221
XIX–XX ASRLARDA ISLOMIY MAʼRIFATNING MILLIY UYGʻONISH
JARAYONIDAGI ROLI
Sobi o Zuh iddin Najmiddin oʻgʻli,
O ien al uni e si e i “Ij imoiy-gumani a anla ” ka ed asi oʻqi u chisi
sobi o zuh [email protected]
Anno a siya. Maqolada XIX–XX as la da Tu kis on oʻlkasida yuzaga kelgan
milliy uygʻonish ja ayonida islomiy maʼ i a ning oʻ ni keng ahlil e iladi. Jadidchilik
ha aka ining shakllanishi, yangi usul mak abla i, diniy-maʼ i iy qa ashla , ma buo a
adabiyo dagi yangilikla misolida milla ni uygʻo ish ja ayonla i yo i ilgan.
Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla A loniy, Muna a qo i Abdu ashidxono ,
Abdu au Fi a , Sad iddin Ayniy singa i jadid ziyolila ning iq ibosla i kel i ilib,
ula ning a ixiy me osi ilmiy asosda ahlil qilinadi. Shuningdek, maʼ i a pa a lik
gʻoyala i mus aqillik a milliy oʻzlikni anglash yoʻlidagi muhim omil si a ida koʻ ib
chiqiladi.
Kali soʻzla : islomiy maʼ i a , milliy uygʻonish, jadidchilik, yangi usul
mak abla i, maʼ i a pa a lik, milliy ong.
Anno a ion: The a icle p o ides an in-dep h analysis o he ole o Islamic
enligh enmen in he na ional e i al o Tu kes an du ing he 19 h–20 h cen u ies.
Th ough he examples o he Jadid mo emen , new-me hod schools, eligious and
educa ional ideas, as well as p ess and li e a u e, he p ocesses o awakening he na ion
a e examined. Quo a ions and ideas om Mahmudkhodja Behbudi, Abdulla A loni,
Muna a qo i Abdu ashidkhano , Abdu au Fi a , and Sad iddin Ayni a e included,
analyzing hei his o ical legacy as a signi ican ac o in shaping na ional iden i y and
independence ideals.
Keywo ds: Islamic enligh enmen , na ional e i al, Jadidism, new-me hod
schools, educa ional e o m, na ional consciousness.
Oʻzbekis on a ixida XIX as oxi i a XX as boshla ida yuzaga kelgan
Jadidchilik ha aka i oʻzining diniy-maʼ i iy a milliy uygʻonish gʻoyala i bilan muhim
ahamiya kasb e adi. Bu da da Tu kis on cho Rossiyasi mus amlakasi a kibida
boʻlib, xalqning diniy, madaniy a maʼna iy hayo i qa o cheklo la ga ducho e ilgan
edi. Ana shunday mu akkab sha oi da jadid ziyolila i jamiya ni a aqqiy e i ish, xalqni
jahola a qoloqlikdan chiqa ish yoʻlini islomiy maʼ i a da koʻ dila . Jadidla oʻz
aoliya ida Sha q uygʻonish da i mu a akki la i – Fo obiy, Ibn Sino, Alishe Na oiy,
Imom Buxo iy me osidan, shuningdek, islomiy dunyoqa ashdan ilhomlandila . Shu
bilan bi ga, ula zamona iy Gʻa b a aqqiyo idan ham xaba do boʻlib, uni milliy a
dini qad iya la bilan uygʻunlash i ishga in ildila . Mahmudxoʻja Behbudiy
aʼkidlaganidek: “Dunyoning ishla i ilm a maʼ i a ila a ib opu ”. Bu ik
jadidla ning asosiy gʻoya iy yoʻnalishini i odalaydi.
Jadidchilik ha aka i bi necha asosiy yoʻnalishla ni qam ab oldi: yangi usul
mak abla i ochish, milliy ma buo ni i ojlan i ish, ea a adabiyo o qali xalqni
uygʻo ish, siyosiy-ij imoiy mus aqillik gʻoyala ini a gʻib qilish. Ayniqsa, ula ning
222
islomiy maʼ i a ga be gan eʼ ibo i jamiya da dinning haqiqiy maʼna iy kuch si a idagi
olini namoyon e di. Shunday qilib, jadidchilik na aqa madaniy-maʼ i iy ha aka , balki
milliy is iqlol yoʻlidagi muhim ma ku a iy ayanch si a ida ham a ixga ki gan.
Islom dini a ixida ilm a maʼ i a ha doim yuksak qad langan. Qu ʼoni
Ka imning ilk oya la idan bi i – “Iq oʻ!” (“Oʻqi!”) am i musulmonla hayo ida bilim
olishning muqaddas bu ch ekanini bildi adi. Shu sababli, ilk musulmon jamiya idan
boshlab aʼlim- a biya, mad asa a ku ubxonala ning ba po e ilishi ilmiy a aqqiyo ga
asos boʻldi.
Tu kis on zaminidan ye ishib chiqqan ulugʻ allomala islomiy maʼ i a ning yo qin
namoyondala i boʻldila . Masalan, Imom al-Buxo iy (810–870) hadis ilmi i ojiga
beqiyos hissa qoʻshib, musulmon dunyosida eʼ i o e ilgan “Al-jomeʼ as-sahih” asa ini
ya a di. Abu Iso a -Te miziy, Bu honiddin al-Ma gʻinoniy, Mahmud az-Zamaxsha iy
kabi olimla ham ilmiy-maʼ i iy me osning bebaho xazinasini qoldi dila . Sha q
uygʻonish da i mu a akki la i ham jadidla ning maʼ i iy qa ashla iga ka a aʼsi
koʻ sa gan. Abu Nas Fo obiy (873–950) oʻzining “Fozil odamla shah i” asa ida ilm-
an a adola li jamiya gʻoyala i haqida soʻz yu i gan. Ibn Sino (980–1037) esa
ibbiyo , alsa a a aʼlim masalala ida jahon ilmiy a akku iga ulkan aʼsi koʻ sa di.
Alishe Na oiy (1441–1501) esa ilm a maʼ i a ni xalqning axloqiy-maʼna iy
kamolo ining asosiy omili si a ida ulugʻlagan.
Jadid ziyolila i aynan shu a ixiy ildizla dan oziqlandila . Ula uchun Sha q
uygʻonish da i allomala i bilim a maʼ i a ni diniy eʼ iqod bilan uygʻun holda
koʻ ganligi oʻziga xos ib a boʻldi. Abdulla A loniy oʻzining “Tu kiy gulis on yoxud
axloq” asa ida shunday yozadi: “Ilm – hayo ning chi ogʻi, jahola – zulma di . Ilmsiz
milla boshqasiga obeʼ boʻlu ”. Bu ik jadidla ning islomiy maʼ i a ni xalqni
ozodlikka ye aklo chi qud a si a ida ushunganini koʻ sa adi.
Shuningdek, jadidla Qu ʼon a hadis ilmla idan ham be osi a aʼsi landila .
Behbudiy oʻz maqolala ida ez- ez “Ilm alab qilish ha bi musulmonga a zdi ”
degan hadisni esla gan. Bu ulugʻ iq ibos jadidla ning asosiy daʼ a i – xalqni ilm a
maʼ i a ga undashni yanada asosli oq qilgan. Islomiy maʼ i a ning bunday boy a ixiy
ildizla i XIX as oxi i – XX as boshida Tu kis on jadidchiligining shakllanishi uchun
mus ahkam asos boʻlib xizma qildi.
XIX as oxi i a XX as boshla ida Tu kis on xalqla i ij imoiy-siyosiy jiha dan
mu akkab sha oi da yasha edila . 1860–1870-yilla da cho Rossiyasi bosqini
na ijasida Buxo o ami ligi, Xi a xonligi a Qoʻqon xonligi mus aqilligini yoʻqo di,
Tu kis on oʻlkasi Rossiya impe iyasi a kibiga qoʻshib olindi. Bu esa mahalliy
xalqning siyosiy e kinligini cheklabgina qolmay, diniy a maʼna iy hayo iga ham
jiddiy aʼsi koʻ sa di. Cho maʼmu iya i omonidan yangi soliq izimi, ye -su siyosa i
jo iy qilindi. Rus- uzem mak abla i ochildi, bi oq bu mak abla da asosan us ili a
Rossiya impe iyasiga sadoqa uhida aʼlim be ila , musulmon bolala ini milliy a dini
qad iya la dan uzoqlash i ish maqsadi koʻzlana edi. Mahalliy mad asala esa oʻsha
da da asosan diniy anla ga yoʻnal i ilgan boʻlib, zamona iy anla deya li
oʻqi ilmasdi. Na ijada Tu kis on xalqla i ilmiy a aqqiyo dan o qada qolib ke di. Ana
shunday sha oi da milliy ziyolila , jumladan, jadidla xalqni maʼ i a o qali uygʻo ish
gʻoyasini ilga i su dila . Ula Tu kis onni jahola a mus amlaka aso a idan
223
qu qa ishning yagona yoʻli si a ida yangi usul mak abla ini ochish, ma buo ni
i ojlan i ish, ea , adabiyo a a ixiy asa la o qali xalq ongini uygʻo ishni anladila .
Mahmudxoʻja Behbudiy oʻzining mashhu maqolala idan bi ida shunday yozgan
edi: “Milla im, sen uygʻon! Chunki sening jahola ing sababidan boshqala sening
us ingda hukm onlik qilmoqda”. Bu daʼ a oʻsha da Tu kis on xalqi uhiya ining
i odasi edi. Behbudiy, A loniy, Fi a , Muna a qo i Abdu ashidxono singa i
ziyolila xalqni ilm a maʼ i a ga cho la ekan, ula bu gʻoyani diniy asosla bilan
mus ahkamlab bo dila . Chunki islomda ilm olish a z hisoblanadi. Shu da da jadidla
omonidan Toshken , Sama qand, Buxo o, Qoʻqon a boshqa shaha la da yangi usul
mak abla i ochildi. Bu mak abla da Qu ʼon a hadis ilmla idan ashqa i, a i me ika,
geog a iya, a ix, abia shunoslik kabi dunyo iy anla ham oʻqi ila boshladi. Bu
yangilik xalq o asida ka a qiziqish uygʻo di. Abdulla A loniy aʼkidlaganidek:
“Mak ab hayo -mamo masalasidi . Mak ab yoʻq milla – yoʻqolgan milla di ”.
Demak, XIX–XX as la da Tu kis on milliy uygʻonishining asosi xalqni maʼ i a ga
cho lash, ilm o qali ozodlik a a aqqiyo sa i ye aklash gʻoyasida mujassam edi.
Jadidla oʻz aoliya ida Qu ʼon a hadisga koʻp bo a mu ojaa qildila . Ula “ilm
olish ha bi musulmonga a z” degan mashhu hadisni asosiy shio si a ida qabul
qildila . Bu hadis ula ning ba cha maʼ i a pa a lik aoliya ini diniy jiha dan asoslab
be di. Mahmudxoʻja Behbudiy oʻzining “Pada kush” d amasida jahola a
nodonlikning oqiba la ini koʻ sa ib, ilmli a lodgina milla ni qu qa ishi mumkinligini
aʼkidladi: “Ilm – bizni zulma dan nu sa i ye aklo chi mashʼaldi . Kim ilmni a k e sa,
u milla iga xiyona e gan boʻlu ”. Shu a iqa, Behbudiy ilmni na aqa shaxsiy azila ,
balki milliy bu ch si a ida alqin qildi. Abdulla A loniy “Tu kiy gulis on yoxud axloq”
asa ida ilmni milliy a aqqiyo ning bosh omili si a ida koʻ sa ib, shunday yozadi: “Ilm
– insonning bezagi, jahola – xalqning azola i. Ilm ila milla baland boʻlu , jahola ila
pas boʻlu ”. A loniy uchun ilm aqa dunyo iy oyda emas, balki axloqiy komillikka
el u chi osi a ham edi. Shu bois u mak abla ni ochishga, da slikla yozishga a ea
o qali a biya be ishga ka a ahamiya be di. Abdu au Fi a jadidchilikning eng yi ik
naza iyo chila idan boʻlib, u diniy a dunyo iy anla ning uygʻunligini a gʻib qildi.
Uning “Munoza a” asa ida Buxo odagi eski usul mak abla ining kamchilikla i ochib
be iladi. Fi a shunday yozadi: “Mad asala imizda Qu ʼon oʻqila , ammo a si i
oʻqilmas. Fiqh oʻqila , ammo hayo ga a biq qilinmas. Bu jahola emasmi?” Fi a bu
o qali diniy bilimni ham yangicha usulda, zamona iy anla bilan bi ga oʻqi ish
za u ligini koʻ sa di. Sad iddin Ayniy oʻz xo i ala ida eski mak abdagi sha oi ni
as i lab, oʻqi u chila ning zoʻ a onligi a ilmiy sa iyaning pas ligini anqid qilgan
edi. U keyinchalik yangi usul mak abla ida da s be gan a jadidla ning
maʼ i a pa a lik gʻoyala ini qoʻllab-qu a lagan. Ayniy shunday yozgan: “Eski
mak ab – jahola maskani, yangi mak ab – najo manbai edi”.
Jadidla ning diniy-maʼ i iy qa ashla i Qu ʼon a hadisga, Sha q mu a akki la i
me osiga ayanib, ilmni milla ni qu qa u chi eng asosiy kuch si a ida alqin qildi.
Ula ning ik icha, ilm a maʼ i a ni egallash musulmonla uchun aqa dunyo iy emas,
balki diniy bu ch hamdi . Shu bois ula maʼ i a ni milliy uygʻonish a is iqlolga olib
bo u chi yoʻl si a ida a gʻib e dila . Jadidla uchun islomiy maʼ i a na aqa diniy a
madaniy a aqqiyo manbai, balki milliy ozodlik ha aka ining ma ku a iy poyde o i
224
edi. Ula ilmni milla ni uygʻo u chi, jahola ni yengu chi, is iqlol sa i el u chi kuch
si a ida alqin e dila .
XIX–XX as boshla ida Tu kis on xalqi siyosiy jiha dan mus amlakaga aylanib,
oʻz aqdi ini mus aqil belgilash imkoniya idan mah um boʻldi. Bi oq diniy ong a
islomiy qad iya la xalqni bi lash i u chi kuch boʻlib qola e di. Jadid ziyolila i bu
haqiqa ni anglab, milliy uygʻonish gʻoyala ini aynan islomiy maʼ i a bilan
uygʻunlash i dila .
Mahmudxoʻja Behbudiy aʼkidlaganidek: “Milla ni qu qa adigan – ilm a dinning
uygʻunligidi . Aga biz ilmni din bilan qoʻshmasak, na dunyoda, na oxi a da najo
opamiz”. Demak, jadidla uchun diniy maʼ i a xalqni ozodlikka undo chi ma ku a iy
ayanch edi. Jadid ziyolila i milliy oʻzlikni iklashni xalqni jahola dan chiqa ish bilan
chamba chas bogʻladila . A loniy shunday degan edi: “Milliy mak ab – milla ning
qalʼasi. Aga qalʼa qulsa, milla ham qulaydi”. Bu ik xalq aʼlimini is iqlol
gʻoyasining asosi si a ida alqin qilinishini koʻ sa adi. Abdu au Fi a esa is iqlol
uchun maʼna iy ayyo ga likning muhimligini u gʻulab yozadi: “Milla ozod boʻlishi
uchun a al ongda ozod boʻlishi lozim. Ongni esa ilm a maʼ i a ozod qiladi”. Jadidla
islomiy maʼ i a ni siyosiy-ij imoiy qa ashla bilan bogʻlab, milliy mus aqillik yoʻlida
ma ku a iy ku ash olib bo dila . Ula ning koʻpchiligi – Fi a , Behbudiy,
Muna a qo i – siyosiy ashkilo la uzishda aol ish i ok e dila . Buxo o, Sama qand
a Toshken da ula oʻz ik la ini ma buo a ea o qali a gʻib qildila . Sad iddin
Ayniy oʻz xo i ala ida jadidla ning Buxo odagi aoliya i haqida yozib, ula ni “xalqni
zulma dan chiqa u chi mashʼalla ” deb a aydi. Bu jiha islomiy maʼ i a ni milliy ong
a is iqlol gʻoyala i bilan be osi a bogʻlanganini yaqqol koʻ sa adi.
Jadidchilik ha aka ining eng muhim yoʻnalishla idan bi i ma buo a adabiyo
o qali xalqni uygʻo ish, ilm-maʼ i a ni a gʻib qilish boʻldi. XIX as oxi i a XX as
boshla ida ma buo xalq ongini shakllan i ishda beqiyos ahamiya kasb e gan, jadidla
esa bu qud a li osi ani milla ni uygʻo ish yoʻlida keng qoʻlladila .
Tu kis on jadidla i omonidan bi qa o gaze ala a ju nalla nash e ildi. Ula
o asida “Ta aqqiy” (1906), “Shuh a ” (1907), “Osiyo” (1908), “Sadoi Tu kis on”
(1914), “Oyna” (1913–1915) alohida oʻ in u adi. Bu nash la oʻzbek a u kiy xalqla
maʼna iy-maʼ i iy hayo ida yangi da ni boshlab be di. Mahmudxoʻja Behbudiy 1913-
yildan boshlab Sama qandda “Oyna” ju nalini chiqa di. U oʻz maqolala ida ilm, axloq,
a biya, milla ning bi ligi a mus aqilligi haqida yoza edi. Behbudiy shunday degan:
“Ma buo – milla ning koʻzi a qulogʻidi . Aga koʻz a quloqni yoʻqo sak, qanday
yashaymiz?” Bu ik jadidla uchun ma buo ning naqada muhimligini yaqqol
i odalaydi.
Jadidla aqa ma buo bilan cheklanib qolmadila , balki badiiy adabiyo a ea
o qali ham xalq ongiga aʼsi qildila . Behbudiyning “Pada kush” d amasida jahola
qu boni boʻlgan oila ojeasi as i lanadi. Ushbu asa xalqni ilmga, maʼ i a ga undo chi
kuchli a gʻibo osi asi boʻldi. Abdulla A loniy, Fi a , Hamza Hakimzoda Niyoziy
kabi jadid adibla i ham d ama a sheʼ la i o qali milliy uygʻonish gʻoyala ini yoydila .
A loniy oʻzining sheʼ la ida shunday degan edi: “Milla ni uygʻo moq uchun ma buo ,
adabiyo a mak ab bi lashmogʻi lozim”.
Ma buo bilan bi qa o da, jadidla ning eng ka a yu ugʻi — yangi usul
mak abla ini ashkil e ish boʻldi. Ula Tu kis onning koʻplab shaha a qishloqla ida
225
mak abla ochib, zamona iy anla ni Qu ʼon a hadis ilmla i bilan uygʻun holda
oʻqi dila . Muna a qo i Abdu ashidxono Toshken da ilk yangi usul mak abini
ashkil e ganla dan bi i boʻlib, aʼlim das u iga a ix, geog a iya, a i me ika kabi
anla ni ki i di. Bu yangilik mus amlakachilik da idagi madaniy siyosa ga qa shi
milliy uygʻonishning eng muhim qadami edi. Ma buo da chop e ilgan maqolala ,
ea da sahnalash i ilgan asa la , mak abla da oʻqi ilgan da slikla — bula ning
ba chasi xalqni ilm-maʼ i a ga, milliy ongni iklashga cho lagan yagona ha aka ning
a kibiy qismla i edi. Shunday qilib, jadidla maʼ i a ni na aqa diniy a z, balki milliy
ozodlik uchun qu ol si a ida alqin e dila .
Bugungi globallashu da ida jadidla me osi na aqa a ixiy bi hodisa, balki
zamona iy a aqqiyo uchun ham ib a a das u ulamal azi asini baja adi. Chunki ula
ilga i su gan asosiy gʻoya — ilm, maʼ i a , milliy ong a diniy qad iya la ni
uygʻunlash i ish bugungi mus aqil Oʻzbekis onning a aqqiyo s a egiyasiga
hamohangdi . Jadidla aʼlim sohasida ub isloho la ni amalga oshi ishga ha aka
qildila . Ula ning “yangi usul mak abla i” zamona iy anla ni oʻqi ishga asos boʻlgan.
Abdulla A loniy shunday degan edi: “Milla ning a aqqiyo i — mak abdan boshlanu .
Mak ab yoʻqsiz xalqning e asi yoʻqdi ”. Bugungi kunda Oʻzbekis onda amalga
oshi ilayo gan aʼlim isloho la i — yangi oʻqu das u la i, xalqa o aj ibala ni jo iy
qilish, diniy-maʼna iy me osni aʼlim izimiga singdi ish — aslida jadidla ning
o zula i bilan uygʻunlashadi. Soʻnggi yilla da mamlaka ahba iya i omonidan jadidla
me osini oʻ ganish, ula ning asa la ini qay a nash qilish, ilmiy adqiqo la ni
i ojlan i ishga ka a eʼ ibo qa a ilmoqda. P eziden Sh. Mi ziyoye shunday degan
edi:
“Jadid bobola imiz xalqni ilmga, ozodlikka, is iqlolga cho lagan. Ula ning
o zula i bugun oʻyobga chiqmoqda”. Demak, jadidla me osi XXI as da ham milliy
iklanish, mus aqillikni mus ahkamlash, yoshla ni maʼ i a uhida a biyalash kabi
dolza b masalala da bebaho manba boʻlib xizma qilmoqda.
Jadidchilik ha aka i XIX as oxi i – XX as boshla ida Tu kis on oʻlkasida yuzaga
kelgan ij imoiy-siyosiy ja ayonla ning eng muhim a dolza b mahsuli si a ida xalq
a ixiga ki gan. Ula ning asosiy maqsadi — milla ni jahola dan chiqa ish, islomiy
qad iya la a zamona iy ilmni uygʻunlash i ish, xalqni maʼ i a ga cho lab, milliy ong
a is iqlol gʻoyala ini shakllan i ishdan ibo a edi. Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla
A loniy, Fi a , Muna a qo i kabi jadid ziyolila ning ilmiy, adabiy, siyosiy aoliya i
Oʻzbekis on a ixida oʻchmas iz qoldi di. Ula ning yozgan asa la i, boshlab be gan
mak abla i, ashkil e gan ma buo i milliy uygʻonishning poyde o ini ya a di.
Bugungi XXI as sha oi ida jadidla me osi oʻz ahamiya ini yoʻqo gani yoʻq, balki
aksincha, yanada dolza blashmoqda. Demak, jadidla ning me osini chuqu oʻ ganish,
ula ning gʻoyala ini yosh a lod a biyasida qoʻllash — bu a ixiy xo i ani as ash,
milla ni kelajakka ishonch bilan ye aklash demakdi .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. A loniy A. Tu kiy Gulis on yoxud axloq. – Toshken : Gʻa u Gʻulom nomidagi
adabiyo a sanʼa nash iyo i, 1992. – 128 b.
2. Behbudiy M. Tanlangan asa la . – Toshken : Maʼna iya , 1997. – 352 b.
226
3. Muna a qo i Abdu ashidxono . Maqolala a isolala . – Toshken : Fan,
2003. – 280 b.
4. Qosimo B. Jadidchilik: maʼ i a a milliy ong. – Toshken : Fan, 2000. – 240
b.
5. Ziyo A. Oʻzbek jadidchiligi a ixi. –Toshken : Maʼna iya , 2001. – 310 b.
6. Mi ziyoye Sh. Yangi Oʻzbekis on s a egiyasi. – Toshken : Oʻzbekis on,
2021. – 464 b.
