83
KOGNITIV NEYROLINGVISTIKA VA TILNING KOGNITIV
NEVROLOGIYASI
Fa angiz Yoʻldoshe a,
O ien al uni e si e i alabasi
Ilmiy ahba : F.X.Mu a xodjaye a,
PhD, do sen
Anno a siya. Ushbu maqolada oʻqishni qanday oʻ ganishimiz, xususan, soʻzning
imlosi, uning o ushi a maʼnosi oʻ asidagi munosaba ni qanday ahlil qilishimiz a
maʼlumo la ni oʻqish a uni ahlil e ishdagi a o u la oʻ ganilgan.
Tilning kogni i ne ologiyasi boʻyicha adqiqo la nu q, il a egishli kogni i
unk siyala ning ney okogni i asosla ini ushunishga qa a ilgan. U sogʻlom
ka ala dagi, balki o i ilgan il buzilishi boʻlgan odamla da ham il xulq-a o ini
oʻ ganadi. Usulla xulq-a o adqiqo la i, unksional a s uk u a iy ney oimajing,
miya s imulya siyasini (masalan, oʻgʻ idan- oʻgʻ i ushunish a qabul qilish) a shu
kabi masalala ga alohida aʼkidlangan.
Kogni i ney oling is ika yoki ilning kogni i ne ologiyasi miyaning ilni
qanday qay a ishlashini, ishlab chiqa ishini a ushunishini, shuningdek, asosiy asab
mexanizmla ini oʻ ganish uchun kogni i ling is ika, ney oling is ika a kogni i
ne ologiyani bi lash i gan anla a o sohadi . U seman ika a sin aksis kabi kogni i
ja ayonla miyada qanday amalga oshi ilishini, ney oimaging, xulq-a o ni oʻ ganish
a il kasallikla i boʻyicha adqiqo la kabi usulla ni qoʻllash o qali ilning biologik
asosla ini oʻ ganadi.
Kali soʻzla : Ney oling is ika, kogni i ne ologiya, ney oimaging, kogni i
ling is ika, oʻqib ushunish, do sal a en al adqiqo la i, sunʼiy o og a iya.
Abs ac . This a icle examines how we lea n o ead, in pa icula how we
analyze he ela ionship be ween he spelling o a wo d, i s sound, and i s meaning, and
he di e ences in eading and analyzing in o ma ion. Resea ch in he cogni i e
neu oscience o language aims o unde s and he neu ocogni i e basis o speech,
language, and ela ed cogni i e unc ions. I s udies language beha io in heal hy
adul s, as well as in people wi h acqui ed language diso de s. Me hods include
beha io al s udies, unc ional and s uc u al neu oimaging, b ain s imula ion (e.g.,
ansc anial di ec pe cep ion and pe cep ion), and he like. Cogni i e neu olinguis ics,
o cogni i e neu oscience o language, is an in e disciplina y ield ha combines
cogni i e linguis ics, neu olinguis ics, and cogni i e neu oscience o s udy how he
b ain p ocesses, p oduces, and unde s ands language, as well as he unde lying neu al
mechanisms. I s udies he biological basis o language by using me hods such as
neu oimaging, beha io al s udies, and esea ch on language diso de s, such as how
cogni i e p ocesses such as seman ics and syn ax a e implemen ed in he b ain.
Keywo ds: Neu olinguis ics, cogni i e neu oscience, neu oimaging, cogni i e
linguis ics, eading comp ehension, do sal and en al s udies, a i icial o hog aphy.
84
Ki ish. Yozu izimining abia i oʻqishni oʻzlash i ishning kogni i a asab
mexanizmla ini shakllan i adi. Oʻqishni oʻzlash i ishning asosiy muammosi maʼnosiz
izual belgila ni mazmunli nu q iliga aylan i ishni oʻ ganishdi . Yozu izimla i
ogʻzaki ilni i odalashda sezila li da ajada a q qiladigan madaniy ix i ola di . Shunday
qilib, xuddi shu inson miyasi dunyoning ha qanday yozu izimla i uchun koʻ ish a
il oʻ asidagi xa i alashni oʻ ganishi ke ak, ammo adqiqo la bunga qanday
e ishilganini hali aniqlay olmadi. Biz miya oʻ ganilayo gan yozu izimidagi s a is ik
qonuniya la bilan boshqa iladigan oʻqishni oʻzlash i ish muammosiga u li xil
echimla opishi haqidagi a az sinab koʻ ildi. Minglab yillik madaniy e olyu siya
yozu izimla ini ya a di, unda koʻ ishdan ilga xa i alash alohida o ushla ni
i odalo chi indi idual belgila dan bu un ushunchala ni i odalo chi mu akkab
belgila gacha boʻlgan diapazonni oʻz ichiga oladi. Xuddi shu miya ogʻzaki ilda
yozilgan xa i alashning sama ali yechimini opishi ke ak, bu ba cha yozu izimla i
uchun ishlaydi. Hisoblash simulya siyala ida yozu izimidagi s a is ik qonuniya la
,,mehna aqsimo igaʼʼ aʼsi qiladi.
Shunday mun azamlikla dan bi i izual belgila ning izimli a ishda, ispan
ilidagi kabi o ushla bilan bogʻliqligi (logog a ik emas)di . izimla (xi oy a ingliz
illa i eng yaqin misol). Chop e ishdan o ushga oʻ ish yoʻli, aga model logog a ik
izimla ga qa aganda ali bo boʻyicha oʻqishni oʻ gansa koʻp oq qoʻllaniladi. Aksincha,
belgila - o ush sis ema ikasi ma jud boʻlmagan joyla da esa chop e ishdan maʼnoga
oʻgʻ idan- oʻgʻ i yoʻlga us unlik be ish ke ak, chunki bu ma nni ushunishning
sama ali oq usulidi .
Bu mehna aqsimo i uchun empi ik dalilla xulq-a o ga oid maʼlumo la dan,
masalan, u li yozu izimla i uchun ja ob aq la idan kelib chiqa olmaydi, chunki ula
yoʻlla ga bogʻliqligini oʻgʻ idan- oʻgʻ i ashxis qilmaydi. Bunday dalilla ni
ney oimaging maʼlumo la i bilan aʼminlash mumkin, chunki ikki a oʻqish yoʻli u li
xil miya hududla i omonidan qoʻllab-qu a lanadi. Chap do sal hududla (pas ki
pa ie al ko eks, do sal in e io on al gi us) bosma- o ush xa i asi bilan
shugʻullanadi, chap qo incha hududla i (oldingi usi o m gi us, oʻ a empo al gi us)
esa bosma a maʼno xa i asi bilan shugʻullanadi. Tilla , yozu izimla i a
ish i okchila oʻ asidagi koʻplab chalkashlikla ni oʻ ganadi. Masalan, ikki illi ka ala
ish i okida oʻ kazilgan bi adqiqo shuni koʻ sa diki, ingliz a xi oycha soʻzla ni
oʻqish mos a ishda do sal a en al oʻqish yoʻlla ini aollash i gan, lekin bu xi oy ili
uchun yuqo i oq boʻlgan malaka bilan chalkashib ke gan boʻlishi mumkin. Gu uh a
me a-anali ik oʻ asidagi malakali oʻqu chila ning aqqoslashla i aslida ali bo a
logog a ik izimla oʻ asida miya aoliya ida minimal a qla ni opadi. Nihoya , me a-
ahlil bu a qla bolala da sezila li boʻlishi mumkinligini koʻ sa adi, ammo izchil
a qla aqa bi yoʻnalishda kuza ilgan (Xi oycha-Inglizcha)
Oʻqish uchun do sal a en al yoʻlla ,dan moslangan. Yozma soʻz shaklla i
pos e io oksipi o empo al ko eksda (sa iq maydon) qay a ishlanadi. Do sal yoʻlda
pas ki pa ie al ko eks (yashil maydon) bosmadan o ushgacha xa i alashda a do sal
pas ki on al gi us (koʻk maydon) nu qni ya a ishda ish i ok e adi. Ven al yoʻlda
oldingi usi o m gi us (qizil a oʻq sa iq chiziqli maydon) bu un soʻzli yozma
shaklla ni yoki ula ning maʼnola ini i odalaydi a oʻ a empo al gi us (qizil maydon)
85
soʻz maʼnola ini qay a ishlaydi. Sunʼiy o og a iya ish i okchila ning oldingi bilimla i
us idan oʻliq nazo a ni aʼminlaydi a oʻqishni oʻ ganishning das labki bosqichla ida
yozu izimla i oʻ asidagi aniq a qla mehna aqsimo iga qanday aʼsi qilishini sinab
koʻ ishga imkon be adi. Ali bodagi sunʼiy o og a iyala abiiy illa bilan bi xil ne
oʻqish yoʻlla ini aollash i adi, mos a ishda yangi soʻz ala uzla ini a maʼnola ini
oʻ ganish uchun jalb qilingan do sal a en al yoʻlla . Bunday adqiqo la da u li
yozu izimla i u li oʻqish yoʻlla i bilan shugʻullanishi haqida maslaha la ma jud,
ammo na ijala ish i okchila ning ona iliga aʼsi i boʻlishi mumkin. Xususan, ingliz
ilida soʻzlashu chila da do sal yoʻl ha aka i (chap sup ama ginal gi us) ali boga
nisba an ali boni oʻqish uchun kuza ilgan.
Xi oy ilida ona ilida soʻzlashu chila da en al yoʻl aolligi (ikki omonlama
oʻ a empo al gi us) anal a i sk ip iga nisba an logog a ik oʻqish uchun kuza ilgan,
ammo eska i aqqoslash o qali hech qanday min aqa aniqlanmagan. Bundan ashqa i,
ushbu adqiqo la ma zula o asidagi dizaynla dan oydalanganligi sababli
kuchsizlangan a oʻqishni ushunishga eʼ ibo be magan. Xuddi shu ish i okchila
ali bo a alogog a ik yozish izimini ushunishni oʻ ganganla ida, oʻqishning do sal a
qo in boʻshligʻi yoʻlla idan a qli oydalanishni koʻ sa ishi ekshi ildi. 24 na a
ish i okchi belgila a o ushla oʻ asida oʻliq izimli xa i aga ega boʻlgan anal a i
izimida yozilgan yangi soʻzla majmuasini a alogog a ik izimda yozilgan soʻzla
oʻplamini oʻqishni oʻ gandi, ula da bu xa i ala mu laqo oʻzboshimchalik bilan
amalga oshi ildi. Tilning boshqa ba cha jiha la i, yozu izimi a oʻqi ish uslubi
nazo a qilindi. Ikki ha alik mashgʻulo dan soʻng MRI ekshi u ida biz ali bo sk ip ini
oʻqishda do sal yoʻl aol oq boʻlishini axmin qildik, logog a ik sk ip ni oʻqiyo ganda
en al yoʻl aol oq boʻladi. Shuningdek, biz ushbu izimla ning xa i-ha aka la i
bosmadan o ushga a bosib chiqa ishdan maʼnoga solish i ishga us u o ahamiya
be adigan azi ala dan qanday a q qilishini koʻ ib chiqdik
Tushunish T eningdan soʻng ne aolligi MRI yo damida oʻlchandi,
ish i okchila esa ikkala izimdan oʻqi ilgan yozma soʻzla ni jimgina oʻqiydila . Ha
bi blokning boshida ish i okchila ga elemen maʼlum bi seman ik oi aga ki ganda
ugmani bosish buyu ilgan. Aniqlik ikkala izim uchun ham yuqo i, lekin logog a ik
izim uchun bi oz yuqo i oq edi. Logog a ik izim uchun ja obla ez oq boʻldi. Yozu
izimla ini oʻqish do sal a en al oʻqish yoʻlla ini oʻz ichiga oladi. Yopiq dam olish
chizigʻiga nisba an ali bo a logog a ik izimla ikki omonlama oksipi o empo al a
pa ie al ko eksla ni aollash i di, chap pas ki on al a ma kazdan oldingi
qoʻshimchala a ikki omonlama qoʻshimchala a qoʻshildi. Sunʼiy o og a iyala ni
oʻqish abiiy ali bo yozu izimla ida soʻzla ni oʻqishga oʻxshash hududla ni
aollash i ishini koʻ sa adi. Shuningdek, u ikkala izim oʻ asidagi yoʻldan
oydalanishdagi ha qanday a qla nisbiy ekanligini aniqlaydi, chunki ikkalasi ham bi
xil oʻqish a mogʻini aollash i adi.
Na ijala shuni koʻ sa adiki, xuddi shu miya oʻ ganilayo gan yozu izimining
s a is ik qonuniya la iga qa ab koʻ ish a il oʻ asidagi in e eysni ya a ish uchun u li
xil yechimla ni opadi. Oʻqishni ushunish ja ayonida ali bo a logog a ik izimla
oda iy oʻqish a mogʻida bi -bi iga mos keladigan aollashu ni koʻ sa di. Shunga
qa amay, ushbu izimla ni a si lo chi s a is ik qonuniya la ushbu a moqdagi ikki a
yoʻlning bi xil ish i okchila ichida nisbiy aloqasiga aʼsi koʻ sa di. Do sal yoʻl
86
logog a ik izimga qa aganda ali bo uchun aol oq edi, en al yoʻl esa ali bo izimiga
qa aganda logog a ik izim uchun aol oq edi. Shunday qilib, bosib chiqa ishdan
o ushga xa i alash izimli (ali bo izimi) boʻlganda, miya bunga kapi al qoʻydi a
koʻp oq izual shakldan ogʻzaki shaklga xa i alashga, soʻng a soʻzla ni ushunish
uchun o ushdan maʼnoga bilimga ayandi. Aksincha, chop e ishdan o ushga
izimlilik (logog a ik sk ip ) ma jud.
Kogni i ney oling is ika a kogni i ne ologiya inson miyasi aoliya ini
ling is ik hamda ney obiologik mexanizmla o qali oʻ ganishda oʻza o oʻldi u chi
ikki asosiy yoʻnalish si a ida qa aladi. Kogni i ney oling is ika ilni id ok e ish, ishlab
chiqish a kommunika i ja ayonla dagi ney on aoliya ni ahlil qilish o qali il a
a akku oʻ asidagi in eg a siyani ushun i adi. Kogni i ne ologiya esa, keng oq
qam o da, xo i a, eʼ ibo , hissiyo a qa o qabul qilish kabi kogni i ja ayonla ning
ney on asosla ini adqiq e adi. Anali ik nuq ai naza dan qa aganda, ushbu
yoʻnalishla ning in eg a siyasi il ja ayonla i a umumiy kogni i unksiyala ni yagona
ney o-kogni i izim si a ida alqin qilish imkonini be adi. Na ijada, ula ning
adqiqo la i il buzilishla i (a aziya, disleksiya), ne ologik kasallikla a sunʼiy
in ellek modella ini akomillash i ishda amaliy ahamiya kasb e adi. Demak, mazku
anla a o sin ez na aqa inson miyasi haqidagi undamen al bilimla ni chuqu lash i adi,
balki aʼlim, ibbiyo a exnologiya sohala ida ham yangi is iqbolla ni ochadi.
Xulosa: Kogni i ney oling is ika a kogni i ne ologiya zamona iy anla ning
kesishgan nuq asida shakllangan, inson a akku i a ilni chuqu oq ushunishga
xizma qiladigan yoʻnalishla hisoblanadi. Kogni i ney oling is ika ilni oʻzlash i ish,
nu qni ishlab chiqish a id ok e ish ja ayonla ini ney on mexanizmla bilan bogʻliq
holda ahlil e sa, kogni i ne ologiya keng oq doi ada inson ongining, xo i a, diqqa ,
hissiyo a qa o qabul qilish kabi psixik ja ayonla ning asab izimidagi asosla ini
oʻ ganadi. Ula ning oʻza o yaqinlashu i na aqa ling is ika a psixologiyani, balki
sunʼiy in ellek , logopediya, aʼlim a klinik amaliyo sohala ini ham yangi ilmiy
yu uqla ga olib chiqmoqda. Mazku yoʻnalishla ning i oji inson miyasi aoliya ini
chuqu anglash, il a a akku oʻ asidagi uz iy aloqala ni ochib be ish, shuningdek,
il buzilishla i a ne ologik kasallikla ni sama ali da olash imkoniya la ini
kengay i ishga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Seidenbe g MS. Reading in di e en w i ing sys ems: One a chi ec u e,
mul iple solu ions. In: McCa dle P, Ren J, Tzeng O, edi o s. Dyslexia ac oss languages
O hog aphy and he B ain-Gene-Beha io Link: B ookes Publishing; 2011. p. 146-68.
2. Smi h AC, Monaghan P, Hue ig F. The e ec o o hog aphic sys ems on he
de eloping eading sys em: Typological and compu a ional analyses. Psychological
Re iew. 2021; 128(1):125-59.
3. Taylo JSH, Ras le K, Da is MH. Can cogni i e models explain b ain
ac i a ion du ing wo d and pseudowo d eading? A me a-analysis o 36 neu oimaging
s udies. Psychol Bull. 2013; 139(4):766-91.
4. Ca ei as M, A ms ong BC, Pe ea M, F os R. The wha , when, whe e, and
how o isual wo d ecogni ion. T ends in Cogni i e Science. 2014; 18(2):90-8.
