124
MAHMUDXOʻJA BEHBUDIY “BIZNI KEMIRGUVCHI ILLATLAR”
MAQOLASIDA QOʻLLANGAN DINIY BIRLIKLARNING SEMANTIK-
STURUKTUR XUSUSIYATLARI
Rayimjono Sayidolim Madaminjon oʻgʻli,
O ien al uni e si e i Tilla -1 ka ed asi oʻqi u chisi
sayidolim[email p o ec ed]m
Anno a siya. Maqolada Mahmudxoʻja Behbudiy aoliya i a uning diniy-ij imoiy
qa ashla i ahlil e iladi. Behbudiy jadidchilik ha aka ining ye akchi a bobi si a ida
yangi usul mak abla i, milliy d ama a ma buo a aqqiyo iga hissa qoʻshgani qayd
e iladi. Asa la da uch aydigan a abcha diniy e minla ma zu iy gu uhla ga asni
qilinib, ula ning oʻzbek iliga oʻzlashu i ja ayoni yo i iladi. Xususan, aqida iy, iqhiy,
ma osimiy a iboda ga oid a amala ahlili be ilgan. Tadqiqo oʻzbek ilining boyishida
a abizmla ning oʻ ni muhimligini koʻ sa adi.
Kali soʻzla : Behbudiy, jadidchilik, a abcha e minla , iqhiy a amala , oʻzbek.
Abs ac . The a icle examines he ac i i ies and socio- eligious iews o
Mahmudkhoja Behbudi, a p ominen leade o he Jadid mo emen . As a pionee o
mode n schools, na ional d ama, and jou nalism, his ole in cul u al de elopmen is
emphasized. A abic eligious e ms used in his wo ks a e classi ied in o hema ic
g oups, such as heological, legal, i ual, and de o ional concep s. The s udy highligh s
how hese e ms en e ed he Uzbek language h ough di e en o ms o adop ion,
demons a ing he signi ican ole o A abisms in en iching Uzbek ocabula y.
Keywo ds: Behbudi, Jadidism, A abic e ms, iqh e minology, Uzbek language
Soʻngi yilla ida koʻplab mu a akki la qa o i oʻz zamonining ij imoiy-siyosiy
muhi iga be osi a aʼsi koʻ sa gan peshqadam a bob, yangi usul mak abi
a gʻibo chisi, oʻzbek d ama sanʼa ini boshlab be gan bi inchi d ama u g, ju nalis ,
noshi a muha i Mahmudxoʻja Behbudiy aoliya i ham keng koʻlamda adqiq e ish
yangi boshqichga koʻ a ildi. Yangi Oʻzbekis onda aʼlim- a biya, ij imoiy, madaniy-
maʼ i iy muhi ni soʻgʻlomlash i ish uchun jadidla yondashu la i, gʻoyala i keng
hayo ga a biq e ilmoqda. Oʻzbek milliy ilining shakllanishi a i ojida oʻzbek ilining
20-40-yilla da i alohida oʻ in u adi. Chunki oʻzbek milliy ili, uning asosini ashkil
e u chi yangi oʻzbek adabiy ili qanday asosla ga ayangan holda i ojlanmogʻi ke ak,
deyilgan masalada oʻsha da da xilma-xil qa ashla a ha aka la oldinga su ilgan edi.
Shu sababdan ham, yu imiz ahba i Sh.Mi ziyoye 2020-yilning 24-yan a ida Oliy
Majlisga Mu ojaa nomasida bu bo ada alohida oʻx alib, shunday dedi: “Biz
jadidchilik ha aka i, maʼ i a pa a bobola imiz me osini chuqu oʻ ganishimiz ke ak.
Bu maʼna iy xazinani qancha koʻp oʻ gansak, bugungi kunda ham bizni ash ishga
solayo gan juda koʻp sa olla ga oʻgʻ i ja ob opamiz. Bu bebaho boylikni qancha aol
a gʻib e sak, xalqimiz, ayniqsa, yoshla imiz bugungi inch a e kin hayo ning qad ini
anglab e adi”
1
.
1
Xalq so‘zi 19-nash 25.01.2020. – B. 4.
125
Mahmudxoʻja Behbudiy asa la ida qoʻllanilgan a abcha diniy e minla ni
quyidagi ma zu iy gu uhla ga asni qilish mumkin:
1. Aqida iy ushunchani angla u chi a amala : imon, islom, amal, qiyoma ,
azob, din, janna , jahannam, oxi a , dunyo, sha ia , qozi, islom, duo, moʻmin, osiq,
ko i , osul, nabiy kabila .
3. Zako ga oid iqhiy a amala : zako , nisob, sana, aqi , mol.
4. Roʻzaga oid iqhiy a amala : so m, amazon, oqil, boligʻ, niyya , gʻu ub.
i o , muso i , sa a .
5. Haj a um a ziyo a iga oid iqhiy a amala : kaʼba ulloh, a o qilmoq, iyd,
a o a , “labbayka”, eh om, Makka um .
6. Sha ia qonun-qoidala iga oid a amala : mus ahab, sunna , ojib, a z
(ki oya, ayn), mak uh, ha om, bo il, mukalla , sha ia , milla a b.
7. Tu li ma osimla ga oid a amala
Quyida “Bizni kemi gu chi illa la ” maqolasida qoʻllangan diniy bi likla ning
ma zu iy a seman ik xususiya la jad al asosida ahlil e iladi.
№
Te min
(oʻzbekcha)
A abcha
asl
shakli
Izoh (Oʻzbek ili izohli lugʻa iga
asosan)
Ma zu iy
gu uh
1
Qu ʼoni
ka im
نآرقلا
ميركلا
Qu ʼon (a abcha: نآرقلا oʻqimoq,
qi oa qilmoq) —
musulmonla ning asosiy muqaddas
ki obi. Islom eʼ iqodiga koʻ a,
Qu ʼon ahiy o qali Muhammad
paygʻamba ga 610—632 yilla
da omida nozil qilingan Allohning
kalomi (Kalomulloh).
Aqida iy
ushunchani
angla u chi
a amala
3
Xudo /
Tang imiz
الله
Alloh, Ya a u chi zo . Diniy
ushunchaga, xususan islom diniga
koʻ a, bu un ma judo ni, bu un
olamni ya a gan a uni
boshqa u chi oliy ilohiy kuch; ha
qanday dinning eʼ iqod qilish asosi
(musulmonla da: Alloh soʻzining
sinonimi).
— Mi zo An a inimga xudo
ma aba a o qilgan emish deb
eshi dim, — dedi Sa a boʻzchi. A.
Qodi iy, Meh obdan chayon
Aqida iy
ushunchani
angla u chi
a amala
4
Rasul /
paygʻamba
لوسرلا /
يبنلا
Ollohning akili, elchisi
(Muhammad paygʻamba ning
si a i).
•Xudo a Rasulga boʻlgan haqo a
— ku a mu adlik boʻlib, ko i
a mu adning jazosi qa l, do ga
Aqida iy
ushunchani
angla u chi
a amala
126
osilish a sangso qilish emasmi?
S. Ayniy, Qulla
5
Jahannam
منهج
1. din. Gunohko la ning uhi na igi
dunyoda doimiy azobda
yashaydigan joy; doʻzax.
— Jahannam qaʼ iga ke ibdi
zolim! — deb gap o di Sodiq
emi chi. H. Gʻulom, Mashʼal
2. koʻchma Chidab boʻlmaydigan
sha oi , azob, ogʻi muhi .
Gulno uch kunni jahannam
azobida oʻ kazdi. Oybek,
Tanlangan asa la
Aqida iy
ushunchani
angla u chi
a amala
6
Sha ia
ةعيرشلا
din. Islom huquq izimida:
musulmonla ning Qu ʼon asosida
ishlab chiqilgan diniy, jinoiy a
uqa olik qonun a qoidala i
majmui.
U Buxo oda mad asada oʻqib
yu ganda, sha ia a a iqa ilmini
yaxshi oʻ gangan, Qu onni yod
bila edi. P. Qodi o , Yulduzli
unla
Fiqhga oid
a amala
7
Sho eʼi aʼzam
عراشلا
مظعلأا
Eng ulugʻ hukm chiqa u chi Zo
(Alloh)
Fiqhga oid
a amala
8
Fa oiz
ضئارفلا
«Fa oiz» soʻzi a z soʻzining
jamʼidi . Fa z esa lugʻa da,
oʻlcho , kesish a bayon qilish
maʼnola ini bildi adi. Meʼ os ilmi
Fiqhga oid
a amala ,
ij imoiy
muomila
masalasi
9
Da n
نفدلا
A b. Koʻmmoq. Oʻlgan kishi
(mayi )ni koʻmish, qab ga qoʻyish
ma osimi.
Odil bu ani Sobi oʻz qoʻli bilan
da n e di. R. Fayziy, Choʻlga baho
keldi
Fiqhga oid
a amala ,
ij imoiy
muomila
masalasi
10
Ka an
نفكلا
Ma humni oʻ ash uchun ma o.
Koʻmish oldidan mu dani
oʻ aydigan oq ma o; qab libosi.
Yigi ali o asining oyoqla ini
quchoqlab, oʻki ib-oʻki ib uzoq
yigʻladi, bi oq, ka an o ilgan
yuzla ini koʻ a olmadi. D. Nu iy,
Osmon us uni
Fiqhga oid
a amala ,
ij imoiy
muomila
masalasi
127
11
Me os
ثاريملا
1. Ma humdan o isla ga qolgan
mulk.
Xo inimga egadigan me osdan
mani qu uq qilishga u inishadi
ula . Lekin boʻsh kelmayman.
Oybek, Tanlangan asa la
Fiqhga oid
a amala ,
ij imoiy
muomila
masalasi
Va asa
ةثرولا
Vo isla / me osxoʻ la
Fiqhga oid
a amala ,
ij imoiy
muomila
masalasi
13
Nikoḥ
حاكنلا
1. E -xo inlikni sha ia yoʻli bilan
asmiylash i ish ma osimi a shu
ma osimda domulla omonidan
oʻqiladigan sha noma.
— Hozi Zuhu mahsum chiqsa,
ayangizni chaqi ib, nikoh
oʻqiymiz! — dedi domla. Mush um
2. E -xo inning oʻza o oziligi
bilan huquqiy jiha dan
asmiylash i ilgan oila iy i i oq;
e -xo inlik.
Fiqhga oid
a amala ,
ij imoiy
muomila
masalasi
17
Taʼziya
ةيزعتلا
Kimsaning a o i munosaba i bilan
u iladigan aza, mo am; azado
kishiga asalli be ish, undan ah ol
soʻ ash.
Bo i akasining aʼziyala i
oʻ gandan keyin, xolasining bi
gapi bilan shu ye ga kelgan edi. R.
Fayziy, Haz a i inson
Fiqhga oid
a amala ,
ij imoiy
muomila
masalasi
18
Sadaqa /
xay o
ةقدصلا /
تاريخلا
1. Tilanchiga, muh ojla ga
be iladigan xay -ehson.
Shoqosim pas , ayanchli o oz
2. Xudo yoʻliga, aziz-a liyola ga
ula dan najo is ab qilinadigan
ehson; qu bonlik.
3. Olu chi naza ida sadaqa boʻlib
uyuladigan xay -ehson, pul.
Xo iningiz sizni allaqachon
unu ibdi, sadaqala ingizga muh oj
emas ekan, deb ay ing. S. Ahmad,
Kad -don dalala
Fiqhga oid
a amala ,
ij imoiy
muomila
masalasi
21
As agʻ i ulloh
رفغتسأ الله
Duo. “Allohdan magʻ i a
soʻ ayman”
Iboda a zik
22
Subhanolloh
ناحبس الله
Duo. “Alloh nuqsondan pok”
Iboda a zik
128
23
Ko i /
ko i ona
رفاك /
نورفاك
1. din. Ayn. gʻay idin.
Hamma musulmonla bab-
ba a a , deb oʻylaysizmi?
Musulmonla oʻ asida boʻ ila
yoʻqmi? Mayli, ko i mi,
musulmonmi, biz boʻ ila ning
jazosini be amiz. Ula ko i da ham
bo , musulmonda ham. Oybek,
Tanlangan asa la
2. Din yoʻlidan qay gan, xudosiz.
Bi zum choʻzilgan suku ni
Salimboy achcha buzdi: —
Ulamola imiz gaze a oʻqigan
odamla ni ham ko i deb
hisoblaydila ki, bu jahola dan
boshqa na sa emas. Oybek,
Tanlangan asa la
Aqida iy
ushunchani
angla u chi
a amala
24
Sagʻi
ريغصلا
1. Hali oyaga ye magan ye im
bola.
Sagʻi haqqiga egib boʻlmas.
Sagʻi ning haqi — sopqonning
oʻqi. Maqol
2. Yosh bola, kichkina bola.
Mahalla bu hangomadan uygʻonib,
Eshigiga keldi sagʻi -u kabi .
Muqimiy
Fiqhga oid
a amala ,
ij imoiy
muomila
masalasi
Xulosa qilib ay ilsa, adib oʻz zamonida aol qoʻllangan a abiy oʻzlashmala dan
koʻplab oydalangan. A abizmla dan oʻzbek ilida keng oydalanishi be osida din
umumiyligi a oʻsha pay dagi ilm- an, madaniya a oqqiyo i bilan be osi a bogʻliqdi .
Te minla ning aqida iy, iqhiy, iboda a ma osimiy gu uhla ga aj a ilishi ula ning
ij imoiy-maʼna iy hayo dagi u li unksiyala ini koʻ sa adi. A abizmla ning oʻzbek
iliga u li yoʻlla bilan ki ib kelishi esa ilning boyishi a a ixiy a aqqiyo ida muhim
bosqich boʻlganini isbo laydi. Ushbu ja ayon diniy-madaniy aloqala bilan
chamba chas bogʻliq boʻlib, bugungi milliy oʻzlikni anglashda ham beqiyos ahamiya
kasb e adi.
Adabiyo la oʻyxa i:
1. Islom ensiklopediyasi. – Toshken : Oʻzbekis on milliy ensiklopediyasi, 2004.
– 357 b.
2. Ka imo N. Mahmudxoʻja Behbudiy. Tanlangan asa la . J.I.. -Toshken :
Akademnash , 2021. – 512 b.
3. Mahmudxoʻja Behbudiy. Amaliyo i islam ( oshbosma in . 13866,). –
Sama qand, 1908. – b 36
129
4. Oʻzbek ilining izohli lugʻa i (I jild). Toshken : “Oʻzbekis on milliy
yensiklopediyasi” Da la ilmiy nash iyo i, 2006.
5. Rayimjono , S. (2025). MAHMUDXOʻJA BEHBUDIYNING
“AMALIYOTI ISLOM” ASARIDA QOʻLLANGAN ARABCHA DINIY
TERMINLAR TAHLILI // Xo ijiy illa adqiqi a aʼlimi muammola i. 146-149.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.14875568
6. Ubaydullae , A. . (2024). ARABISM OF ALISHER NAVOIʼS WORK
“NASAIMU-L MUHABBAT”. Академические исследования в современной
науке, 3(17), 36–39. извлечено от
h ps://www.econ e ences. u/index.php/a ims/a icle/ iew/15722
7. Xalq soʻzi 19-nash 25.01.2020 – B. 4
8. Богин Г.И. Современная лингводидактика. – Калинин: Калинин. гос. ун-
т, 1980. – 61 с.
9. Икромжонов , А. . (2023). ФАХРУДДИН ЎЗЖАНДИЙ ВА УНИНГ
ИСЛОМ HУQУQИДА ТУТГАН ЎРНИ. Евразийский журнал академических
исследований, 3(9), 173–178. извлечено от h ps://in-
academy.uz/index.php/eja /a icle/ iew/20825
10. Сотволдиев, С. (2023). Важност развития навыка исползования
инфографики в уроках арабского языка для улучшения коммуникативных
навыков студентов. Арабский язык в эпоху глобализации: инновационные
подходы и методы обучения, 1(1), 69–72. h ps://doi.o g/10.47689/ATGD:IYOM-
ol1-iss1-pp69-72-id2839
