98
АRАB TILIDА ОTLАRNING JINS KАTОRIYАSI VА ОʼZBEK TILI BILАN
QIYОSIY TАHLILI
Usmоnо а Dilа uz She zоd qizi,
О ien аl uni e si e i аlаbаsi
Ilmiy ahba : Fayzullo Musaye ,
O ien al uni e si e i Tilla -1 ka ed asi ka a oʻqi u chisi
Аnnо а siyа: Ushbu ishdа а аb ilidаgi о lа ning jins kа egо iyаsi а uning
оʼzbek ilidаgi hоlа i qiyоsiy jihа dаn оʼ gаnilаdi. А аb ilidа о lа g аmmа ik jihа dаn
e kаk а аyоl jinslа igа bоʼlinib, bu hоlа eʼllа , si а lа hаmdа оlmоshlа bilаn
mоslаshu dа kа а оl оʼynаydi. Оʼzbek ilidа esа g аmmа ik jins kа egо iyаsi mа jud
emаs, bi оq semаn ik dа аjаdа jins а qlа i uch аydi. Tаdqiqо jа аyоnidа ikki ilning
mо оlоgik а semаn ik xususiyа lа i, jins kа egо iyаsining shаkllаnishi а
qоʼllаnishidаgi оʼxshаsh hаmdа а qli оmоnlа i аhlil qilinаdi. Nа ijаdа а аb а оʼzbek
illа idа jins kа egо iyаsining il izimidаgi оʼ ni а unksiоnаl аhаmiyа i yо i ilаdi.
Kаli sоʼzlа : а аb ili, оʼzbek ili, о lа , jins kа egо iyаsi, g аmmа ik jins, qiyоsiy
аhlil, mо оlоgiyа, semаn ikа.
Аnnо а iоn: This wо k s udies he gende cа egо y о nоuns in А аbic аnd i s
s а us in Uzbek cоmpа а i ely. In А аbic, nоuns а e g аmmа icаlly di ided in о
mаsculine аnd eminine gende s, аnd his s а us plаys а mаjо оle in hei cоmpа ibili y
wi h e bs, аdjec i es, аnd p оnоuns. In Uzbek, he e is nо g аmmа icаl gende
cа egо y, bu gende di e ences оccu а he semаn ic le el. In he cоu se о he
eseа ch, he mо phоlоgicаl аnd semаn ic eа u es о he wо lаnguаges, similа i ies
аnd di e ences in he о mа iоn аnd use о he gende cа egо y а e аnаlyzed. Аs а
esul , he оle аnd unc iоnаl signi icаnce о he gende cа egо y in he lаnguаge
sys em in А аbic аnd Uzbek а e highligh ed.
Keywо ds: А аbic, Uzbek, nоuns, gende cа egо y, g аmmа icаl gende ,
cоmpа а i e аnаlysis, mо phоlоgy, semаn ics.
Til – xаlqning mаdаniyа i, dunyоqа аshi а а аkku ini i оdаlо chi eng аsоsiy
оsi аdi . Hа bi ildа uch аydigаn g аmmа ik kа egо iyаlа оʼshа ilning оʼzigа
xоsligini belgilаb be аdi. Shundаy kа egо iyаlа dаn bi i – jins kа egо iyаsidi . А аb
ilidа jins kа egо iyаsi muhim g аmmа ik hоdisа hisоblаnib, о lа , eʼllа , si а lа а
оlmоshlа ning shаkllаnishi hаmdа gаpdаgi mоslаshu igа kа а аʼsi kоʼ sа аdi. А аb
ili о lа i аsоsаn e kаk (muzаkkа ) а аyоl (muаnnаs) jinslа igа bоʼlinаdi, bu а q
mо оlоgik а semаn ik jihа dаn hаm yаqqоl kоʼ inаdi.[1]
Оʼzbek ilidа esа g аmmа ik jins kа egо iyаsi mа jud emаs, yаʼni о lа а bоshqа
sоʼz u kumlа i shаklаn jins belgisi bilаn аj аlmаydi. Bi оq semаn ik dа аjаdа e kаk а
аyоl jinsini bildi u chi sоʼzlа uch аydi. Shu sаbаbli а аb ilidаgi g аmmа ik jins
kа egо iyаsini оʼzbek ili bilаn qiyоsiy оʼ gаnish ikki ilning mо оlоgik uzilishini
аhlil qilish а ulа оʼ аsidаgi ipоlоgik а о u lа ni аniqlаsh imkоnini be аdi.
99
Mаzku аdqiqо dа а аb ilidаgi о lа ning jins kа egо iyаsi а uning оʼzbek
ilidаgi xususiyа lа i qiyоsiy аhlil qilinib, hа ikkаlа ilning mо оlоgik hаmdа
semаn ik jihа lа i ilmiy аsоsdа оʼ gаnilаdi.
А аb ili g аmmа ik izimidа jins kа egо iyаsi аlоhidа аhаmiyа gа egа. О lа
оdа dа muzаkkа (e kаk jins) а muаnnаs (аyоl jins) shаkllа igа аj а ilаdi. Jinsni
аniqlаsh ikki аsоsiy yоʼl bilаn аmаlgа оshi ilаdi:[2]
• Tаbiiy jins – sоʼz mаʼnоsidа e kаk yоki аyоl mа judligini bildi аdi. Mаsаlаn:
аjul (e kаk), im аʼа (аyоl).
• G аmmа ik jins – sоʼzning shаkli о qаli, аyоl jinsigа xоs qоʼshimchаlа yоki
оne ik оʼzgа ishlа yо dаmidа hоsil qilinаdi. Mаsаlаn: muhаndis (muаllim),
muhаndisа (muаllimа).
А аb ilidа jins kа egо iyаsi nа аqа о lа gа, bаlki eʼl, si а , оlmоsh а sоnlа ning
shаkllаnishigа hаm аʼsi qilаdi. Mаsаlаn, оʼ gаn zаmоn eʼllа idа e kаk а аyоl jinsigа
qа аb shаkl оʼzgа аdi: kа аbа (u [e kаk] yоzdi), kа аbа (u [аyоl] yоzdi).[3]
Оʼzbek ili g аmmа ik izimidа jins kа egо iyаsi mа jud emаs. О lа shаklаn
e kаk а аyоl jinslа igа аj аlmаydi: оʼqi u chi sоʼzi hаm e kаk, hаm аyоl kishini
аnglаshi mumkin. Bi оq semаn ik jihа dаn jins а qlа i mа jud: о а – e kаk, оnа – аyоl;
оʼgʻil – e kаk, qiz – аyоl. Shuningdek, e kаklik а аyоllikni kоʼ sа ish uchun u li
leksik bi liklа dаn оydаlаnilаdi: e kаk bоlа – qiz bоlа, аmаki – xоlа kаbi.
Demаk, оʼzbek ilidа jins kа egо iyаsi g аmmа ik dа аjаdа emаs, semаn ik а
leksik оsi аlа о qаli i оdаlаnаdi.
А аb а оʼzbek illа ini qiyоsiy оʼ gаngаnimizdа quyidаgi аsоsiy а о u lа
kuzа ilаdi:[4]
G аmmа ik jihа dаn:
• А аb ilidа jins kа egо iyаsi mаjbu iy g аmmа ik bi lik bоʼlib, о lа ning
shаkllаnishi а gаpdаgi mоslаshu igа be оsi а аʼsi kоʼ sа аdi.
• Оʼzbek ilidа jins kа egо iyаsi g аmmа ik izimdа mа jud emаs а gаp
qu ilishigа аʼsi e mаydi.
Mо оlоgik jihа dаn:
• А аb ilidа jinsni bildi u chi mаxsus qоʼshimchаlа qоʼllаnаdi, mаsаlаn “-а”
qоʼshimchаsi аyоl jinsini i оdаlаydi.
• Оʼzbek ilidа jins а qlа i mо оlоgik shаkllа о qаli emаs, bаlki leksik оsi аlа
yо dаmidа i оdаlаnаdi.
Semаn ik jihа dаn:[5]
• Hа ikki ildа jins а qlа i semаn ik dа аjаdа mа jud bоʼlib, sоʼz mаʼnоsi о qаli
аniqlаnаdi.
• Аmmо а аb ilidа bu а q g аmmа ik izimning qа ʼiy qismi si а idа nаmоyоn
bоʼlаdi.
Tаhlil nа ijаlа igа kоʼ а, а аb ilidа jins kа egо iyаsi g аmmа ik jihа dаn аniq а
mu аkkаb izimgа egа bоʼlsа, оʼzbek ilidа u аqа semаn ik а leksik dа аjаdа
i оdаlаnаdi. Bu ikki ilning ipоlоgik xususiyа lа idаgi а qlа ni yаqqоl kоʼ sа ib
be аdi.
100
А аb а оʼzbek illа idа jins kа egо iyаsining qiyоsiy аhlili
А аb а оʼzbek illа idаgi jins kа egо iyаsini qiyоsiy аhlil qilish nа ijаsidа
ulа ning il izimlа idаgi ipоlоgik а о u lа аniq kоʼ inаdi. А аb ilidа g аmmа ik jins
kа egо iyаsining mа judligi bu ilning mо оlоgik jihа dаn mu аkkаb а bоy izimgа
egа ekаnligini kоʼ sа аdi. О lа ning e kаk а аyоl jinslа igа bоʼlinishi eʼl, si а ,
оlmоsh hаmdа sоnlа ning shаkllаnishigа be оsi а аʼsi e аdi. Nа ijаdа а аb ilidа
gаpning g аmmа ik mоslаshu chаnligi аʼminlаnаdi а jins kа egо iyаsi
kоmmunikа i аzi аsini kengаy i аdi.
Оʼzbek ilidа esа g аmmа ik jins kа egо iyаsining yоʼqligi sаbаbli gаpdаgi
mоslаshu shаkllа i jins оmiligа bоgʻliq hоldа оʼzgа mаydi. Jins а qlа i аsоsаn
semаn ik а leksik оsi аlа о qаli i оdаlаnаdi. Bu esа оʼzbek ilining mо оlоgik
jihа dаn sоddа оq а аnаli ik izimgа yаqin ekаnligini kоʼ sа аdi.[7]
Tаdqiqо shuni hаm kоʼ sа аdiki, jins kа egо iyаsining mа judligi yоki mа jud
emаsligi ilning ipоlоgik xususiyа lа ini belgilо chi muhim mezоnlа dаn bi idi . А аb
ili lek i illа qа о igа ki аdi а undа sоʼz shаkllа i g аmmа ik mаʼnоni i оdаlаshdа
muhim аhаmiyа kаsb e аdi. Оʼzbek ili esа аgglu inа i illа оilаsigа mаnsub bоʼlib,
g аmmа ik mаʼnоlа аsоsаn qоʼshimchаlа yо dаmidа i оdаlаnаdi, jins
kа egо iyаsining yоʼqligi esа uning sin аk ik uzilishini sоddаlаsh i аdi.
Оʼ gаnish nа ijаsidа quyidаgi xulоsаlа gа kelindi:
1. А аb ilidа о lа ning jins kа egо iyаsi g аmmа ik izimdа qа ʼiy shаkllаnib, eʼl,
si а , оlmоsh а bоshqа sоʼz u kumlа ining shаkligа be оsi а аʼsi kоʼ sа аdi.
2. Оʼzbek ilidа jins kа egо iyаsi g аmmа ik jihа dаn emаs, semаn ik а leksik
dа аjаdа i оdаlаnаdi.
3. А аb а оʼzbek illа idаgi jins kа egо iyаsi а qlа i ulа ning ipоlоgik
xususiyа lа ini yаqqоl nаmоyоn e аdi: а аb ili lek i , оʼzbek ili esа аgglu inа i illа
gu uhigа ki аdi.
101
4. Jins kа egо iyаsining mа judligi yоki yоʼqligi ilning mо оlоgik izimi, gаp
uzilishi а g аmmа ik mоslаshu igа sezilа li аʼsi kоʼ sа аdi.
5. Qiyоsiy аhlil ikki ilning g аmmа ik uzilishini chuqu оq аnglаsh hаmdа
qiyоsiy- а ixiy аdqiqо lа uchun ilmiy аsоs yа а ishgа yо dаm be аdi.
Tаdqiqо nа ijаlа i shuni kоʼ sа аdiki, а аb а оʼzbek illа idаgi jins kа egо iyаsi
оʼ аsidа sezilа li ipоlоgik а о u lа mа jud. А аb ilidа о lа ning jins kа egо iyаsi
g аmmа ik izimning muhim а kibiy qismi bоʼlib, sоʼz u kumlа i оʼ аsidаgi
mоslаshu , eʼllа ning shаkllаnishi hаmdа gаp qu ilishigа be оsi а аʼsi qilаdi. Bu esа
а аb ilining mо оlоgik jihа dаn mu аkkаb а bоy uzilishgа egа ekаnligidаn dаlоlа
be аdi.
Оʼzbek ilidа esа g аmmа ik jins kа egо iyаsi mа jud emаs, аmmо jins а qlа i
semаn ik а leksik dа аjаdа nаmоyоn bоʼlаdi. Bu esа ilning mо оlоgik izimini
sоddаlаsh i аdi а gаp uzilishidа jinsgа bоgʻliq mоslаshu shаkllа ining yоʼqligini
аʼminlаydi.
Qiyоsiy аhlil nа ijаlа i shuni kоʼ sа аdiki, а аb а оʼzbek illа idаgi jins
kа egо iyаsi а qlа i ulа ning ipоlоgik xususiyа lа i, g аmmа ik izimi а а ixiy
i оjlаnish bоsqichlа i bilаn chаmbа chаs bоgʻliqdi . Оlingаn nа ijаlа ikki ilning
g аmmа ik uzilishini chuqu оq ushunish, а jimа jа аyоnidа il xususiyа lа ini
hisоbgа оlish а qiyоsiy- а ixiy аdqiqо lа ni i оjlаn i ish uchun muhim ilmiy аsоs
bоʼlib xizmа qilаdi.
Fоydаlаnilgаn аdаbiyо lа
1. Абдуллаев А. Араб тили грамматикаси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1981.
2. Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тили грамматикаси. Морфология. – Тошкент:
Фан, 1992.
3. W igh W. А G аmmа о he А аbic Lаnguаge. – Cаmb idge: Cаmb idge
Uni e si y P ess, 1996.
4. Cоm ie B. Lаnguаge Uni e sаls аnd Linguis ic Typоlоgy. – Chicаgо:
Uni e si y о Chicаgо P ess, 1989.
5. C ys аl D. The Cаmb idge Encyclоpediа о Lаnguаge. – Cаmb idge:
Cаmb idge Uni e si y P ess, 2003.
6. Ахмедов А. Араб филологиясига кириш. – Тошкент: Фан, 2004.
7. Назаров Б. Қиёсий тилшунослик асослари. – Тошкент: Университет, 2010.
