75
HUQUQIY MATNLARDA SINTAKTIK BIRLIKLARNING IFODALANISHI
Raxma o a Baho a Ibodulla qizi,
O ien al uni e si e i Tilla -2 ka ed asi ka a oʻqi u chisi
Anno a siya. Mazku maqolada huquqiy ma nla ning sin ak ik qu ilishi a
ula ning huquqiy aniqlikni aʼminlashdagi oʻ ni ahlil qilinadi. Huquqiy nu q boshqa
unksional uslubla dan qa ʼiy a mu akkab gap uzilmala i bilan aj alib u adi. P. M.
Tie sma a R. C. Wydick qa ashla iga ayangan holda ingliz ilidagi e gash gapli
mu akkab uzilmala , passi kons uksiyala a qa ʼiy modal eʼlla , shuningdek,
oʻzbek ilidagi sha li e gash gapla a izohli bi likla ning huquqiy aniqlikni
mus ahkamlashdagi oli ochib be iladi. Sin aksis da ajasidagi ahlil huquqiy
no mala ning il osi asida qanday i odalanishi a ula ning kommunika i -p agma ik
azi ala ini yo i ishga xizma qiladi.
Tayanch soʻz a ibo ala : huquqiy ma n, sin aksis, yu idik disku s, aniqlik,
p agma ika.
Abs ac . This a icle explo es he syn ac ic s uc u es o legal ex s and hei ole
in ensu ing legal cla i y and p ecision. Legal discou se di e s om o he unc ional
s yles by i s igid and complex sen ence cons uc ions, which a e in ended o minimize
ambigui y and p o ide accu a e in e p e a ion. D awing on he wo ks o P. M. Tie sma
and R. C. Wydick, he s udy highligh s how long, mul i-clause sen ences and passi e
cons uc ions in English, as well as condi ional and explana o y clauses in Uzbek, se e
o ein o ce legal ce ain y. The analysis demons a es ha syn ax no only con eys
legal no ms bu also de e mines hei communica i e-p agma ic unc ions, ensu ing
consis ency in legal p ac ice.
Keywo ds: legal ex s, syn ax, legal discou se, p ecision, p agma ics.
Ki ish. Huquqiy ma nla oʻzining mu akkab, aniq a qa ʼiy uzilishi bilan boshqa
unksional uslubdagi ma nla dan ubdan a q qiladi. Bunday ma nla ning asosiy
azi asi - huquqiy no mala ni i odalash, uqa ola a ashkilo la ning huquq hamda
majbu iya la ini belgilash, shuningdek, ushbu no mala ni amaliyo da qoʻllash uchun
za u sha -sha oi ya a ishdi . Shu bois, huquqiy ma nla ning sin ak ik qu ilishi
asodi iy emas, balki yu idik mazmunni noaniqliksiz, qa ʼiy a bi maʼnoda
i odalashga xizma qiladi. Sin aksis da ajasida anlangan bi likla huquqiy
no mala ning izchil alqin qilinishini aʼminlash bilan bi ga, huquqiy amaliyo da
xa ola ga yoʻl qoʻymaslik azi asini ham baja adi.
Tilshunoslikda ushbu masala keng adqiq qilingan boʻlib, yu idik ling is ika
akilla i huquqiy ma nla dagi sin ak ik bi likla ning oʻziga xosligi haqida koʻplab
ilmiy xulosala be gan. Masalan, P. M. Tie sma shunday deydi: “Legal language is
cha ac e ized by leng hy, complex sen ence s uc u es ha aim o elimina e
ambigui y”. Bu ik shuni koʻ sa adiki, huquqiy ma nla da uzun a mu akkab
gapla ning qoʻllanishi ula ni ushunishni qiyinlash i ishi mumkin boʻlsa-da, aslida bu
sin ak ik qu ilishning maqsadi - huquqiy noaniqlikni oldini olishdi .
76
Shu nuq ai naza dan, huquqiy ma nla ning sin ak ik bi likla i ikki omonlama
azi ani baja adi: bi omondan, ula ning mu akkabligi huquqiy aniqlikni aʼminlaydi;
ikkinchi omondan esa, ula huquqiy ma nla ning ling op agma ik xususiya la ini
shakllan i adi. Bu jiha ni R. C. Wydick ham aʼkidlab oʻ adi: “Lawye s o en d a
p o isions in such a way ha e e y possible in e p e a ion is co e ed, which esul s in
highly complex sen ence s uc u es”. Demak, mu akkab sin ak ik qu ilish huquqiy
ma nla ning eng muhim xususiya i boʻlib, ula ning oʻgʻ i alqin qilinishi a amalda
qoʻllanishini ka ola laydi.
Oʻzbek ilidagi huquqiy ma nla ham mazku umumiy amoyilla dan mus asno
emas. Ula koʻpincha sha li e gash gapli qoʻshma gapla , majhul nisba dagi kesimla
a izohli kons uksiyala o qali qu iladi. Bu xususiya , bi omondan, huquqiy
no mala ning qa ʼiyligini i odalasa, ikkinchi omondan, ula ni u licha alqin qilish
imkoniya ini kamay i adi. Ingliz ilidagi huquqiy ma nla da esa uzun a koʻp boʻgʻinli
e gash gapla , passi kons uksiyala , shuningdek, qa ʼiy modal eʼlla (shall, mus ,
may) keng qoʻllanadi.
Huquqiy sin aksisning asosiy alabi - aniqlik a qa ʼiylikdi . Bu jiha ni R. C.
Wydick quyidagicha izohlaydi: “Lawye s o en d a p o isions in such a way ha
e e y possible in e p e a ion is co e ed, which esul s in highly complex sen ence
s uc u es”. Yaʼni, huquqshunosla huquqiy no mala ni ba cha eh imoliy alqinla dan
himoyalash maqsadida uzun a mu akkab gapla dan oydalanadila .
Oʻzbek ilidagi huquqiy ma nla da asosan:
– Sha li e gash gapli qoʻshma gapla (masalan: Aga shaxs sud qa o ini
baja masa, u qonun hujja la iga mu o iq ja obga likka o iladi);
– Majhul nisba dagi kesimla (Jazoni ij o e ish a ibi qonun hujja la ida
belgilab qoʻyiladi);
– Izohli kons uksiyala (Fuqa ola ning shaxsiy huquqla i, jumladan, yashash
joyini e kin anlash huquqi ka ola lanadi).
Ingliz huquqiy ma nla ida esa quyidagi sin ak ik bi likla keng a qalgan:
– Passi kons uksiyala (The con ac shall be deemed oid i ob ained by
aud);
– Modal eʼlla (shall, mus , may), ula majbu iya a uxsa da ajasini
i odalaydi;
– Bi necha boʻlakli e gash gapli uzilmala (I any pe son who is a pa y o
he ag eemen ails o comply wi h he obliga ions, he ag eemen shall be e mina ed).
Masalan, Oʻzbekis on Respublikasi Kons i u siyasida quyidagicha mu akkab
sin ak ik uzilmala uch aydi: “Oʻzbekis on Respublikasida da la hokimiya i izimi
hokimiya ning qonun chiqa u chi, ij o e u chi a sud hokimiya iga boʻlinishi
p insipiga asoslanadi.” Ingliz huquqiy ma nidan esa: “The Minis e conduc ing a
e iew unde his sec ion mus p epa e a epo on he esul o he e iew and lay a
copy o i be o e each House o Pa liamen .” (UK Cons i u ional Re o m Ac , 2005).
Ha ikkala misolda ham uzun a qa ʼiy sin ak ik uzilmala ishla ilgan boʻlib,
ula ning azi asi huquqiy noaniqlikni ba a a e ishdi .
Huquqiy ma nla da sin aksis na aqa g amma ik shaklni ashkil e adi, balki
ling op agma ik jiha dan ham muhim azi ani baja adi. Sin aksisning bu unksional
xususiya i huquqiy ma nla ning asosiy kommunika i maqsadla i – aniqlik, qa ʼiylik
77
a alqinning bi xil boʻlishini aʼminlash bilan bogʻliqdi . Gapla ning mu akkab
sin ak ik uzilmala da i odalanishi o qali qonun no mala ining izchil qoʻllanishi
aʼminlanadi, alqin imkoniya la i cheklanadi a huquqiy masʼuliya ning aniqligi
ka ola lanadi.
A alo, mu akkab sin ak ik qu ilish qonun no mala ining yagona a izchil
qoʻllanishini aʼminlaydi. Qonunla da qoʻllaniladigan e gash gapli kons uk siyala
u li aziya la da bi xil alqinni ka ola lab, sud amaliyo ida no maning u licha
sha hlanishiga yoʻl qoʻymaydi. Masalan, Oʻzbekis on Respublikasi Jinoya
kodeksining 21-moddasida quyidagicha jumla ma jud:“Aga shaxs oʻzining xa i-
ha aka la i (ha aka sizligi)ning ij imoiy xa li oqiba la ini oldindan koʻ a bilgan
boʻlsa a u oqiba la ning kelib chiqishini is amagan holda, lekin bunga ongli a ishda
yoʻl qoʻygan boʻlsa, bunday qilmish jinoya hisoblanadi.” Bu misolda e gash gapla
o qali no ma qa ʼiy belgilangan a alqinga imkon qoldi ilmagan.
Shuningdek, mu akkab a aniq sin ak ik qu ilish ma nni alqin qilish
imkoniya la ini cheklaydi. Qonun ma ni qanchalik qa ʼiy shakllangan boʻlsa, uni
u licha izohlash eh imoli shunchalik kamayadi. Ingliz huquqiy ma nla ida ham shunga
oʻxshash hola kuza iladi. Masalan, Buyuk B i aniya qonunchligidagi Con ac s Ac s
dan olingan jumlada shunday deyiladi:“A e m o a con ac may be en o ced by a
pe son who is no a pa y o he con ac i he con ac exp essly p o ides ha he may,
o i he e m pu po s o con e a bene i on him.” Bu ye da uzun e gash gapli
mu akkab uzilma o qali no ma izchil a qa ʼiy shaklda be ilgan.
Bundan ashqa i, huquqiy ma nla ning sin aksisi huquqiy masʼuliya ning aniq
belgilanishiga xizma qiladi. Majhul nisba a qa ʼiy modal eʼlla (shall, mus , lozim,
sha ) o qali majbu iya a ja obga lik aniq belgilanadi. Masalan, Oʻzbekis on
Respublikasining “Taʼlim oʻgʻ isida”gi Qonunida quyidagicha jumla bo :
“Da la aʼlim muassasala i oʻqu chila ga qonunda belgilangan a ibda bepul aʼlim
be ishi sha .”
Ingliz huquqiy ma nla ida esa majbu iya oda da modal eʼlla yo damida
i odalanadi. Masalan, Buyuk B i aniya qonunchiligidan olingan quyidagi jumlada buni
yaqqol koʻ ish mumkin:“The Minis e shall p epa e a epo on he esul o he e iew
and lay a copy o i be o e each House o Pa liamen .”
Bu hola ni mashhu ilshunos D. C ys al ham aʼkidlab, shunday deydi: “Legal
English is a s yle designed o achie e maximum p ecision and minimize in e p e a i e
lexibili y”. Yaʼni, huquqiy ingliz ili oʻzining sin ak ik mu akkabligi bilan bi inchi
na ba da aniqlikka e ishishni, ikkinchi omondan esa u licha alqin qilish
imkoniya la ini maksimal da ajada kamay i ishni maqsad qiladi.
Xulosa. Huquqiy ma nla ning sin ak ik qu ilishi ula ning huquqiy aniqlik,
qa ʼiylik a p agma ik sama ado ligini belgilo chi asosiy omilla dan bi idi . Oʻzbek
a ingliz huquqiy ma nla ida koʻplab umumiylikla ma jud boʻlsa-da, ingliz ilida
mu akkab e gash gapli uzilmala a qa ʼiy modal eʼlla koʻp oq qoʻllanadi, oʻzbek
ilida esa sha li e gash gapli qoʻshma gapla hamda majhul nisba asosiy sin ak ik
osi a hisoblanadi. Huquqiy ma nla dagi sin ak ik bi likla ni ahlil qilish, huquqiy
nu qning kommunika i -p agma ik mexanizmla ini anglash imkonini be adi a
amaliyo da huquqiy no mala ning aniq qoʻllanishiga xizma qiladi.
78
Foydalanilgan adabiyo la
1.C ys al, D., & Da y, D. In es iga ing English S yle. London: Rou ledge, 2013.
– 272 b.
2.Oʻzbekis on Respublikasi Kons i u siyasi. Toshken : Oʻzbekis on, 1992. – 98
b.
3.Oʻzbekis on Respublikasi Jinoya kodeksi. Toshken : Adola , 1994. – 352 b.
4.Oʻzbekis on Respublikasi “Taʼlim oʻgʻ isida”gi Qonun. Toshken : Adola ,
1997.– 40 b.
5.Raxma o a, B. I. q. Legal Tex s and Thei Func ional Analysis in Applied
Linguis ics. 2025. – DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.15464154.
6.Tie sma, P. M. Legal Language. Chicago: Uni e si y o Chicago P ess, 1999.
– 328 b.
6.Uni ed Kingdom. Cons i u ional Re o m Ac . London: The S a ione y O ice,
2005. – 184 p.
7.Wydick, R. C. Plain English o Lawye s. Du ham, NC: Ca olina Academic
P ess, 2005. – 212 b
