256
ZAMONAVIY YONDASHUVLAR ASOSIDA OGʻZAKI NUTQ
KOʻNIKMALARINI RIVOJLANTIRISH: INDIVIDUAL VA GURUHIY
USULLAR TAHLILI
Gulamjano a Komila Fa ux qizi,
O ien al uni e si e i ka a oʻqi u chisi
Anno a siya. Ushbu maqolada xo ijiy il oʻ ganish ja ayonida ogʻzaki nu q
kompe ensiyasini shakllan i ishning zamona iy naza iy a amaliy yondashu la i ha
omonlama ahlil qilinadi. Til oʻ ganishda nu qiy kompe ensiyani i ojlan i ish na aqa
g amma ik a leksik bilimla ni egallash, balki kommunika i , disku si a p agma ik
qobiliya la ni shakllan i ish bilan ham chamba chas bogʻliq ekani ilmiy dalilla asosida
koʻ sa iladi. Maqolada J. P. Geeʼning disku s naza iyasi, D. Schi inning muloqo
ahliliga oid ishla i, M. A. K. Hallidayning unksional ling is ika yondashu i hamda J.
R. Sea leʼning nu q ak la i naza iyasi kabi mashhu ilshunosla ning gʻoyala i asos
qilib olinadi. Ula ning ilmiy qa ashla i zamona iy me odik amaliyo la bilan bogʻlab
oʻ ganilib, xo ijiy il oʻqi ishda ogʻzaki nu qni i ojlan i ish uchun sama ali
s a egiyala ishlab chiqiladi. Shuningdek, maqolada oʻqu chila da muloqo
madaniya ini shakllan i ish, p agma ik moslashu ni aʼminlash a ilni ij imoiy-
madaniy kon eks da qoʻllash boʻyicha aniq me odik a siyala ilga i su iladi.
Kali soʻzla : ogʻzaki nu q, disku si yondashu , p agma ik kompe ensiya,
kommunika i s a egiya, ling is ik osi ala .
Abs ac . This a icle p o ides a comp ehensi e analysis o mode n heo e ical
and p ac ical app oaches o he de elopmen o o al speech compe ence in he p ocess
o o eign language lea ning. I is scien i ically demons a ed ha he enhancemen o
speech compe ence is closely connec ed no only wi h he acquisi ion o g amma ical
and lexical knowledge bu also wi h he o ma ion o communica i e, discu si e, and
p agma ic abili ies. The a icle d aws upon J. P. Geeʼs discou se heo y, D. Schi inʼs
esea ch on discou se analysis, M. A. K. Hallidayʼs unc ional linguis ics, and J. R.
Sea leʼs speech ac heo y as i s heo e ical ounda ion. Thei schola ly ideas a e
examined in ela ion o con empo a y me hodological p ac ices, and e ec i e
s a egies o de eloping o al p o iciency in o eign language ins uc ion a e p oposed.
Keywo ds and exp essions: o al speech, discu si e app oach, p agma ic
compe ence, communica i e s a egy, linguis ic ools, gen e and s yle, speech ac s,
in e ac i i y.
Ki ish. Til oʻ ganish ja ayoni aqa g amma ik oʻgʻ ilikni oʻz ichiga olmaydi,
balki ilni eal hayo da, kommunika i a madaniy kon eks da oʻgʻ i qoʻllay olish ham
muhim ahamiya ga ega. Til oʻ ganishning sama ali na ijasi – bu ilni aqa g amma ik
jiha dan oʻgʻ i ishla ish emas, balki undan oʻgʻ i a sama ali oydalanishdi . Yaʼni,
ilni oʻ ganish ja ayonida il oʻ ganu chi na aqa soʻz a ibo ala ning oʻgʻ i shaklla ini
oʻzlash i ishi, balki ula ni oʻgʻ i kon eks da a madaniy jiha dan oʻgʻ i qoʻllay olishni
oʻ ganishi ke ak.
Zamona iy il oʻ ganish me odologiyala ida disku si , p agma ik a
sosioling is ik yondashu la asosiy oʻ inni egallaydi. Bu yondashu la aqa
257
g amma ikani oʻ ganishning cheklangan me odla ini akli qilmaydi, balki ilning
jamiya dagi, madaniya dagi oʻ ni, uning ij imoiy a p agma ik unksiyala ini ham
oʻ ganadi. Til oʻ ganishda bu yondashu la ning ahamiya i, ilni aqa g amma ik
qoidala oʻplami si a ida emas, balki ula ning jamiya dagi ij imoiy oli a
kommunika i azi ala ini ham ushunishga yo dam be adi.
Shu bois, bugungi il oʻ ganish ja ayonida ilni oʻ ganayo gan shaxsning ogʻzaki
nu qini i ojlan i ish, uning kommunika i a madaniy kon eks da ilni oʻgʻ i qoʻllay
olish qobiliya ini oshi ish muhim ahamiya ga ega. Bu esa, il oʻ ganu chila iga oʻza o
muloqo da yanada sama ali boʻlish, ilni ushunish a undan oʻgʻ i oydalanish
imkoniya ini ya a adi.
1. Disku si yondashu mohiya i a uning nu q kompe ensiyasidagi
oʻ ni.
Disku s – bu ilning aqa gina g amma ik yoki leksik bi likla yigʻindisi emas,
balki uning eal kommunika i aziya la da qoʻllanish ja ayonidi . Disku si
yondashu ilni ij imoiy a madaniy kon eks bilan chamba chas bogʻliq holda koʻ ib
chiqadi. James Paul Gee ik icha, “ il shunchaki g amma ik izim emas, balki jamiya da
insonla oʻ asidagi kuch, pozi siya a iden i ika siyani belgilo chi osi a”
hisoblanadi. Shu boisdan, disku sni oʻ ganish aqa ling is ik bi likla ni emas, balki
ula ning o ida yo gan ij imoiy, madaniy a psixologik omilla ni ham ahlil qilishni
alab e adi.
Disku si kompe ensiya esa shaxsning muloqo ja ayonida il osi ala idan ongli
a ishda oydalanish, nu qni kon eks ual jiha dan oʻgʻ i alqin qilish a uni sama ali
boshqa ish qobiliya ini angla adi. Ushbu kompe ensiyaning mazmuni quyidagila ni
oʻz ichiga oladi:
Nu q kon eks ini oʻgʻ i ushunish – yaʼni muloqo ning maqsadi, aziya ,
ish i okchila a ula ning ij imoiy maqomini inoba ga olgan holda mazmunni anglash.
Nu q ish i okchila i o asidagi oʻza o munosaba ni sezish – muloqo ja ayonida
suhba doshla ning psixologik hola i, ij imoiy maqomi a nu qiy olining inoba ga
olinishi.
Kohezi osi ala dan sama ali oydalanish – bogʻlo chi bi likla , koʻ sa kichla ,
sinonimla a boshqa il osi ala i o qali nu q bi ligi a yaxli ligini aʼminlash.
Disku si yondashu ning nu q kompe ensiyasidagi oʻ ni shundaki, u ilni abs ak
izim si a ida emas, balki eal kommunika siyada ishla iladigan, insonla a o
munosaba la ni a ibga solu chi osi a si a ida oʻ ganishga yo dam be adi. Bu
yondashu na aqa ilning seman ik a p agma ik jiha la ini ochib be adi, balki
alabaning ij imoiy-madaniy kompe ensiyasini i ojlan i ishga ham xizma qiladi.
Na ijada, disku si kompe ensiyaga ega boʻlgan shaxs na aqa g amma ik jiha dan
oʻgʻ i gapi a oladi, balki nu qni mos aziya da, mos in ona siya a mos s a egiya bilan
qu ib, suhba dosh bilan sama ali muloqo oʻ na a oladi. Shu sababli, zamona iy
ling odidak ikada disku si yondashu nu q kompe ensiyasini shakllan i ishning
asosiy me odologik amoyilla idan bi i hisoblanadi.
1.1. Disku si osi ala
Halliday a Hasan (1976) ik icha, izchil nu q quyidagi ling is ik bi likla
yo damida hosil boʻladi:
Re e ensiya: shaxs a na sala ni olmoshla o qali bogʻlash (“bu”, “u”, “ula ”).
258
Ellipsis a subs i u siya: o iqcha ak o la ni yoʻqo ish.
• Bogʻlo chila : man igʻiy bogʻliqlikni i odalo chi bi likla (“ammo”, “bi oq”,
“na ijada”).
• Leksik kohesiya: sinonimla , an onimla , pa allel bi likla o qali mazmuniy
bi lik ya a ish.
2. P agma ik yondashu a kommunika i kompe ensiya
P agma ika – bu il bi likla ining eal kon eks da qanday maʼno kasb e ishini,
ula ning kommunika i azi asini oʻ ganu chi yoʻnalishdi . John Sea le a Aus in
omonidan ilga i su ilgan nu q ak la i naza iyasi ilni aqa axbo o ye kazish osi asi
deb emas, balki ij imoiy ha aka osi asi si a ida ushunishga asos boʻldi.
2.1. Nu q ak la i
1. Lokusiona ak – g amma ik i oda: “Siz eshikni oching.”
2. Illokusiona ak – maqsad: “Il imos, eshikni oching.”
3. Pe lokusiona ak – aʼsi : inglo chi eshikni ochadi.
Bu a qla ilni oʻgʻ i anglash a kon eks ga moslash i ishda muhim ol oʻynaydi.
2.2. Muloyimlik s a egiyala i
• Toʻgʻ idan- oʻgʻ i: “Yo dam be ing.”
• Bil osi a: “Ay gancha, sizdan kichik bi yo dam soʻ asam boʻladimi?”
Shuningdek, G iceʼning implica u e naza iyasi ham p agma ik anglashda muhim:
“Bu ye so uq ekan” – bu gap de azani yopish ke akligi haqida bil osi a isho a
boʻlishi mumkin.
3. In e ak i s a egiyala a suhba ni boshqa ish
Ogʻzaki muloqo bu in e ak i ja ayon boʻlib, ish i okchila ning sa ol-ja ob,
eaksiya, ik bildi ish, oʻx ash a na ba aqsimlash kabi koʻnikmala ini oʻz
ichiga oladi. Sacks, Scheglo a Je e son (1974) quyidagila ni asosiy deb belgilaydi:
• Na ba aqsimlash: “Kechi asiz, sizga na ba be aman.”
• Qoʻllab-qu a lash: “Toʻgʻ i ay dingiz”, “Ha, alba a.”
• Yaqin ju likla : “Assalomu alaykum.” – “Va alaykum assalom.”
• Tuza ish mexanizmi: “Yoʻq, aslida men boshqasini naza da u gandim...”
4. Indi idual a gu uhiy yondashu la ahlili
Til oʻ ganishda yondashu la ning anlanishi — oʻqu chi u iga, da ajasiga,
psixologik xususiya la iga bogʻliq.
4.1. Indi idual yondashu
• Oʻqu chining oʻz empida i ojlanishiga imkon be adi.
• Fokuslash i ilgan mashqla o qali nu qni mus ahkamlash.
4.2. Gu uhiy yondashu
• In e ak i mashgʻulo la , ol oʻynash, munoza a, hikoya qilish o qali nu q
i ojlan i iladi.
• Real kommunika i hola la da koʻnikmala shakllanadi.
Ushbu usulla ni uygʻunlash i ish o qali oʻqu chining ba cha kompe ensiyala i —
ling is ik, p agma ik, disku si a in e ak i i ojlan i iladi.
Xulosa a a siyala . Ogʻzaki nu qni i ojlan i ish — mu akkab, koʻp qi ali a
uzluksiz ja ayon boʻlib, u na aqa ling is ik bilimla ni, balki ij imoiy-madaniy aj iba
a kommunika i s a egiyala ni ham oʻz ichiga oladi. Shu bois, aʼlim ja ayonida
disku si yondashu ga asoslangan me odla ni qoʻllash il oʻ ganu chila ning nu qiy
259
kompe ensiyasini sama ali shakllan i ishga xizma qiladi. Ta siya e iladiki,
oʻqi u chila nu q mashgʻulo la ida kon eks ual azi ala , ol oʻyinla i, munoza ala a
eal kommunika i hola la ga yaqin opshi iqla dan keng oydalanishla i lozim.
Bunday mashgʻulo la na aqa ling is ik, balki so siomadaniy a p agma ik
kompe ensiyala ni ham i ojlan i adi, na ijada oʻqu chi ilni haqiqiy ij imoiy muloqo
osi asi si a ida qoʻllash imkoniga ega boʻladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Aus in, J. L. How o Do Things wi h Wo ds / J. L. Aus in. – Ox o d: Ox o d
Uni e si y P ess, 1962. – 168 p.
2. Gee, J. P. An In oduc ion o Discou se Analysis: Theo y and Me hod / J. P.
Gee. – London; New Yo k: Rou ledge, 1999. – 206 p.
3. G ice, H. P. Logic and Con e sa ion / H. P. G ice // Syn ax and Seman ics. –
1975. – Vol. 3. – P. 41–58.
4. Halliday, M. A. K. Cohesion in English / M. A. K. Halliday, R. Hasan. –
London: Longman, 1976. – 374 p.
5. Schi in, D. App oaches o Discou se / D. Schi in. – Ox o d: Blackwell,
1994. – 470 p.
6. Sea le, J. R. Speech Ac s: An Essay in he Philosophy o Language / J. R.
Sea le. – Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess, 1969. – 203 p.
