148
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
YADROVIY SIYOSAT VA XALQARO MUNOSABATLAR: XX ASR
ISLOHOTLARI
E moʻmino Abdu axob Xudoybe di oʻgʻli
[email p o ec ed]
Usmonqulo Za a Abdulla o'g'li
[email p o ec ed]
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17732302
Anno a siya: Ushbu maqolada XX as da shakllangan yad o iy siyosa ning global xa sizlik
izimi a xalqa o munosaba la i ojiga ko‘ sa gan a’si i ahlil qilinadi. Yad o iy qu olla ning
ya a ilishi, So uq u ush da ida yuzaga kelgan geosiyosiy aqoba , shuningdek, qu olsizlanish a
a qalishni cheklashga qa a ilgan xalqa o isloho la mohiya an o‘ ganiladi. Maqolada Yad o iy
qu olni a qa maslik sha nomasi (NPT), S a egik hujum qu olla ini cheklash bo‘yicha kelishu la
(SALT, START), sino la ni aqiqlash ashabbusla i hamda BMT a MAGATE kabi xalqa o
ashkilo la ning oli yo i iladi. Tadqiqo XX as ning yad o iy siyosa i global xa sizlik
a xi ek u asini shakllan i ishda hal qilu chi omil bo‘lganini ko‘ sa adi.
Kali so’zla : yad o iy siyosa , xalqa o munosaba la , So uq u ush, yad o iy qu ol poygasi,
a qalmaslik (non-p oli e a ion), NPT, qu olsizlanish, SALT, START, MAGATE, global xa sizlik,
XX as isloho la i
Ki ish
XX as insoniya a ixida ilm- an yu uqla i eng keskin siyosiy o‘zga ishla bilan uyg‘unlashgan
da si a ida namoyon bo‘ldi. Ayniqsa, yad o iy exnologiyala ning ya a ilishi a ula ning ha biy
maqsadla da qo‘llanishi na aqa global ha biy kuch mu ozana ini ubdan o‘zga i di, balki xalqa o
munosaba la ning yangi bosqichini boshlab be di. A om qu olla ining paydo bo‘lishi da la la
o‘ asidagi geosiyosiy aqoba ni keskinlash i gan, So uq u ushning asosiy ha aka lan i u chi omiliga
aylangan a umuman olganda jahon xa sizlik izimida yangicha ik lashni shakllan i gan omil
bo‘ldi. Yad o iy qu olla ning ku ilmagan da ajada kuchli ay onko ligi ula ni na aqa ha biy us unlik
osi asiga, balki global miqyosdagi siyosiy bosim, qo‘ qi ish a iyib u ish s a egiyasining ma kaziy
elemen iga aylan i di
1
. Shu bilan bi ga, yad o iy ahdidla kuchayib bo ayo gan bi sha oi da xalqa o
hamjamiya inchlikni a’minlash, yad o iy poygani cheklash a qu olla ni nazo a qilish bo‘yicha
qa o muhim isloho la ni amalga oshi di. XX as da omida Yad o iy qu olni a qa maslik
sha nomasi (NPT), S a egik qu olla ni cheklash bo‘yicha kelishu la (SALT a START),
shuningdek MAGATE aoliya ining kuchay i ilishi kabi ashabbusla ning mazku ja ayonda hal
qilu chi ahamiya kasb e gani e’ i o e iladi.
2
Mazku adqiqo XX as da shakllangan yad o iy
siyosa ning mazmun-mohiya ini, yi ik da la la o‘ asidagi yad o iy mu ozana a aqoba ning
xalqa o munosaba la izimiga a’si ini hamda qu olsizlanish ja ayonida amalga oshi ilgan
diploma ik isloho la ning ahamiya ini ahlil qiladi. Shuningdek, global xa sizlikni a’minlashga
qa a ilgan xalqa o mexanizmla a ula ning sama ado ligi ilmiy nuq ai naza dan yo i iladi. Shu
a iqa, izlanish XX as yad o iy siyosa ini ushunish o qali bugungi geosiyosiy ja ayonla ning
ildizla ini anglashga xizma qiladi.
Asosiy qism
1
1. Ochilo a, B., & Mama kulo , S. (2020). HOZIRGI ZAMON XALQARO MUNOSABATLARI VA UMUMBASHARIY
MUAMMOLAR. Архив Научных Публикаций JSPI.
2
Fa sakhano a, D., & Tu akulo , X. (2020). Ideological and mo al educa ion in he p epa a ion o u u e eache s o p o essional
ac i i y. Архив Научных Публикаций JSPI.
149
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
XX as ning o‘ ala iga kelib, a om ene giyasidan ha biy maqsadla da oydalanish insoniya
a ixidagi eng keskin ilmiy-siyosiy bu ilishla dan bi iga aylandi. 1945-yilda AQSh omonidan amalga
oshi ilgan Manxe en loyihasi na ijasida yad o iy qu olla ning ya a ilishi a ula ning Ikkinchi jahon
u ushi yakunida qo‘llanilishi da la la o‘ asidagi ha biy kuch mu ozana ini ubdan o‘zga i di. Bu
hodisa na aqa yi ik da la la ning s a egik ejalash i ishiga, balki bu un xa sizlik izimining qay a
shakllanishiga olib keldi. Shundan so‘ng yad o iy qu olga ega bo‘lish da la ning global siyosa dagi
o‘ nini belgilo chi asosiy omilga aylandi. Yad o iy exnologiyala a aqqiyo i bilan bi ga, “yad o
diploma iyasi” ushunchasi paydo bo‘ldi. Yi ik da la la yad o iy us unlikka ega bo‘lish o qali
xalqa o maydondagi siyosiy bosimni kuchay i a boshladila . Ayniqsa, AQSh a SSSR o‘ asida
ujudga kelgan aqoba yad o iy qu olla poygasining jadal kechishiga sabab bo‘ldi. Ha ikki
da la ning s a egiyasi “o‘za o ka ola langan yo‘q qilish” (MAD) dok inasiga asoslangan bo‘lib,
yad o iy a senalning ma judligi moja ola ning oldini olish osi asi si a ida alqin qilindi. Bu esa
yad o iy siyosa ni global ba qa o lik a beqa o lik o‘ asidagi mu akkab mu ozana ga aylan i di.
So uq u ush (1947–1991) yad o iy siyosa ning eng keskin a ziddiya li bosqichi bo‘ldi.
AQSh boshchiligidagi G‘a b bloki hamda SSSR boshchiligidagi Sha q bloki bi -bi i bilan
ha biy-ideologik ku ashni kuchay i di. Bu ku ashning asosiy maydoni yad o iy qu ol
exnologiyala i, ake a izimla i, s a egik bomba dimonchila a yad o iy kallakla soni bo‘ldi. Bu
ja ayonla xalqa o xa sizlik izimini doimiy zo‘ iqish hola ida ushlab u di. Ayniqsa, 1962-yildagi
Kubadagi ake a inqi ozi yad o iy u ush xa ini eng yuqo i pog‘onaga olib chiqib, insoniya
a ixidagi eng xa li diploma ik o‘qnashu ga aylandi.
3
Inqi ozdan so‘ng yad o iy moja ola ni
nazo a qilish za u a i kuchayib, yagona ba qa o likka e ishish yo‘li si a ida qu olsizlanish
ashabbusla i paydo bo‘ldi. 1945-yilda Bi lashgan Milla la Tashkilo i uzilishi bilan global
xa sizlikni saqlashga oid xalqa o mexanizmla shakllandi. Ayniqsa, 1957-yilda ashkil e ilgan
Xalqa o a om ene giyasi agen ligi (MAGATE) yad o iy ene giyadan inch maqsadla da
oydalanishni nazo a qilish, yad o ma e ialla i us idan inspeksiya o‘ kazish a exnologiyala ning
noqonuniy a qalishini oldini olishda muhim ol o‘ynay boshladi.
MAGATEning paydo bo‘lishi yad o iy siyosa ni xalqa o me’yo la asosida boshqa ish
bosqichining boshlanishi bo‘ldi. 1960–1970-yilla da jahon hamjamiya i yad o iy sino la Ye
a mos e asi a ekologiyasiga ulkan za a ye kazayo ganini anglab ye di. Bu hola bi qa o cheklo la
a kelishu la ning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi: Mazku isloho la yad o iy qu olla ning a’si
doi asini cheklashda muhim amaliy qadam bo‘ldi.
Muhokama
XX as da omida shakllangan yad o iy siyosa global siyosiy mu ozana ning eng muhim
omilla idan bi iga aylanganini ahlilla yaqqol ko‘ sa adi. Yad o iy qu olla ning ya a ilishi das lab
ha biy us unlik osi asi si a ida qa algan bo‘lsa-da, aq o‘ ishi bilan ula xalqa o munosaba la da
mu akkab siyosiy diploma iya a s a egik iyib u ish mexanizmiga aylandi.
Muammo shundaki, yad o iy qu olla ma judligi bi omondan da la la a o moja ola
eh imolini kamay i gan bo‘lsa, ikkinchi omondan ula ni qo‘llash xa ini ha doim yuqo i da ajada
saqlab u di. Ana shu pa adoks yad o iy siyosa mohiya ining eng asosiy jiha i hisoblanadi. So uq
u ush da idagi blokla qa ama-qa shiligi ham yad o iy siyosa ning shakllanishida hal qilu chi ol
o‘ynadi. AQSh a SSSR o‘ asidagi kuchla mu ozana i “o‘za o ka ola langan yo‘q qilish”
3
Тарасов, К. С. (2015). Теоретические подходы к проблеме распространения ядерного оружия. Вестник МГИМО
университета, (4 (43)).
150
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
amoyiliga asoslanib, nisbiy ba qa o likni a’minlagan bo‘lsa-da, bu ba qa o lik absolyu inchlik
emas, balki kuchli qo‘ qu a eh iyo ko likka asoslangan mu ozana edi. Bu da aj ibasi yad o iy
siyosa ning aqa qu ol ma judligi bilan emas, balki uni boshqa ish izimla i, diploma ik muloqo a
ishonch mexanizmla i bilan ham chamba chas bog‘liqligini ko‘ sa di
4
.
XX as isloho la i — NPT, MAGATE izimi, SALT, START, INF kabi kelishu la —
jadallash i ilgan qu ol poygasini cheklashda nisba an mu a aqiya li bo‘ldi. Bi oq, mazku
isloho la ning sama ado ligi hamma aq bi xil bo‘lmadi. Masalan, ko‘plab da la la NPTni
imzolagan bo‘lsa-da, ay im min aqala dagi xa sizlik muammola i sababli yad o iy exnologiyala ga
ega bo‘lishga in ilish da om e di. Shuningdek, qu olsizlanish ja ayoni aksa iya holla da ikki yi ik
da la — AQSh a SSSR (keyinchalik Rossiya) siyosiy i odasiga bog‘liq bo‘lib qoldi. Bu esa global
qu olsizlanish englik p in sipiga qanchalik mos bo‘lgani bo asida ilmiy hamjamiya da u li ik la
yuzaga kel i adi. Boshqa omondan, MAGATE aoliya i xalqa o nazo a ning ancha sama ali shaklini
ya a gan bo‘lsa-da, agen likning imkoniya la i aq - aq i bilan siyosiy man aa la bilan cheklangan
hola la ni ham ko‘ ish mumkin. Yad o iy exnologiyala ning inch maqsadla da qo‘llanishi bilan
bog‘liq inspeksiya ja ayonla i ba’zan da la la su e eni e i bilan o‘qnash kelgan. Shunday bo‘lsa-
da, ushbu izimning ma judligi a qalish xa ini sezila li da ajada kamay i ganini inko e ib
bo‘lmaydi. Yana bi muhim jiha shuki, XX as isloho la i global miqyosda qoidala ga asoslangan
yad o boshqa u izimini ya a di. Lekin ushbu izimning ba qa o ligi na aqa huquqiy, balki siyosiy,
exnologik a iq isodiy omilla ga ham bog‘liq.
Yangi da la la ning yad o iy qu olla ga in ilishi, min aqa iy moja ola yoki global
aqoba ning o‘zga ishi bu izimning ba qa o ligiga doimiy ahdid solib keladi. Shundan kelib chiqib,
yad o iy siyosa ni boshqa ish ja ayoni ugallangan emas, balki da om e ayo gan, dinamik a
mu akkab izimdi . Umuman olganda, XX as da amalga oshi ilgan isloho la yad o iy xa sizlikning
asosiy poyde o ini ya a di. Shu bilan bi ga, mazku isloho la ning o‘liq na ijado ligi a kelajak
uchun ye a liligi hamon xalqa o siyosiy muhokamala ma kazida u ibdi. Yad o iy siyosa
e olyu siyasi shuni ko‘ sa adiki, global xa sizlikni a’minlash doimiy muloqo , o‘za o ishonch a
xalqa o me’yo la ni mus ahkamlashni alab qiladi.
Na ijala
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, XX as yad o iy siyosa ining shakllanishi global
xa sizlik izimining ubdan o‘zga ishiga olib kelgan mu akkab a ko‘p qi ali ja ayon bo‘lgan.
A alo, yad o iy qu olla ning ya a ilishi a ula ning geosiyosiy maydondagi ma judligi da la la a o
munosaba la da kuch mu ozana i amoyilla ini yangicha mazmunda qay a belgiladi. Ayniqsa, So uq
u ush yilla ida AQSh a SSSR o‘ asidagi yad o iy aqoba xalqa o izimda “s a egik iyib u ish”
konsepsiyasining shakllanishiga sabab bo‘ldi
5
. Tahlilla shuni ko‘ sa adiki, XX as mobaynida
yad o iy qu olla sonining keskin o ishi bilan bi qa o da xalqa o hamjamiya omonidan
qu olsizlanish a a qalishni cheklash bo‘yicha muhim ashabbusla ilga i su ilgan. NPT, PTBT, INF,
SALT a START kabi sha noma a kelishu la yad o iy xa ni kamay i ishga sezila li a’si
ko‘ sa gan asosiy isloho la si a ida maydonga chiqdi. Tadqiqo na ijala i ushbu kelishu la global
miqyosda yad o sino la ini cheklash, a senalla ni kamay i ish hamda s a egik ba qa o likni
mus ahkamlashda muhim o‘ in u ganini asdiqlaydi. Shuningdek, MAGATE izimining shakllanishi
4
Елфимов, В. А. (1998). Международный режим нераспространения ядерного оружия: политические аспекты
функционирования.
5
5. Арбатов, А. Г. (2015). Контроль над ядерным оружием: конец истории?. Мировая экономика и международные
отношения, (5), 5-18
151
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
yad o ma e ialla i a exnologiyala us idan xalqa o nazo a ni kuchay i ganini, bu esa yad o iy
a qalish xa ini pasay i ishda hal qilu chi omil bo‘lganini ko‘ sa adi. Yana bi muhim na ija shuki,
XX as da ya a ilgan huquqiy a diploma ik pla o mala hozi gi global yad o iy siyosa ning asosiy
poyde o i si a ida xizma qilmoqda a XXI as da ham o‘z ahamiya ini saqlab qolmoqda. Umuman
olganda, adqiqo na ijala i yad o iy siyosa ga oid XX as isloho la i xalqa o munosaba la da yangi
xa sizlik me’yo la ini shakllan i ganini, yad o iy poygani cheklashda ma’lum da ajada
mu a aqiya ga e ishilganini, bi oq yad o iy ahdidla o‘liq ba a a e ilmaganini ko‘ sa adi. Bu esa
global xa sizlikni a’minlash ja ayoni uzluksiz da om e ishi za u ligini asdiqlaydi.
Xulosa
XX as da omida shakllangan yad o iy siyosa global xa sizlik izimini ubdan o‘zga i gan,
xalqa o munosaba la ning dinamikasiga yangi mazmun bag‘ishlagan a ixiy ja ayon bo‘ldi. Tadqiqo
shuni ko‘ sa adiki, yad o iy qu olla ning ya a ilishi ha biy us unlik osi asidan ashqa i, yi ik
da la la o‘ asida siyosiy s a egiya a diploma ik bosimning asosiy omiliga aylangan. So uq u ush
da ida yad o iy kuchla o‘ asidagi aqoba kuchaygan bo‘lsa-da, “o‘za o ka ola langan yo‘q qilish”
amoyili nisba ida ba qa o likni saqlash omili si a ida xizma qilgan. XX as isloho la i — xususan,
Yad o qu olini a qa maslik sha nomasi (NPT), S a egik qu olla ni cheklash bo‘yicha kelishu la
(SALT, START), yad o sino la ini cheklo chi bi imla a MAGATE aoliya i — xalqa o
xa sizlikning huquqiy a diploma ik asosla ini mus ahkamladi. Mazku mexanizmla yad o
sino la ini kamay i ish, a senalla ni qisqa i ish, yad o ene giyasidan inch maqsadla da
oydalanishni kengay i ish hamda a qalish xa ini oldini olishda muhim na ijala be di. Bi oq,
adqiqo na ijala i yad o iy ahdidla ning o‘liq ba a a e ilmaganini, global xa sizlikning hanuz
keskin geosiyosiy man aa la a exnologik i ojlanish bilan chamba chas bog‘liq ekanini ko‘ sa adi.
Yad o iy siyosa ning mu a aqiya i xalqa o hamko lik, ishonchni mus ahkamlash, moni o ing
mexanizmla ining kuchay i ilishi a diploma ik muloqo ning uzluksizligiga bog‘liq.
Shu nuq ai naza dan, XX as da ya a ilgan mexanizmla XXI as da ham dolza bligini
yo‘qo maydi, balki yangi geosiyosiy sha oi la da yanada akomillash i ilishi za u bo‘lgan izim
si a ida namoyon bo‘ladi. Umuman olganda, XX as yad o iy siyosa ining isloho la i xalqa o
xa sizlikka doi eng muhim aj ibala dan bi i bo‘lib, ula bugungi global yad o a ibo ining
ba qa o ligi a is iqboli uchun asosiy poyde o azi asini baja adi
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Ochilo a, B., & Mama kulo , S. (2020). HOZIRGI ZAMON XALQARO MUNOSABATLARI
VA UMUMBASHARIY MUAMMOLAR. Архив Научных Публикаций JSPI.
2. Fa sakhano a, D., & Tu akulo , X. (2020). Ideological and mo al educa ion in he p epa a ion o
u u e eache s o p o essional ac i i y. Архив Научных Публикаций JSPI.
3. Тарасов, К. С. (2015). Теоретические подходы к проблеме распространения ядерного
оружия. Вестник МГИМО университета, (4 (43)).
4. Елфимов, В. А. (1998). Международный режим нераспространения ядерного оружия:
политические аспекты функционирования.
5. Арбатов, А. Г. (2015). Контроль над ядерным оружием: конец истории?. Мировая
экономика и международные отношения, (5), 5-18.
