105
ARAB VA OʻZBEK TILLARIDA ZAMONNI IFODALOVCHI
SOʻZLARNING KONTEKSTUAL TADQIQI
Yusupboye Nu iddin,
O ien al uni e si e i, Tilla -1 ka ed asi oʻqi u chi-s ajyo i
Anno a siya. Ushbu maqolada a ab a oʻzbek illa ida zamonni i odalo chi
soʻzla ning kon eks ual ahlili oʻ ganilgan. Maqola zamonning leksik a g amma ik
i odala i, shuningdek, ula ning u li kon eks la dagi maʼnosi a qoʻllanilishi haqida
maʼlumo be adi. A ab a oʻzbek illa ining zamon i odalo chi soʻzla ining oʻziga
xoslikla i, a qla i a oʻxshashlikla i solish i ma usulda yo i ilgan. Tadqiqo da omida
ilshunoslik naza iyala i a amaliy misolla asosida zamon ka ego iyasining seman ik
a p agma ik jiha la i ahlil qilingan. Maqola ikki ilning a ixiy, madaniy a ling is ik
xususiya la i o qali zamon ushunchasining shakllanishi a i odalash usulla ini
aniqlashga qa a ilgan boʻlib, illa a o oʻza o aʼsi a il oʻ ganishda amaliy ahamiya ga
ega. Bu ish a ab a oʻzbek illa ining zamon izimini chuqu oq anglash a illa a o
aqqoslash uchun muhim manba hisoblanadi.
Kali soʻzla : eʼl zamonla i, zamonni angla u chi soʻzla , maʼno koʻchishi.
Abs ac . This a icle p esen s a con ex ual analysis o empo al exp essions in
A abic and Uzbek languages. The s udy examines he lexical and g amma ical o ms
o ime, as well as hei meanings and usage in di e en con ex s. The dis inc i e
ea u es, di e ences, and simila i ies o empo al exp essions in A abic and Uzbek a e
highligh ed h ough a compa a i e app oach. Based on linguis ic heo ies and p ac ical
examples, he seman ic and p agma ic aspec s o he ca ego y o ime a e analyzed.
Fu he mo e, he a icle explo es he o ma ion and exp ession o he concep o ime
h ough he his o ical, cul u al, and linguis ic cha ac e is ics o bo h languages. This
esea ch is aluable o iden i ying c oss-linguis ic in luences and has p ac ical
signi icance in language lea ning, se ing as an impo an esou ce o a deepe
unde s anding o he empo al sys ems o A abic and Uzbek.
Keywo ds: e b enses, wo ds exp essing ime, seman ic shi .
Tilda zamon aqa g amma ik shaklla bilan cheklanib qolmaydi, u adabiy
ma nla da oqeala ke ma-ke ligini, aq ichidagi munosaba la ni, pe sonajla ning
uhiy hola ini a bu un asa ning seman ik qam o ini belgilab be adi. A ab a oʻzbek
adabiy ma nla ida zamon i odasi oʻzining sin ak ik a seman ik boyligi bilan aj alib
u adi. Xususan, zamonni as i lashda kon eks ual koʻ sa kichla , s ilis ik igu ala a
kogni i kons uksiyala muhim ol oʻynaydi. A ab adabiyo ida zamonning
i odalanishi koʻpincha aqa eʼl shaklla i bilan emas, balki aq ni kechi ish, hissiy
hola la ni as i lash, oʻ kinchilik a abadiylik ob azla i o qali ham amalga oshi iladi.
Ibn Qu aybaning “Adab al-Ka ib” asa ida kel i ilgan “ ةرباع ةظحل اهنأك ماوعلأا تّرم”
jumlasi bunga yaqqol misol boʻla oladi. Bu ye da تّرم eʼli o qali oʻ gan zamon
i odalanadi, lekin “ةظحل اهنأك” oʻxsha ish osi asida yilla bi lahzaga oʻxsha iladi a
aq ning ez oʻ ishi subʼek i qabul qilinadi. A ab adabiy uslubida zamonni
as i lashda is iʼo a kabi badiiy sanʼa osi ala i ham keng qoʻllaniladi.
106
Taha Husayn oʻzining mashhu “al-Ayyam” memua ida zamon noaniqligi a
psixologik kechinmala ni bi lash i ib as i laydi: “يمامأ ًاي قاب مأ ًايضام ناكأ ،نامزلا فرعأ مل.”
Bu jumlada “ناك” a “يقاب” shaklla i o qali oʻ gan a da omiy zamonla o asidagi ichki
uhiy ku ash, zamonni anglay olmaslik hola i be ilgan. Bu a zdagi i odalash a ab
adabiyo ida zamonni aqa aq belgisi si a ida emas, balki inson uhiya ining aq
bilan oʻza o munosaba i si a ida as i lashga imkon ya a adi.
Oʻzbek adabiy ma nla ida esa zamon koʻpincha abia as i la i, uhiy
kechinmala a eal hayo oqimi bilan uygʻunlashgan holda i odalanadi. Abdulla
Qahho ning “Qoʻshchino chi oqla i” asa idagi “Qish kunla i hamisha uzun, uni ham,
kuni ham bi xil koʻ inadi” jumlasida zamon as i i aqa g amma ik shakl o qali emas,
balki abia ob azla i a aq ning subyek i sezilishi o qali i odalangan. Bu ye da
“koʻ inadi” shakli hozi gi zamonni bildi sa-da, “hamisha uzun” i odasi o qali aq ning
oʻzga ishsiz a choʻzilu chan hola i as i lanadi. Oʻzbek ma nla ida zamon qabul
qilishning hissiy a subyek i omonla i koʻpincha “hamisha”, “goʻyo”, “uningcha”
kabi modal i odala o qali kuchay i iladi.
E kin Vohido ning “Tong na asi” sheʼ ida esa zamonning i odalanishi yanada
poe ik us oladi: “Tong na asi uygʻonmoqda, o zula yuksalmoqda”. Bu jumlada “-
moqda” a iksli da omiy zamon shakli yo damida ha aka la ning hali
yakunlanmaganligi, ja ayon da om e ayo ganligi as i lanadi. Na as a o zula kabi
poe ik ob azla zamonning aqa g amma ik emas, balki me a o ik a seman ik
qam o da i odalanishiga xizma qiladi.
A ab a oʻzbek adabiy ma nla ida zamon i odasining chuqu kon eks ual a qla i
ma jud. A ab adabiyo ida eʼl shaklla i a is iʼo a o qali aq ga emo sional a alsa iy
yuk be iladi, aq ning oʻ kinchiligi yoki abadiyligi kiasmus a ashbih usulla i
yo damida i odalanadi. Masalan, “ ةظحل اهنأك” kabi ob azla aq ni ez a sezilmas a zda
oʻ ib ke adigan na sa si a ida as i laydi. Oʻzbek adabiyo ida esa zamon koʻp oq abia
ob azla i, o zula a insonning ichki hissiy kechinmala i bilan i odalanadi. Hozi gi
zamon da omiy shakli “-moqda”, oʻ gan zamon yo damchi eʼli “edi” a subyek i
koʻ sa kichla o qali aq oqimi hayo iy a hissiy a akku bilan bogʻlanadi.
A ab adabiy ma nla ida zamon koʻp oq ekzis ensial a alsa iy oʻlchamda,
hayo ning oʻ kinchiligi yoki abadiyligi nuq ayi naza idan yo i iladi. Oʻzbek adabiy
ma nla ida esa zamon hissiy a poe ik qam o da, abia a inson o zula i bilan
uygʻunlashgan holda as i lanadi. Ha ikki ilda zamon aqa g amma ik shakl si a ida
emas, balki ma n seman ikasi a badiiy i odaning ma kaziy elemen i si a ida xizma
qiladi.
Tilshunoslikda p agma ika aqa shakl a maʼno bilan emas, balki gapi u chining
niya i, inglo chining ku gan ja obi a muloqo ja ayonidagi dinamik oʻzga ishla
bilan be osi a bogʻliq boʻlgan hodisala ni oʻ ganadi. Shu nuq ayi naza dan, zamon
shaklla i ham oddiy g amma ik bi lik si a ida emas, balki kommunika i maqsadla ni
amalga oshi ishning aol osi ala idan bi i si a ida namoyon boʻladi. A ab a oʻzbek
adabiy ma nla ida zamon shaklla i gapi u chi a inglo chi oʻ asidagi muloqo ni
boshqa ish, emo sional a ij imoiy e ek hosil qilish uchun kon eks ual a zda mohi lik
bilan anlanadi.
A ab adabiyo ida zamon shaklla i nu q ejasi a ma nning p agma ik maqsadi
bilan uz iy bogʻliq a zda ishla iladi. Masalan, al-Johizning “Bayan a-Tabyin” asa ida
107
kel i ilgan “يهتنت لا اًسورد انملعت مايلأا لازت امو” jumlasida لازت لا a eʼl mudo iy
kons uk siyasi yo damida hozi gi pay da da om e ayo gan, lekin bi mas- uganmas
aj ibani angla u chi uygʻu be iladi. Bu shakl gapi u chining inglo chiga uzluksiz
aʼsi a aq ning cheklanmasligi haqida kuchli kommunika i xaba e kazish
maqsadini koʻzlaganligini koʻ sa adi. Xuddi shuningdek, Nagib Mah uzning “A lad
Ha a ina” omanida “ةايحلا مهتلذخ ىتح ةلادعلاب نوملحي اوناك” jumlasi o qali “kana + eʼl
mudo iy” shakli yo damida uzoq da om e gan o zula a hayo ning ula ga be gan
cho asiz na ijasi p agma ik jiha dan aʼsi chan a zda i odalanadi. Bu a zdagi zamon
modi ika siyala i a ab adabiyo ida inglo chiga aqa ak la ni emas, balki ula ning
uhiy a ij imoiy koʻlamini ye kazish uchun aol xizma qiladi.
Oʻzbek adabiy ma nla ida zamon shaklla i, asosan, xo i ala ni jonlan i ish,
kelajakdagi o zula ni i odalash yoki bugungi oqeala ni sha hlash maqsadida
p agma ik osi a si a ida ishla iladi. Masalan, “Bugun biz o zula ni oʻyobga
chiqa amiz, e aga esa a ix ya a amiz” kabi gapda hozi gi a kelasi zamon shaklla i
ke ma-ke ligidan oydalanilib, mo i a sion kay iya hosil qilingan. Gapi u chi ayni
pay da sodi boʻlayo gan ha aka a kelajakda ku ilayo gan na ijani zamon shaklla i
o qali uygʻun a zda i odalab, ij imoiy uhni koʻ a ish azi asini baja gan. Yana bi
misol si a ida Said Ahmadning “Jimji lik” hikoyasidagi “Qishloq hali ham eski
xo i ala bilan yashaydi, ammo shaha oʻzga ib ke gan” jumlasi koʻ sa iladi. Bu ye da
“yashaydi” shakli hozi gi zamonni, “oʻzga ib ke gan” shakli esa oʻ gan zamonni
i odalab, zamona iy a o u ni, oʻzga ishla a eskilik oʻ asidagi kon as ni p agma ik
jiha dan aʼsi li a zda ochib be adi.
A ab a oʻzbek adabiy ma nla ida zamon shaklla ining p agma ik a
kommunika i azi ala i oʻziga xos a qla ga ega. A ab adabiyo ida zamon
modi ika siyala i da omiylik, abadiylik a ekzis ensial oʻlchamla ni aks e i ish uchun
xizma qiladi. Nu qda “kana-mudo iy” yoki “la azal-mudo iy” kabi mu akkab
kons uk siyala dan oydalanilib, alsa iy a ij imoiy ik la ning chuqu qa lami
i odalanadi. Oʻzbek adabiyo ida esa zamon shaklla i yo damida ha aka la ning eal
oqimi koʻ sa iladi, hissiy kon as la hosil qilinadi a uhiy kechinmala jonli a zda
aqdim e iladi. Oʻzbek ma nla ida -yap i, -moqda, -gan edi kabi shaklla ning dinamik
kombina siyasi o qali aq ning oʻ ishi a inson kay iya idagi oʻzga ishla abiiy a
hissiy asosda as i lanadi.
Ma n p agma ikasi nuq ayi naza idan zamon shaklla i gapi u chining
kommunika i maqsadiga aol xizma qiladi. A ab adabiyo ida zamon shaklla i alsa iy
a ij imoiy umumlash i ishla ga yoʻnal i ilgan boʻlsa, oʻzbek adabiyo ida ula hayo iy
a akku a eal oqelik as i i bilan chamba chas bogʻlangan. Ha ikkala adabiy
anʼanada zamon shaklla i muloqo s a egiyasining aj almas qismi boʻlib, ma nning
emo sional a ij imoiy aʼsi kuchini oshi ishda muhim osi a si a ida namoyon
boʻladi.
Tilning ha qanday da ajasi, xususan, zamon i odasi a jima ja ayonida oʻziga xos
qiyinchilikla ni yuzaga kel i adi. Chunki ha bi ilning oʻz zamon ka ego iyasi,
g amma ik shaklla i a seman ik-chega a iy koʻ sa kichla i ma jud. A ab a oʻzbek
illa i qiyosida olib qa alganda, zamonning g amma ik i odalanishida, seman ik
yuklamasida a s ilis ik xususiya la ida aniq a qla koʻzga ashlanadi. Ta jima
108
ja ayonida bu a qla ni oʻgʻ i id ok qilish a mos adek a likni aʼminlash a jimon
oldida u gan muhim azi ala dan bi i hisoblanadi.
A ab a oʻzbek illa idagi zamon shaklla ining g amma ik izimi u licha
shakllangan. A ab ilida eʼl zamonla i koʻp oq ha aka ning hola ini yaʼni
yakunlanganlik, da omiylik yoki ak o iylikni i odalasa, oʻzbek ilida zamon asosan
ha aka ning sodi boʻlish aq iga bogʻliq a zda belgilanadi. Bu a o u a jima
ja ayonida qa o muammola ni kel i ib chiqa adi. Eng asosiy muammola dan bi i
o mal moslikning yoʻqligi boʻlib, a ab ilidagi moziy zamoni koʻpincha oʻzbek iliga
oʻ gan zamonda a jima qilinadi, baʼzan esa hozi gi yoki ha o kelasi zamonda
i odalanadi. Bundan ashqa i, zamon koʻ sa kichla ining s ilis ik alqini ham
muammoli masala sanaladi. A ab ilida kelajakni i odalash uchun hozi gi zamon shakli
a maxsus yo damchi osi ala , masalan, فوس yoki
ـس qoʻllanadi. Oʻzbek ilida esa
kelajak zamon maxsus a iksla (-adi, -a edi) bilan i odalanadi. Masalan, اًد غ ُنوُك ي س
اًرِطْمُم jumlasining a jimasi “E aga yomgʻi yogʻadi” boʻlib, a ab ilida mudo iy a sa-
za i o qali be ilgan boʻlsa-da, oʻzbek ilida so kelajak zamon shaklida i odalanadi.
Ta jima ja ayonida a akku a madaniy a o u la ham sezila li aʼsi koʻ sa adi.
A ab ilida aq koʻp oq na ija a yakun nuq ayi naza idan i odalanadi, oʻzbek ilida
esa aq uzluksizlik a oqeala ning oqimi si a ida as i lanadi. Shu sababli, a ab
ilidagi baʼzi i odala ni oʻzbek iliga oʻgʻ i a jima qilishda zamon ohangini a
seman ik niuansla ni oʻliq aks e i ish qiyinlashadi. Konno a sion a o u la ham ka a
ahamiya ga ega. A ab adabiyo ida moziy zamon shaklla i koʻpincha kelajakdagi
qiyoma sahnala ini i odalash uchun ishla iladi. Bunday hola la da, a jimon oʻ gan
zamonni be osi a a jima qilish oʻ niga kelajak ohangini saqlab qolishi za u . Masalan,
ِ
روُّصلا يِف خِفُن و jumlasi a jimada “Su chalinadi” shaklida be ilishi ke ak, ga chi a ab
ma nida moziy shakli ishla ilgan boʻlsa-da. Ta jima naza iyasida zamon i odasining
adek a ligini aʼminlash uchun bi nech a muhim yondashu la ishlab chiqilgan.
Bi inchidan, seman ik moslash i ish amoyiliga amal qilinadi. Fo mal moslikdan koʻ a,
maʼno a ma n p agma ikasi us un qoʻyiladi. Ha aka ning na ija iyligi, da omiyligi
yoki yakunlanganlik hola iga qa ab, a jima zamoni aniqlanadi. Ikkinchidan, p agma ik
ek i alen lik yondashu i qoʻllaniladi, yaʼni gapi u chining niya i a inglo chi uchun
qanday qabul qilinish eh imoli asosida zamon shakli anlanadi. Uchinchi yondashu
konsep ual a o u la ni hisobga olishdan ibo a boʻlib, a ab a oʻzbek illa idagi aq ga
oid qa ashla ning a qi a jima s a egiyasini belgilaydi. Aga a abcha zamon shakli a
oʻzbekcha shakl o asida ka a a o u ma jud boʻlsa, qoʻshimcha osi ala izohla ,
pa en e ik bi ikmala , koʻ sa kich za la yo damida aniqlik ki i ish a siya e iladi.
Masalan, نوُنِمْؤُمْلا ح لْف أ ْد ق jumlasini a jima qilishda “Da haqiqa , moʻminla najo
opgan” shaklida kuchay i u chi osi a ki i iladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. al-Jahiz. Bayān wa-Tabyīn. Qohi a: Da al-Ku ub al-Mis iyya, 2018.
2. Mah ouz, Naguib. Child en o he Alley (Awlad Ha a ina). Qohi a: Da al-
Sho ouk, 2010.
3. Said Ahmad. Jimji lik. Toshken : Yozu chi, 1991.
109
4. Go kha Rakhma o a. (2023). SIMPLE SENTENCE AND ITS
EXPRESSION IN ANCIENT TURKIC LANGUAGE. CURRENT RESEARCH
JOURNAL OF PHILOLOGICAL SCIENCES, 4(05), 27–32.
5. Yusupboye Nu iddin. (2025). A abic Ve b Tenses and Thei G amma ical
Analysis. Ame ican Jou nal o Philological Sciences, 5(05), 231–234.
6. BEGMATOVA, B., & RAHMATOVA, G. O. (2025). AUDIOVIZUAL
KONTEKSTDAGI TARJIMA: MADANIY SO ʼZLAR VA ULARNING
MOSLASHUVI. Научный информационный бюллетень, 7(1), 91-95.
