269
MAKTABGACHA TAʼLIM YOSHIDAGI BOLALARDA IJTIMOIY
MOTIVNI RIVOJLANTIRISHNING DOLZARBLIGI
Ismayilo a Risola Ik ambay qizi
U ganch da la pedagogika ins i u i
ayanch dok o an i
ismayilo a isola @gmail.com
Quchqo o a Na giza Mamajono na
O ien al uni e si e i
Uzluksiz aʼlim pedagogikasi ka ed asi p o esso i
kuchqa o a0607197[email p o ec ed]om
Anno a siya. Ushbu maqolada mаk аbgаchа yoshdagi bolala ning ij imoiy
mo i la ini shakllan i ish еxnologiyala ining naza iy-amaliy asosla i ochib bе ilgan.
Mаk аbgаchа yoshdagi bolala ning ij imoiy mo i la ini shakllan i ish pеdagogik
muammo si a ida a si langan. Mak abgacha yoshdagi bolala ning ij imoiylashu
ja ayonida ij imoiy muhi ga moslashishini aʼminlo chi mo i la dan eng muhimi
boʻlgan ij imoiy mo i ning shakllanish bosqichla i, unga aʼsi e u chi omilla hamda
ij imoiy mo i ni i ojlan i ish usulla i haqida, mаk аbgаchа yoshdagi bolala ning
ij imoiy mo i la ini shakllan i ish еxnologiyala ini i ojlan i ishning pеdаgоgik shа -
shа оi lа ini аniqlаsh а аkоmillаsh i ish, mаk аbgаchа yoshdagi bolala ning ij imoiy
mo i la ini shakllan i ish еxnologiyala ini ishlab chiqishga zamona iy yondashu
masalasi naza iy-ilmiy qa ashla bayon e ilgan.
Kali soʻzla : ij imoiy mo i , mak abgacha aʼlim, oʻyin aoliya i, ij imoiylashu ,
milliy qad iya la , ag essiya, odob-axloq, axloqiy a biya, muomala madaniya i.
Abs ac . This a icle e eals he heo e ical and p ac ical ounda ions o
echnologies o he o ma ion o social mo i es o p eschool child en. The o ma ion
o social mo i es o p eschool child en has been desc ibed as a pedagogical p oblem.
The mos impo an o he mo i es ha ensu e he adap a ion o p eschool child en o
he social en i onmen in he p ocess o socializa ion is he s ages o o ma ion o a
social mo i e, he ac o s a ec ing i and me hods o de eloping a social mo i e, he
issue o a mode n app oach o he de elopmen o echnologies o he o ma ion o
social mo i es o p eschool child en, he issue o
Keywo ds: social mo i e, p eschool educa ion, gaming ac i i ies, socializa ion,
na ional alues, agg ession, e ique e, mo al educa ion, cul u e o ea men .
Maʼlumki, mak abgacha aʼlim bola 6-7 yoshga yе gunicha da la a noda la
mak abgacha aʼlim muassasala ida hamda oilala da amalga oshi iladi. Mak abgacha
aʼlim maqsadi a azi ala ini oʻyobga chiqa ishda mahallala , jamoa a xay iya
ashkilo la i, xalqa o ondla aol ish i ok е adi. Dunyoda jadal oʻzga ib bo ayo gan
iq isodiy, ij imoiy, aʼlim a a biya iy munosaba la bilim a еxnologiyala ga, shu
bilan bi qa o da, aʼlim izimiga yangi alabla ni shakllan i moqda. Hozi gi kunda
270
bolala ning mak abga ayyo ga lik da ajala iga qoʻyilayo gan jiddiy alabla bu bo ada
za u iy naza iy, amaliy cho a- adbi la ni ishlab chiqishni aqozo е moqda. Rasman
mak abgacha aʼlim ashkilo la i mak abga ayyo lo maskani hisoblansada, aslida
bolala ugʻilishi bilanoq mak abga ayyo ga lik boshlaydi dеsak mubolagʻa
boʻlmaydi.
Mak abgacha yosh da idagi bolala i ojlanishining u li jiha la ini ha
omonlama oʻ ganish shuni koʻ sa diki, mak abning bi inchi sin la i bilan
aqqoslaganda mak abgacha aʼlim ashkilo la ining mak abga ayyo ga lik
gu uhla ida oʻqiyo ganda ula oʻzla ini xo i jam, psixologik jiha dan е kin a oʻziga
boʻlgan ishonchni his qilishadi. Va bu yе da gap aqa mak abgacha aʼlim
ashkilo la ining sha oi la i bolaga yaxshi anishligi a bu uning yangi aʼlim
aoliya iga moslashish ja ayoni haqida еmas. Buning asosiy sababi shundaki,
mak abgacha aʼlim ashkilo la ining hayo i mi, bolala ning ka ala bilan a bi -bi i
bilan muloqo uslubi mak abgacha yoshdagi bola psixikasining i ojlanish da ajasiga
koʻp oq mos kеladi. Bеqa o lik, yangi sha oi a munosaba la ga moslashishdagi
qiyinchilikla u ayli 6 yoshli bola oʻgʻ idan- oʻgʻ i hissiy aloqala (еmo sional
munosaba ) ga muh oj boʻlib, asmiylash i ilgan mak ab sha oi ida bu еh iyoj
qondi ilmaydi.
Shaxs shakllanishida xulq – a o a oda la oʻziga xos a zda ahamiya ga еgadi .
dolza b muammola i bugungi kunda ba cha sohaga ki ib bo ayo ganligi bilan
еʼ ibo dadi . Shu oʻ inda umumiy psixologiyaning dolza bligi a bu sohaga aalluqli
oʻz yеchimini ku ayo gan masalala boʻyicha qa o jahon a oʻzbеk psixologla ining
adqiqo ishla i olib bo ayo ganligini aʼkidlab oʻ ish joizdi .
Mak abgacha aʼlim yoshidagi bolala ning shaxsiy a ij imoiy i ojlanishi
masalasi bugungi kunda ilmiy-pedagogik adqiqo la da dolza b ma zula dan bi i
si a ida qa almoqda. Psixolog olima V.M. Ka imo a (2019) aʼkidlaganidek, ij imoiy
mo i – bu bolaning boshqala bilan hamko likka, doʻs likka a jamoa man aa iga
yoʻnal i ilgan ichki eh iyojidi . Shu sababli, ij imoiy mo i la ni shakllan i ish
mak abgacha aʼlim izimining asosiy azi ala idan bi i hisoblanadi. Mazku ma zu
dolza b boʻlib, bolala da ij imoiylashu ja ayonini sama ali ashkil e ishning naza iy
a amaliy asosla ini koʻ ib chiqishni aqozo e adi.
Psixologik adabiyo la da “mo i ” ushunchasi u li nuq ai naza dan alqin
qilingan. A.N. Leon ye (1975) mo i ni shaxsning aoliya ga undo chi kuchi si a ida
aʼ i laydi. Ij imoiy mo i esa, L.S. Vygo skiy (1984) ik icha, bolaning ij imoiy muhi
bilan aol aloqasi na ijasida shakllanadi. U bolaning ij imoiy aj ibasini boyi adi,
jamoadagi oʻz oʻ nini anglashiga yo dam be adi.
Xulq-a o mo i la ini i ojlan i ish a shakllan i ish muammosi koʻplab
adqiqo chila ning ishla ida oʻz aksini opgan.
Masalan, Ya.L.Kolominskiy mak abgacha yoshdagi bolala ning mo i a siyasi
sohasida oʻy bе ayo gan kеng qam o li oʻzga ishla ga, yosh bolala ga nisba an
mak abgacha yoshdagi bolala ning koʻp oq so sializa siyasi u ayli yangi mo i la ning
paydo boʻlishiga isho a qiladi.
1
1
Кравцова Е.Е. Психологические новообразования дошкольного возраста // Вопросы психологии. -1996. - №6. -
С. 64 - 74.
271
Xuddi shu adqiqo chizigʻini L.I.Bojo ichda kuza ish mumkin, mo i la ning
on ogеnеzini ahlil qilib, u li yoshdagi bolala ning mo i a sion sohala ida si a li qay a
qu ish oʻgʻ isida xulosaga kеladi.
1
Bolada ij imoiy mo i la ning shakllanishiga bi qa o omilla aʼsi e adi.
Jumladan: - Oila muhi i. O a-onaning meh ibonligi a ij imoiy qad iya la ga amal
qilishi bolaning mo i la iga be osi a aʼsi koʻ sa adi. J. Piage (1962) ik icha, bola ilk
ij imoiy koʻnikmala ni oilada shakllan i adi.
- Mak abgacha aʼlim muassasasi. Ta biyachila omonidan ashkil e iladigan
jamoa iy aoliya bolala ning ij imoiylashu iga yo dam be adi.
- Madaniy muhi . Milliy qad iya la , xalq e akla i a u -oda la ij imoiy
mo i la ning mus ahkamlanishiga ka a hissa qoʻshadi (Gʻo u o , 2021).
Oʻyin aoliya i mak abgacha yoshdagi bolala da ij imoiy mo i ni
i ojlan i ishning eng sama ali osi asi si a ida qa aladi. D.B. Elkonin (1989) oʻyin
ja ayonini bolaning shaxsiy a ij imoiy a aqqiyo ini belgilo chi asosiy omil deb
baholaydi. Rolli oʻyinla o qali bola u li ij imoiy aziya la ni boshdan kechi adi,
boshqala bilan muloqo qilish a kelishishni oʻ ganadi. Didak ik oʻyinla esa
bilimla ni mus ahkamlash bilan bi ga ij imoiy koʻnikmala ni shakllan i adi.
Ij imoiy mo i la ni i ojlan i ishda a biyachi a o a-onaning oli beqiyosdi . O a-
onala oilada meh -muhabba , hu ma a yo dam kabi qad iya la ni singdi sa,
a biyachila aʼlim muassasasida bolala ni jamoa iy aoliya ga jalb qiladi. N.F.
Talizina (2000) ik icha, bola a biyasida a biyachi a o a-onaning hamko ligi
bolaning ij imoiy i ojlanishida hal qilu chi omil boʻlib xizma qiladi.
Milliy qad iya la a madaniy me os ij imoiy mo i la ni shakllan i ishda muhim
ahamiya ga ega. Masalan, xalq e akla i, maqolla , dos onla a anʼana iy oʻyinla
bolala da meh ibonlik, gʻamxoʻ lik, doʻs lik a bi damlik kabi azila la ni
i ojlan i adi. Oʻzbek xalq pedagogikasi boy manbaga ega boʻlib, undan sama ali
oydalanish ij imoiy mo i la ni shakllan i ishga yo dam be adi (Yoʻldoshe , 2020).
Pedagogik aj iba a ilmiy kuza ishla shuni koʻ sa adiki, quyidagi me odla
bolala da ij imoiy mo i la ni i ojlan i ishda sama ali hisoblanadi:
- Jamoa iy oʻyinla ni ashkil e ish;
- Ij imoiy ma zudagi e ak a hikoyala ni qoʻllash;
- Gu uhiy opshi iqla ni baja ish;
- Milliy bay am a adbi la da aol ish i ok e ishga jalb qilish;
- O a-onala bilan mun azam hamko lik olib bo ish.
Ij imoiy xulq-a o ni shakllan i ish quyidagi koʻ sa kichla asosida ahlil qilinadi:
Mus aqillikka in iladi
Oʻz jinsi (gеndе ), oila iy mansubligi haqida ijobiy his- uygʻula ni an
oladi a his qiladi
Oʻz milla i, ili a madaniya ining asosiy еlеmеn la ini biladi
Yuklanayo gan azi ala ni qabul qiladi
a aollikni koʻ sa adi
Oʻz qa o la ini qabul qila olish layoqa- ini namoyon qiladi
Boshqala ga oʻ nak boʻlishga in iladi
1
Божович Л. И. Проблема развития мотивационной сферы ребенка // Изучение мотивации поведения детей и
подростков. — М., 1972. — С. 35—36.
272
Oʻz hissiyo la ini namoyon qilishni
nazo a qiladi
Tu li ij imoiy aziya la da еmo sional ja ob qay a adi
Oʻz hissiy hola ini soʻzla bilan i oda е a oladi
Boshqa odamla yoki adabiy asa la
qah amonla i hissiyo la i haqida
gapi adi
Oʻzini yomon his qilayo ganla ga hamda d boʻladi a ula ni o un i adi
Ka ala a еngdoshla i bilan osonlik
bilan muloqo ga ki ishadi
Qiyin aziya la da kons uk i yеchim
izlaydi
Boshqala xa i-ha aka la i oʻgʻ isida oʻz aassu o la ini i oda е adi
Boshqala mu a aqiya iga qu onish
qobiliya ini namoyon qiladi
Ziddiya la ni hal qilishning bi nеch a usulidan oydalanadi
( inchlan i adi,
oʻz oʻyinchogʻini bе adi, muloyim soʻzla ay adi
Oʻyinla oʻylab opadi, syujе li- olli oʻyila da qa nashadi, u li е akla ni
d amalsh i ishda qa nashadi
.
Xulosa qilib ay ganda, mak abgacha yoshdagi bolala da ij imoiy mo i ni
shakllan i ish ula ning kelajakda ij imoiylashu i a shaxs si a ida kamol opishi uchun
muhim ahamiya ga ega. Ij imoiy mo i bolaning jamoaga moslashishi, hamko lik
qilishga ayyo ligi a ij imoiy qad iya la ga amal qilishi o qali namoyon boʻladi. Shu
bois, mak abgacha aʼlim ja ayonida ij imoiy mo i la ni i ojlan i ish masalasiga
naza iy a amaliy da ajada yondashish za u .
Adabiyo la
1. Ka imo a V.M. Psixologiya asosla i. – Toshken , 2019.
2. Yoʻldoshe J.G. Pedagogika naza iyasi. – Toshken , 2020.
3. Gʻo u o A. Mak abgacha aʼlim psixologiyasi. – Toshken , 2021.
4. Элконин Д.Б. Психология игры. – Москва, 1989.
5. Boymu odo a. G Mak abgacha aʼlimda qoʻllaniladigan oʻyinla ning pеdagogik
ahamiya i.Pеdagogs ju nali 2022
6. Тализина Н.Ф. Педагогическая психология. – Москва, 2000.
7. Dju ayе a B., H.Tojiboyе a, Nazi o a G.M. Mak abgacha aʼlim muassasala ida
aʼlim ja ayoni si a i a sama ado ligini akomillash i ishning pеdagogik izimi.
Monog a iya. – Toshkеn : LЕSSON PRЕSS, 2017. – 158 b.
