlangan
bombaga qa aganda o‘nlab a ha o yuzlab ma a kuchli oq. Bi a qu olning qo‘llanishi bu un
min aqala ga a dunyo ekologiyasiga ulkan za a ye kazishi mumkin. Hozi gi kundagi ziddiya la
inch muloqo a muzoka ala yad o qu olla i bilan bog‘liq kelishmo chilikla ni hal qilishda sama ali
osi a bo‘lib xizma qiladi. Bu yad o u ushi xa ini kamay i adi a insoniya kelajagini saqlab qoladi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. “The Manha an P ojec : Making he A omic Bomb”.USDOE Assis an Sec e a y o Human
Resou ces and Adminis a ion, Washing on, DC (Uni ed S a es), Sep embe 1994.
105
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
2. “T ans o ming he Rela ionship Be ween Science and Socie y: The Manha an P ojec and I s
Legacy”. Repo on he wo kshop unded by he Na ional Science Founda ion, Washing on, DC,
Feb ua y 14-15, 2013.
3. He sey, John. “Hi oshima”.New Yo k: Al ed A. Knop , 1946
4. No is, Robe S. “Racing o he Bomb: Gene al Leslie R. G o es, The Manha an P ojec ’s
Indispensable Man”. New Yo k: S ee o h P ess, 2002.
