116
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
SOHIBQIRON AMIR TEMUR: BUYUK SALTANAT VA MEROS
Muqimboye a Se inch Shuh a qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika
ins i u ining Aniq abiiy anla akul e i 1-bosqich alabasi
TEL:+99893 040 12 82
muqimboye [email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17732066
Anno a siya: Ushbu maqola Oʻ a Osiyolik buyuk sa ka da a da la a bobi, Temu iyla
impe iyasining asoschisi Sohibqi on Ami Temu
(1336–1405) hayo i a aoliya ini yo i ishga bagʻishlangan. Unda Ami Temu ning Mo a ounnah ni
bi lash i ishdagi a ixi, uch yillik, besh yillik a ye i yillik kabi yi ik ha biy yu ishla i o qali Hind
da yosidan O' a Ye dengizigacha, Ka kazdan Xi oy chega ala igacha boʻlgan ulkan impe iyani
ba po e ishi ahlil qilinadi. Shuningdek, uning Sama qandni jahon madaniya ma kaziga aylan i ishi,
ilm- an, meʼmo chilik, sanʼa a adabiyo ga homiyligi hamda da la boshqa u iga oid “Temu
uzukla i” asa ining ahamiya i a oflicha yo i iladi. Maqola Ami Temu ning na aqa ha biy dahosi,
balki buyuk bunyodko a maʼ i a pa a hukmdo si a idagi a ixiy me osini ko‘ sa ib be adi.
Kali so‘zla : Ami Temu , Temu iyla impe iyasi, Sama qand, Temu uzukla i,
Bunyodko lik
Anno a ion: This a icle is dedica ed o explo ing he li e and ac i i ies o Ami Temu
(Tame lane, 1336–1405), he g ea Cen al Asian mili a y leade and s a esman, and ounde o he
Timu id Empi e. I analyzes Temu 's his o ical ole in uni ying T ansoxiana (Mo a ounnah ) and he
es ablishmen o his as empi e—s e ching om he Indus Ri e o he Medi e anean, and om he
Caucasus o he bo de s o China— h ough majo mili a y campaigns such as he Th ee, Fi e, and
Se en-Yea campaigns. Fu he mo e, he a icle del es in o his effo s o ans o m Sama kand in o
a global cul u al cen e , his pa onage o science, a chi ec u e, a , and li e a u e, and he significance
o his wo k on s a ec a , "Temu 's Ins i u es" ("Temu Tuzukla i"). The pape highligh s Ami
Temu 's his o ical legacy no only as a mili a y genius bu also as a g ea builde and enligh ened
ule .
Keywo ds: Ami Timu , Timu id empi e, Sama kand, Temu ‘s ins i u es, Legacy.
Аннотация: Данная статья посвящена жизни и деятельности Амира Темура (Тамерлана,
1336–1405), великого среднеазиатского полководца и государственного деятеля, основателя
империи Тимуридов. В ней анализируется историческая роль Амира Темура в объединении
Мавераннахра и создании его огромной империи, простиравшейся от реки Инд до Средиземно
bc,,,,морья и от Кавказа до границ Китая, благодаря крупным военным походам, таким как
Трехлетний, Пятилетний и Семилетний походы. Кроме того, в статье подробно освещаются
его усилия по превращению Самарканда в мировой культурный центр, его покровительство
науке, архитектуре, искусству и литературе, а также значение его труда о государственном
управлении — «Уложения Темура» («Темур Тузуклари»). Работа подчеркивает историческое
наследие Амира Темура не только как военного гения, но и как великого созидателя и
просвещенного правителя.
Ключевые слова: Амир Темур, Империя Тимуридов, Самарканд, Уложения Темура,
Наследие
Ki ish: Jahon da la chiligi a ixidan yaxshi bilamizki, basha iya ning kelgusi a aqqiyo i
uchun yu pa a lik, insonpa a lik siyosa ini olib bo ib numuna bo‘lgan hukmdo la sanoqli. XIV
as ning eng yo qin siymosi – Ami Temu ana shunday ulug‘ a mo‘' aba zo la dan bi i hisoblanadi.
Ammo o adan as la o‘ ib, ulkan hududimiz mus amlakachila qa amligiga o‘ ganidan keyin sobiq
117
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
sho‘ o uzumi u ayli milliy a ix su be la cha sox alash i ildi. Buyuk Sohibqi on Ami Temu shaxsi
sho‘ o ma ku achila i omonidan salbiylash i ib, a ix da slikla ida, ilmiy a badiiy adabiyo la da
“qo a bo‘yoqla ”da be ildi. Mus amlaka iskanjasida qolgan milla ulug‘ ajdodini qad lash, uning
mislsiz me osidan kuch-madad olish imkonidan mah um bo‘ldi. O‘z aq ida dunyoni i a gan
benazi shaxs, yu ning sha ka li a zandi a iximiz sahi ala idan qa iyb o‘chi ilib, unu ishga
mahkum e ildi. Mus amlakachila ning asl maqsadi xalqimizning milliy ongi a milliy g‘u u ini
yo‘qo ish edi. Lekin o‘zbek xalqi buyuk ajdodla ini, qah amonla ini unu madi, hamisha yu agida,
qalbining o‘ ida saqlab keldi. O‘lkamizda Ami Temu ning ulug‘ o uhi kezib yu di.
1991 yil 31 a gus da O‘zbekis on mus aqillikka e ishgach, mamlaka ahba i, jaso a li ye akchi
Islom Abdug‘anie ich Ka imo bu ulug‘ zo ning xo i asini as oydil iklashga ki ishdi. Milla o‘zligini
anglay boshladi, a ixiy xo i asiz kelajak o‘ a umanli ekani yu ning bi inchi yo‘lboshchisi
omonidan isbo lab be ildi. “Yuksak ma’na iya ni qay a ish — O‘zbekis onda ochiq, zamona iy,
demok a ik jamiya ni ba po e ishda g‘oya muhimdi ”, dedi da la imiz ahba i. Yuksak ma'na iya
bu – Ami Temu a Temu iyla da ida bunyod e ilgan, ya a ilgan muh asham ma'na iy a moddiy
boylikla edi. Ami Temu ning kuchli, ma kazlashgan da la ida amalga oshi ilgan isloho la , adola
g‘oyasi Tu on hukmdo ning nechog‘liq uzoqni ko‘ u chi s a eg bo‘lganini aniq ko‘ sa adi. Shuning
uchun ham Islom Ka imo mus aqil O‘zbekis onning yo‘lchi yulduzi si a ida buyuk Ami Temu ni
anladi. Endigina mus aqillikka e ishgan yosh da la ning kuch-qud a ga ega bo‘lishida, ma’na iy-
ma’ ifiy, ij imoiy-siyosiy yuksalishida Sohibqi onning a ixiy me osi, shubhasiz, ka a ol o‘ynadi.
Ze o, Ami Temu siymosi zamona iy O‘zbekis on da la i uchun e k a mus aqillik amziga aylandi.
“Men Sama qandda ug‘ilganman, menga Ami Temu buyuk dahosini aks e i u chi, a o a i a
muh ashamligini a siflashga so‘z ojizlik qiladigan obidala yu ida yashab, oyaga ye ish nasib e di.
Ilk bolalik kezla imdan jahon a aqqiyo iga munosib hissa qo‘shgan a ixiy obidala , be ak o
madaniya ning uzoq a jo‘shqin da i bunyodko ligi na asidan bah a olib yashadim”, degan edi Islom
Ka imo “Ami Temu jahon a ixida” deb nomlangan ki obning so‘zboshisida. Da haqiqa , mus aqil
O‘zbekis onning Bi inchi P eziden i ma dligi, shijoa ida buyuk Sohibqi onning uhi
mujassamlashgandek edi. Yu a milla uchun eng og‘i damla da kuchli i oda a qa ’iya , Va aniga
cheksiz muhabba i bo‘lmagan ahba 90-yilla ning alo o‘pidan mamlaka ni omon-eson olib
chiqolmas edi. Ilk yilla da Islom Ka imo siymosida sha ka li ajdodimiz Ami Temu ning qud a i
ajassum e di, desak yanglishmaymiz.Ami Temu ning da la qu ilishi, ha biy san’a i o‘z
zamonasidan ancha ilga ilab ke gan edi. Shuning uchun Sohibqi onning da la chilik a ha biy san’a
alsa asidan bugungi kunda ham Sha qu G‘a b da la la i bah a olmoqda. Jahonda Ami Temu
shaxsiga bo‘lgan qiziqish obo a o moqda, yangi adqiqo la ya a ilmoqda. Qola e sa, bu Ami
Temu dek is e’dod sohibi, yi ik da la a bobini dunyoga kel i gan zaminga, mamlaka ga beqiyos
hu ma -eh i om, sadoqa amzi hamdi .
Islom Ka imo hokimiya epasiga kelgan 1989 yildan boshlab yu mus aqilligini
mus ahkamlash maqsadida, a alo, da la us unla i bo‘lgan – a miya, da la xa sizligi, ichki ishla ,
ashqi ishla , adliya, sud, p oku a u a a boshqa ij imoiy-siyosiy da la boshqa u ins i u la i asosla i
ba po e ildi, milliy iq isodiyo , pul-moliya izimi ishlab chiqildi. “Mus aqillik – bu huquqdi ”, degan
edi Islom Ka imo . Demak, o‘zining haq-huquqini bilgan da la boshqa bi da la ning ma hama iga
zo bo‘lmaydi. “O qaga yo‘l yo‘q, ko‘p ikla yonib kul bo‘lgan, biz aqa oldinga in ilishimiz sha ”
– bu so‘zla zamona iy O‘zbekis onning bi inchi ahba i aoliya idagi muhim shio bo‘lib
qolgandi.Ami Temu jahonning qa iyb ya miga hukm onlik qilsa-da, u kuch-qud a zo‘ a onlikda
emas, adola da ekanini ham naza iy, ham amaliy jiha dan isbo ladi. Zamona iy O‘zbekis on
da la ining Bi inchi ahba i Islom Ka imo ham Ami Temu ga o‘xshab, adola pa a lik a inson
118
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
man aa la i masalasini bi inchi o‘ inga qo‘ydi. Xususan, ha bi yilga maxsus nomla be ilib, shu
asosda ij imoiy-siyosiy a iq isodiy ejala ishlab chiqildi, eja asosida maqsadli ishla , jiddiy
isloho la amalga oshi ildi.Islom Ka imo ning kuchli siyosa chi si a ida e’ i o e ilishi shunda
ko‘ inadiki, ul zo mus aqillikning ilk kunla idanoq dunyoning eng i ojlangan da la la i bilan
“ engla ich a eng” amoyiliga asoslangan ij imoiy-siyosiy hamko lik aloqala ini o‘ na di. Bunga
AQSh, Ge maniya, Buyuk B i aniya, F ansiya, Ispaniya, Kanada, XXR, Malayziya, Hindis on,
Rossiya, Tu kiya, E on a boshqa da la la bilan diploma ik aloqala ning yo‘lga qo‘yilgani yo qin
misol bo‘la oladi. Bugungi globallashu sha oi ida insoniya ga xa solu chi u li o a la yanada
ko‘paydi. Da la xa sizligi, milliy xa sizlik, ma'na iy xa sizlik kabi masalala kun a ibiga
qo‘yilmoqda. Jamiya da odamla ning bi ligini a’minlash, ong a qalb sokinligini a'minlash, sog‘lom
aql, sog‘lom a lod o‘ a dolza b masalaga aylandi. Og‘i pallada buyuk bobomiz Ami Temu
g‘oyala i a ula dan uhlangan Islom Ka imo ning sa'y-ha aka la i, g‘oyala i, fik la i xalqimizni
yanada bi lash i ish, jipslash i ish, iymon-oqiba li bo‘lish, qud a li kelajakni bunyod e ish ja ayoniga
yangi kuch-qu a bag‘ishlagani si emas. «Siyosa da maslaha , mulohazako lik, o‘ylab ish qilish
qu ol kuchidan ko‘ a o‘n ba a a oydali oqdi », degan edi Ami Temu “Temu uzukla i” asa ida.
Bu so‘zla hozi gi ilda nizoli masalala ni siyosiy muloqo , diploma iya yo‘li bilan hal qilish
za u ligini bildi adi. Ba chaga ma'lumki, Islom Ka imo mamlaka ahba ligiga kelganida, sho‘ o
da la ining qud a iga pu u ye gan, bu un i i oq espublikala ida u li adikal kuchla bosh ko‘ a gan,
ayniqsa, Ma kaziy Osiyo min aqasida islomni niqob qilib olgan xa fli “kuch”la aoliya i kuchaygan
edi. Lekin, Islom Ka imo bunday qo a niya dagi “kuch”la ning dag‘dag‘asidan cho‘chimasdan,
mulohazako lik bilan ish yu i di, yu imizda u li xil fi nala ning a j olishiga yo‘l qo‘ymadi.
O‘zbekis onning Bi inchi P eziden ining bunday og‘i – bosiqlik bilan siyosiy muloqo la ni olib
bo ishi ul zo ning Ami Temu g‘oyala iga naqada sodiq ekanini namoyon e adi. Islom Ka imo
na aqa O‘zbekis onda, balki Ma kaziy Osiyoda inch- a o on hayo ning ga o i si a ida a ixda qoldi.
Chunki, uning a ixiy xizma i, sa’y-ha aka la i u ayli Ma kaziy Osiyo da la la i o‘sha og‘i 90-
yilla da ilk bo yagona jug‘ ofiy-siyosiy makonda ekanlikla ini his e ishdi. O‘za o ishonch,
hamko lik, umumiy mu osaga kelish mumkinligi o‘sha mu akkab a og‘i da ning qu onch a
azobla ida ujudga kelgan asosiy qad iya la edi. O‘sha kunla x onikasi Islom Ka imo ning Ami
Temu singa i kuchli s a eg, mohi siyosa chi ekanligini isbo ladi. Aynan da la imiz ahba i
“Tu kis on – yagona uyimiz” degan shio ni o‘ aga ashlagan edi. Bu shio Ma kaziy Osiyoning bi
anu bi jon ekanini angla adi.O asi Ami Ta agʻay (oʻ a chogʻ u kchasida Ta agʻay – qo aquy uq
qushi) ba losqabilasining bekla idan bi i a qabilaning asosiy 5 a u ugʻidan bi ining ye akchisi edi
(qa ang, The ise and ule o Tame lane, B. F. Manz a The Mongol Pe iod B. Spule ). Ta agʻaybek
Chigʻa oy ulusining aniqli bekla idan bi i boʻlib, Kesh iloya ida ami lik qilgan. Ami Ta agʻay
yillik Ili da yosi boʻyida Xon omonidan chaqi iladigan yu bekla ining qu ul oyiga chaqi ilgan a
bunday yigʻinla da qoldi masdan qa nashgan. Bu ga opinu chi oʻla oq ugʻilgan Ta agʻaybek
Chigʻa oy ulusi o asida bi inchila dan boʻlib islom dinini qabul qilgan. O asi Ba qul Noyondek
Ta agʻaybek ha b a siyosa ishla iga qiziqmagan a asosan islom dinini oʻ ganish bilan um ini
kechi gan. Temu bek ez- ez qab ini ziyo a qiladigan a keyinchalik qab i us iga maqba a (1373–
1374) qu di gan Shamsiddin Kulol Ta agʻaybekning pi i boʻlgan.
Onasi Takina xo un a yoki Takina mohibegim oʻgʻ isida ma’lumo la kam. Za a noma
(Yazdli Sha afiddin)da yolgʻiz o igina soʻzlanadi. 1403-yilda Temu bek Jenoa, F ansiya, Angliya
qi olla iga elchi qilib yubo gan, Sul oniya bosh ohibi (a chiepiscopus) Johannes de Galoni on ibus
Takina Xo unning oddiy oiladan ekanini yozadi. Temu li sa oyida yozilgan, bi oq yozu chisi aniq
bilinmagan Muyizz al-Ansab (Izza li nasabla ) asa ida Takina Xo un ba los qabilasi bilan
119
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
chega adosh boʻlgan Chigʻa oy ulusining Yasau qabilasidan ekanligi yoziladi. Temu bek bilan
yuzma-yuz soʻzlashgan Ibn Haldun
(1400–01) Temu bek onasini a sona iy „A es o“ bahodi i Manucheh ning a lodidan ekanligini
ay ganini yozadi. Temu bekning siyosiy ki obyoza aqibi Ahmad ibn A abshoh oʻz Ajoyib ul-
maqdu fi na aib (fi axbo ) a -Taymu (a abcha:
رﻮﻤﻴﺗ
ﺐﺋاﻮﻧ
ﻲﻓ
روﺪﻘﻤﻟا
ﺐﺋﺎﺠﻋ
– oʻzbekcha: Temu dagi
aqdi ning ajoyibo la ) asa ida uning Chingizxonning naslidan ekanligini yozadi. 18- yuzyillikda
yuzaga chiqqan Temu bek kimligi oʻgʻ isidagi ki obla da Takina Xo un Buxo o „Sad ash-Sha ia“
(Sha ia qonunla ini izohlo chi)si Ubaydullo Mahbubiyning qizi oʻla oq ani iladi. Oʻzbek a ixchisi
Tu gʻun Fayziyez oʻzining „Temu iyla shaja asi“ (Toshken , 1995) ki obida Temu bekning onasi
oʻgʻ isida „Jangnomayi Ami Temu Koʻ agon“ ki obiga ayangan holda Buxo o ulamola ining eng
ulugʻi „Sad ash-Sha ia“ning qizi ekanligini bildi adi.A abcha sohib (
ﺐﺣﺎﺻ
) a qi on (yaqinlik,
yaqinlashma) soʻzla idan uzilib o scha sohib-i qi on (
ناﺮﻛ
ﺐﺣﺎﺻ
) holiga kelgan Sohibqi on soʻzi
yulduzbilimchila i omonidan Mush a iy (Yupi e ) yulduzi a Zuh o (Vene a) yulduzining bi bu jda
oʻplanganligi asosida ugʻilgan kishi maʼnosida qoʻllangan. Bu si a bax li, qu li a doimo gʻolib a
jahonola kishila ni i oda e ish uchun ishla ilgan. Ami Temu gada bu si a Sohibqi on a yoki haz a
Sohibqi on shaklla ida qoʻllangan. Temu bek 1362-yilda Seyis onga bi inchi kelishi chogʻida oʻng
oyogʻidan a oʻng qoʻlidan Mamaq u (Yazdli Sha afiddin, Za a noma 19a, 19b, 89b) omonidan
yoydan o ilgan oʻqdan ya alangan. Ay icha Temu bekning siyosiy aqibla i omonidan unga
soʻkinish maʼnosidagi
Temu -i lang ( o scha:
ﮓﻨﻟ
رﻮﻤﻴﺗ
) nomi qoʻllangan. Oqsoq Temu a yoki choʻloq Temu maʼnosida
kelgan Temu lang soʻzi kunbo a (gʻa b) ella i omonidan Tame lane, (inglizcha), Tambu laine
(inglizcha), Tame lan ( ansuzcha), Tamo lan (ispancha), Tame lanis (lo incha), Timu lenk (usmonli
u kcha) a Temu Aksak,Tame lan ( uscha) kabi shaklla da oʻzlash i ilgan. 1370-yilda Chingizlila
xonadonidan boʻlgan Qozonxonning qizi Sa oy Mulk Xonim (Bibi Xonim)ga uylanishi o idan
Temu bek Temu Koʻ agon (
ﻦﮔرﻮﮐ
رﻮﻤﻴﺗ
) a yoki Temu Gu agon o ini oladi. Koʻ agon (xү gen)
moʻgʻulcha kuyo soʻzi boʻlib „Xonning kuyo i“ maʼnosida qoʻllangan. Chingizxonning qonidan
boʻlmaganligi uchun Xonlik o ini olmaydi a musulmonla ning boshi oʻla oq Ami o ini oladi.
Temu bek Islom dini bilimla iga ayanib yu ishla qiladi a oʻzini „Islom qilichi“ si a ida anil i adi.
Islom dinini yoyish yoʻlida qilgan yu ishla idan keyin Abu Fo ih o ini oladi. 1402- yilda Izmi qal’a
qamalida ka olik Hospi alle (lo in, O do F a um Hospi alis)la ini, Gu jis on(G uziya) nas oniyla ini
bi necha bo yu ishi o idan Abu Gʻoziy o ini oladi. Tu kla oʻz oda iga koʻ a oʻz ye akchila ini Bek
deb a asha di. Shu yuzdan Temu bek ham Bek o ini oladi. 1404-yilda Sama qandda boʻlgan Kas iliya
(ispaniya) elchisi Rui Gonzales de Kla ixo oʻzining sayoha qoʻlyozma kundaligida ham Temu bek
o ini qoʻllaydi.
Ami Temu Kichik Osiyodan Sama qandga qay gach, 1404-yil
27-noyab da 200 ming qoʻshin bilan Sama qanddan Xi oy sa a iga chiqdi. Bi oq Xi oy us iga yu ish
Ami Temu ning Oʻ o da a o i (1405-yil
18- e al) amalga oshmay qoldi. Maʼlumki, Ami Temu 1405-yil kuchli shamollash sababli olamda
oʻ di deyiladi. Lekin, Ami Temu ni a o ini ezlash i gan boshqa sababla ham bo . Ibn
A abshohning yozishicha (1436-yil yozilgan) kuchli so uq na ijasida Temu ib ida (so uqdan jismni
zaiflash i adigan kasallik) kasaliga chalinib, abibla uni dad e ish maqsadida ayyo lagan a kibida
isi adigan moddala , xushboʻylikla a eza o likla boʻlgan xam a agʻini is eʼmol qilgan. Ta ixchi,
Xondami ning fik icha Ami Temu oʻlimini abibla Do i si a ida ayyo lagan a aq ezlash i ib
yubo gan. Xondami „ Habib us-siya “ asa ida shunday yozadi: "…sohibqi on shu asosda a aqqa
agʻba koʻ sa di, unga ja ha kel i ishla ini buyu di, koʻ inishidan su dek boʻlsa ham si a i jiha idan
120
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
olo dek edi. Oliyjanob Sohibqi on ikki kecha kunduz a aq ichdi, ammo aslo o qa yemadi. Shuning
uchun mijozoda oʻzga ish yuz be di. Bu oʻzga ishni abibla xumo belgisi boʻlsa ke ak deb
ushundila . Yana unga bi -ikki qadah be dila , ha o a i bi oz askin opdi, ammo ujudi a abia iga
sha ob aʼsi qildi shekilli, issigʻi Yana koʻ a ilib ke di. Sohibqi on sogʻligʻi yomonlashdi. Mazku
ichimlik bu aq da aqa aboba da qoʻllanilib, mas qilu chi unksiyasi oʻzlash i ilmagan edi. Temu
kasalining kuchayishi a koʻp miqdo da is eʼmol qilingan a aq sabab boʻlgani haqida oʻsha da
a ixchisi Hofiz Ab u ham yozadi.[2] Ami Temu ning a o i haqidagi xaba ga chi a alda si
u ilsada, ammo koʻp aq oʻ may bu noxush xaba mamlaka boʻylab a qalib ke adi. Ami
Temu ning jasadi Sama qandga olib kelinib da n qilinadi (qa ang Ami Temu maqba asi). Ami
Temu – buyuk da la asoschisi hisoblanadi. U Hindis on hamda Xi oydan Qo a dengizga qada ,
Si da yo a O ol dengizidan Fo s qoʻl igʻiga qada gʻoya ka a hududni qam ab olgan ma kazlashgan
ulkan sal ana ga asos soldi. Bundan ashqa i Ami Temu da la iga Kichik Osiyo, Su iya, Mis a
shim.-gʻa bda Quyi Volga, Don buyla i; shim.-sha qda Balxash koʻli a Ili da yosigacha; jan.-
sha qda esa Shim. Hindis ongacha boʻlgan mamlaka la buysundi ildi. Ami Temu . da la ni aql-
zako o a huquqiy asos bilan ido a e gan. Uning „… da la ishla ining oʻqqiz ulushini kengash,
adbi a mash a a , qolgan bi ulushini qilich bilan amalga oshi dim“, degan soʻzla i buning yo qin
dalilidi .Ami Temu ning ha biy yu ishla i, jangu jadalla ining oqiba la iga baho be ila ekan, shuni
alohida aʼkidlash ke akki, uning aoliya i qoʻyilgan maqsad a ejala i jiha idan ikki bosqichga
boʻlinadi. Bi inchi bosqich (1360 – 86)da Ami Temu Mo a ounnah da ma kazlashgan da la uzish
yoʻlida ku ashdi, Mo a ounnah ni bi lash i ishdan man aa do boʻlgan mahalliy zodagonla dan
ibo a ij imoiy kuchla (mulkdo dehqonla , ha biyla , huna mandla , sa doga la a uhoniyla )
yo damida a qoq mulkla ni bi lash i ish uchun ku ash olib bo di. Ami Temu ning bu da dagi
aoliya i Oʻ a Osiyo xalqla ining ij imoiy-iq isodiy a madaniy hayo i a aqqiyo i yoʻlida shubhasiz
ulkan ijobiy ahamiya kasb e adi. Mamlaka da a qoqpik uga ilib, ma kazlashgan da la ning ashkil
opishi ijobiy oqiba la ga olib keldi. Mamlaka i.ch. kuchla ini a moʻgʻulla ning bi ya im as lik
hukm onligi na ijasida boʻh onga uch agan iqgisodni iklash uchun qulay oq sha oi ujudga keldi.
Ayni aqnda xoʻjalikning asosi boʻlgan dehqonchilikda muayyan siljishla oʻy be di. Yangi-yangi
a iq (kanal)la qazilib, dehqonchilik maydonla i kengaydi. Huna mandchilik, ichki a ashqi sa do
i ojlandi, an a madaniya a naq opib, shaha la obodlashdi a ga jumlashdi. Ami Temu bi o
mamlaka ni asa ufiga olishdan a al alba a oʻsha joy aholisiga inchlik yoʻlini akli e gan, bu yoʻl
inko e ilgan holdagina ha biy kuch ishla gan.U da la ahamiya iga ega boʻlgan ha bi masalani hal
e ishda, shu sohaning bilimdonla i a ulamola i bilan maslaha lasha di. Oda da ibbiyo , iyoziyo ,
alakiyo , a ix, adabiyo , ilshunoslik ilmi namoyandala i, shuningdek ilohiyo a din sohasidagi
mashhu ulamola bilan suhba la oʻ kaza di. Ami Temu sa oyida ulamola dan ma lono
Abdujabbo Xo azmiy, ma lono Shamsuddin Munshi, ma lono Abdullo Lison, ma lono Bah uddin
Ahmad, ma lono Nuʼmonuddin Xo azmiy, Xoʻja A zal, ma lono Alouddin Koshiy, Jalol Xokiy a
boshqa xizma qila di. Alishe Na oiyga Ami Temu ning ilm a maʼna iya aqliga koʻ sa gan
gʻamxoʻ ligi juda yoqa edi. Bu haqda Na oiy shunday degandi: „Aga Temu qaye da an,
madaniya a sanʼa ahlini uch a sa, ula ni oʻz homiyligiga ola , ula ga izza -ik om koʻ sa a , ula ning
a biyasiga ahamiya be a hamda bu zo la dan oʻz oliy majlisida nadim (maslaha chi) si a ida a
boshqa la ozimla da oydalana di“. Ami Temu da ida sa do a huna mandchilik gʻoya da
i ojlanadi. Yangi bozo la , sa do as ala i ba po qilinadi. Kla ixo Sama qand bozo la ida bugʻdoy
a gu uchning moʻlligi a a zonligi haqida gapi ib, shaha huna mandchiligi mahsulo la ini – a las,
kimxob, ha xil ip a jun oʻqima molla , moʻynali a ipakli poʻs inlikla , a o lik molla i, zi a o a
do i o la , za hal a loju a dla hamda boshqa molla ning se obligini ham aʼkidlaydila . Bu da da
121
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Ami Temu a uning joy Sul on Mahmudxon asi olingan noibla i Xi oy a Hindis ondan Oʻ a
Osiyo o qali Yaqin Sha q a Ye opa mamlaka la iga yoʻnalgan asosiy xalqa o sa do yoʻli – „Buyuk
ipak yoʻli“ni nazo a qilib, sa do ka onla i qa no i xa sizligini aʼminlashda, abo la , qalʼala ,
koʻp ikla qu ish yoʻlida muhim cho a- adbi la koʻ dila a Sha q bilan Gʻa b oʻ asida sa do-so iq
a elchilik aloqala ini ha omonlama i ojlan i ishga gʻoya ka a eʼ ibo be dila . Ami Temu eng
muhimi, E on, Oza bayjon a I oqdagi mayda hukmdo la oʻ asidagi a qoklik a boshboshdoqlikka
ba ham be ib, bu bilan na aqa Mo a ounnah , balki Uzoq a Yaqin Sha q mamlaka la ining iq isodiy
a madaniy a aqqiyo iga, xalqga a mamlaka la ni bi -bi i bilan yaqinlash i ishga ulkan hissa
qoʻshdi. Ami Temu Ye opaning F ansiya, Angliya a Kas iliya kabi yi ik ki ollikla i bilan
be osi a sa do a diploma ik aloqala oʻ na di.
XULOSA: Ushbu ahlil, Sohibqi on Ami Temu shaxsini insoniya a aqqiyo i uchun
yu pa a lik a adola siyosa ini olib bo gan noyob hukmdo si a ida a’kidlaydi. Ma nda Ami
Temu siymosi sobiq sho‘ o uzumi omonidan a aylab salbiylash i ilganligi, bu o qali milliy ong a
g‘u u ni yo‘qo ish maqsad qilinganligi chuqu ochiqlanadi. Mus aqil O‘zbekis onning ashkil opishi
(1991) bilan milliy a ixiy me osni iklash ja ayoni boshlanib, Islom Ka imo bu ishga ye akchilik
qildi. Uning aoliya i Ami Temu ning buyuk bunyodko lik uhi a da la chilik g‘oyala i bilan
be osi a bog‘liq bo‘lgan.
Asosiy g‘oyala quyidagila dan ibo a :
1. Me osning Tiklanishi: Islom Ka imo Ami Temu shaxsini mus aqil O‘zbekis on uchun e k
a mus aqillik amzi si a ida anladi, bu esa milla ning o‘zligini anglashida a ma‘na iy-ma' ifiy
yuksalishida hal qilu chi ol o‘ynadi.
2. Da la Boshqa u i Falsa asi: Ka imo ning 90-yilla dagi qa ’iya i, a anpa a ligi a
mamlaka ni og‘i damla dan olib chiqishdagi s a egik qa o la i be osi a Ami Temu ning kuchli,
ma kazlashgan da la qu ish alsa asi hamda adola g‘oyasiga ayanganligini ko‘ sa adi.
3. Diploma iya a Kengash amoyili: Ma nda Ami Temu ning “kengash, adbi a
mash a a ”ga ayanishi a’kidlanib, Islom Ka imo ning mu akkab da da siyosiy muloqo a
diploma iya o qali (jumladan, “Tu kis on – yagona uyimiz” shio i) min aqa iy inchlik a bi likni
a’minlashdagi mohi ligini ushbu Temu iy g’oyaning zamona iy i odasi si a ida baholaydi.
4. Madaniy a Iq isodiy Ta aqqiyo : Sohibqi onning Sama qandni madaniya ma kaziga
aylan i ishi, ilm- an a sa doga homiylik qilishi, shuningdek, Ye opa da la la i bilan diploma ik
aloqala ni o‘ na ishi - zamona iy O'zbekis onning ham xalqa o munosaba la da “ engla ich a eng”
amoyiliga asoslangan ochiq siyosa iga zamin ya a gan.
Xulosa qilib ay ganda, maqola Ami Temu me osining mus aqil O‘zbekis on
da la chiligining poyde o i ekanligini, Islom Ka imo esa ushbu buyuk ajdodning adola , kuch-
qud a a s a egik a akku uhini zamona iy ahba likda mujassam e ib, milliy g‘u u ni iklaganini
yo qin isbo lab be adi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Islom Ka imo ning asa i/so‘zboshisi: “Ami Temu jahon a ixida” ki obining so‘zboshisi.
2. Ami Temu asa i: “Temu uzukla i” (“Tuzuka -i Temu iy”). Yazdli Sha afiddin Alining
“Za a noma”si (Temu ning ya alanishi haqidagi manba).
3. “Muyizz al-Ansab” (Temu sa oyida yozilgan, muallifi aniq emas, onasi haqida ma’lumo
be ilgan).
122
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
4. Ka imo , I.A. Ami Temu jahon a ixida (Ki obga yozilgan soʻzboshi yoki ki obning oʻliq
nomi. Nash ma’lumo la i.)
5. Fayziye , T. Temu iyla shaja asi. Toshken , 1995.
