SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
4
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17732389
SUD TIZIMI SHAKLLANISHI VA JINOYAT PROTSESSIDA
ADOLATLI SUD MUHOKAMASINING NAZARIY
ASOSLARINING RIVOJLANISHI
Hasano Abulmannon Mama umu odo ich
Huquqni muho aza qilish Akademiyasi mus aqil izlanu chisi,
Su xonda yo iloya i Deno umani p oku o ining ka a yo damchisi,
3-da ajali yu is
ANNOTATSIYA
Qadimgi, o’ a a yangi da da la la ida sud izimi, jinoya p o sessida adola li
sud muhokamasiga bo’lgan huquqni a’minlash elemen la ining paydo bo’lishi
i ojlanishi, hozi gi da sud-huquq izimining asosla i, O’zbekis onda sud izimi
shakllanishi, sudlanu chining mus aqil a xolis sudga mu ojaa qilish huquqini
a’minlashga oid naza iy a amaliy masalala muhokama qilinadi a akli la be iladi.
Kali so‘zla : Sud izimi, Maa , Shamash, Rim huquqi, Hammu api qonunla i,
jinoya p o sessi, adola li sud muhokamasiga bo‘lgan huquqni amalga oshi ish
elemen la i, sudlanu chining o‘ziga nisba an adola li hukm chiqa ilishiga bo‘lgan
huquqini a’minlash.
ABSTRACT
The a icle examines he judicial sys em in ancien , medie al, and mode n s a es,
he eme gence and de elopmen o elemen s ensu ing he igh o a ai ial in c iminal
p oceedings, he ounda ions o he mode n judicial sys em, he de elopmen o he
judicial sys em in Uzbekis an, as well as heo e ical and p ac ical issues ela ed o
ensu ing he igh o he accused o appeal o an independen and impa ial cou , and
makes p oposals.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
5
Key wo ds: Judicial sys em, Maa , Shamash, Roman law, Hammu abi's laws,
c iminal p ocedu e, elemen s o he implemen a ion o he igh o a ai ial, ensu ing
he de endan 's igh o a ai ial.
АННОТАЦИЯ
Рассматриваются судебная система в древних, средневековых и
современных государствах, возникновение и развитие элементов обеспечения
права на справедливое судебное разбирательство в уголовном процессе, основы
современной судебной системы, становление судебной системы в Узбекистане,
а также теоретические и практические вопросы, связанные с обеспечением
права обвиняемого на обращение в независимый и беспристрастный суд, и
вносятся предложения.
Ключевые слова: Судебная система, Маат, Шамаш, римское право, законы
Хаммурапи, уголовное судопроизводство, элементы реализации права на
справедливое судебное разбирательство, обеспечение права обвиняемого на
справедливое судебное разбирательство.
Qadimdan dunyo ko‘plab si iliza siyalashgan da la ning gu ohi bo‘lganligi
bizga a ixdan ma’lum. Insonla ni aybi uchun sud qilish ja ayoni (sud izimi) ham
insoniya a ixi da omida juda qadim zamonla dan be i ma jud bo‘lgan. Sud qilish,
ya’ni kimnidi aybdo deb opish yoki oqlash o qali adola ni a’minlash g‘oyasi
si iliza siya paydo bo‘lgan da la dan boshlangan. Quyida qadimgi da dan yangi
da gacha bo‘lgan aq o alig‘ida, sud izimi a jinoya ishla i ko‘ ilishida adola li sud
muhokamasini amalga oshi ish elemen la ining a ixiy i ojlanish bosqichla ini ahlil
qilamiz.
Qadimda sud izimla i u li xil bo‘lgan — ba’zila i diniy qonunla ga, ba’zila i
da la boshqa u iga, ba’zila i esa xalq o oziga ayangan. Ammo ula ning ba chasi
insonla ning qilmishla iga nisba an jazo ayinlash yoki oqlash asosida jamiya da a ib
saqlashga ha aka qilgan.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
6
Xususan, Qadimgi Mis da i ’a nla (mil.a . 3000 yilla ) zamonida ham
huquqiy izim ma jud bo‘lgan. Ushbu da da “Maa ” xudosi adola , haqiqa a a ib
ilohasi hisoblangan a ushbu asosda sud ishla i ko‘ ilgan. “Maa ” — qadimgi
mis likla uchun adola , haqiqa , a ib a samo iy qonunini angla adi
1
.
Bu izim aqa gina jinoya la ga qa shi ku ashish osi asi emas, balki bu un da la
boshqa u i, din a uqa olik hayo ini a’minlo chi mukammal ma’mu iy-huquqiy
izim bo‘lgan.
Shu sababli ham sud izimining asosiy g‘oyasi “Maa ushunchasi” bilan uz iy
bog‘liq. Bu na aqa huquqiy, balki axloqiy ham bo‘lgan. Shuning uchun ham insonla ni
sud qilish akola i be ilgan la ozim egala i Maa ga i oa qilish uchun qasam ichish
an’anasi ma jud edi. Uning nomi hukm a qonunning amzi hisoblangan.
Mis da Fi ’a n na aqa podshoh, balki oliy sudya adola ning yuz be u chisi
si a ida qa algan. Sud ishla ining oxi gi qa o ini chiqa a olgan. Ha qanday sudlo
i ’a n nomidan amalga oshi gan. Vazi ( izi ) – sud izimining ahba i, sud izimida
i ’a ndan keyingi eng ka a shaxs – azi edi. U ba cha sud ishla ini yu i u chi
shaxsla ni nazo a qilgan, ish yu i ishni ashkillash i a , shikoya la ni qabul qila edi.
Sud qilu chi shaxsla maxsus ayyo ga likdan o‘ gan shaxsla bo‘lib, adola ni
a’minlashda mas’ul bo‘lgan. Yozu chila esa sudda ba cha bayono la , gu ohlikla ,
qa o la ni yozib bo ishgan. Sud ja ayonla i yozma a og‘zaki a ishda amalga
oshi ilgan.
Sud ishla i jamoa oldida ochiq o‘ kazilgan. Sud uqa ola ning shikoya i asosida
yoki da la ashabbusi bilan boshlanishi mumkin edi. Gu ohla ayblo yoki oqlashda
asosiy ol o‘ynagan. Aga gu oh yolg‘on ay sa, qa iq jazola (xa o o‘lim) be ilgan.
Ahamiya li dalil si a ida qasamyod (oda da xudola nomiga) qabul qilingan. Qasam
buzgan shaxs Xudola ning g‘azabi os ida qolishdan qo‘ qgan.
Ba’zi holla da gumondo aybini an olsa, jazo yengillashgan.
1
Donald B. Red o d, "The Ox o d Essen ial Guide o Egyp ian My hology" – 2003.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
7
Jinoya sodi qilgan shaxsni aybdo deb opilgandan so‘ng, bi qancha jazola
ayinlangan, jismoniy jazola , masalan, qamoq, da a (qamchilash), a’zo kesish, o‘lim
jazosi (eng og‘i jazo). Shuningdek, moliya iy ja ima, mulk musoda asi, jamoa oldida
haqo a yoki yuzini bo‘yash, ij imoiy ishdan che la ish a hokazola .
Sud ishla i ay im u dagi mulkiy nizola yuzasidan (ye , cho a a mulkka oid
nizola , qozila mulk xujja la ini ekshi gan), oila ishla i, me os, zino masalala i,
ayolla ham sudga mu ojaa qilish huquqiga ega bo‘lgan.
Jinoya ishla i - o‘g‘i lik, odam o‘ldi ish, da la ga xiyona kabila ni ekshi ish
chuqu a jazo qa iq bo‘lgan. Diniy sud ishla i - xudola ga behu ma lik, ma’bad aloni,
bunday ishla da diniy amaldo la ish i ok e gan.
Qadimgi Mis da papi us qog‘ozida sud bayonnomala i, kelishu la , hukmla
yozib bo ilgan. Masalan, Xonsuyaning papi usi, Mis axloqiy a’limo la i (Sebay ) sud
a adola haqida ko‘p ma’lumo be adi
2
.
Fayum shah ida opilgan bi sud yozu ida, bi ye xojayini o‘g‘li e me ni
o‘ldi ganini an oladi a sud uni og‘i mehna jazosiga hukm qiladi. Bu ja ayon
hujja la o qali hozi ga qada saqlanib qolingan
3
.
Qadimgi Mis da ayolla sudga mu ojaa qila ola , mol-mulk a me osga ega
bo‘lish huquqiga ega edila — bu boshqa qadimgi jamiya la dan a q qilu chi jiha .
Xulosa si a ida, Qadimgi Mis sud izimida din a da la bi ligidan kelib chiqqan,
Maa (adola a haqiqa ) asosida shakllangan, qonunla qa ’iy a ayni pay da
uqa ola ga ma’lum da ajada imkoniya be u chi, aybdo likka dalil a gu ohlik
asosida ye ishgan, qog‘ozga yozilgan hujja la ga e’ ibo ka a bo‘lgan, ayolla ham
ish i ok e gan kam sonli qadimgi sud izimla idan bi i hisoblanadi.
Qadimgi Mis dagi Maa alsa asi a bugungi zamona iy huquqiy izimla
o‘ asida yuzaki qa aganda ulkan a q bo dek ko‘ inishi mumkin. Bi oq, chuqu ahlil
2
James G. Keenan, J. G. Manning, U i Yi ach-Fi anko “Law and Legal P ac ice in Egyp om Alexande o he A ab
Conques ” Camb idge Uni e si y P ess, 2014.
3
h ps://www.b i ishmuseum.o g.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
8
qilinganda, Maa konsepsiyasi hozi gi huquq a adola ushunchala iga asosiy alsa iy
manbala idan bi i bo‘lganini ko‘ ish mumkin.
Maa a zamona iy huquqiy izimla o‘ asidagi bog‘liqlikni bi nech a hola da
ahlil qilib chiqamiz:
Maa —ma’na iy a samo iy a ib, adola a haqiqa ni angla adi. Na aqa
huquqiy, balki axloqiy a ij imoiy ba qa o likni ham a’minlashga qa a ilgan. Maa ga
mu o iq yashash — jamiya da mu ozana ni saqlash osi asi bo‘lgan. Zamona iy
huquqda qonun us u o ligi, huquqiy adola , inson huquqla i kabi ushunchala “Maa ”
bilan ma’na iy jiha dan bi bi iga juda yaqin. Bugungi huquqiy izim ham jamiya da
a ib, englik a adola ni a’minlashni maqsad qiladi.
Maa a zamona iy huquqiy izimla da adola a ba qa o lik ma kaziy
ushunchala hisoblanadi.
Qadimgi Mis da sudyala Maa ning akilla i si a ida qa algan a ula halol, pok,
o‘z na siga be ilmagan bo‘lishi sha bo‘lgan. Sudyala hal qilishdan a al adola
ilohasi — Maa oldida ma’na iy ja obga edi. Bugungi huquqiy izimda sudyala
be a a lik, xalqa o a milliy qonunla ga i oa , axloqiy s anda la asosida ish yu i ishi
lozimligi belgilangan. Sudyalik e ikasi a qasamyod bo "Men qonunga amal qilaman,
xolis bo‘laman. Ikki izimda ham sudya — adola ning yuz be u chisi, uning shaxsiy
ma’na iy jiha dan a ijdonan oza bo‘lishi belgilangan.
Huquqiy englik a uqa olik huquqla i bo asida, qadimgi Mis da aksa iya
hola la da ayolla , e me la , ha o qulla ham sudda ish i ok e ish huquqiga ega
bo‘lgan
4
.
Zamona iy huquqda esa kons i u siya iy izimla ba cha uqa ola ni qonun oldida
engligi belgilangan. Sudda o‘zini himoya qilish, ad oka yollash, shikoya qilish
huquqi ma jud. Maa alsa asi englik g‘oyasini ilga i su gan a zamona iy huquq bu
g‘oyani ins i u sional da ajaga olib chiqqan.
4
And ie e Fe ei a, The Legal Righ s o he Women o Ancien Egyp , 2004.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
9
Qonunning axloqiy poyde o i, qonunla na aqa jazo be ish, balki axloqni
mus ahkamlash uchun ke ak bo‘lgan. “To‘g‘ i yo‘lda yu ”, “bi o ning haqini yema”,
“yolg‘on so‘zlama” — Maa ning asosiy amoyilla i hisoblangan. Zamona iy huquqda
ham dindan mus aqil hisoblansa-da, axloqiy qoidala masalan, os go‘ylik, noqonuniy
boyishga qa shi ku ash juda muhim hisoblanadi. Xalqa o huquqda ham insonpa a lik
p insipla i bo .
Ikkala izimda ham axloq a qonun bi -bi iga bog‘langan, qonun axloqni qo‘llab-
qu a lashi ke ak degan alsa a us u o lik kasb e adi. Qadimgi Mis dagi Maa
alsa asi, ha chand ilohiy a axloqiy asosga ega bo‘lsa-da, zamona iy huquqiy izimla
uchun alsa iy poyde o bo‘la oladi. Undagi adola , os go‘ylik, englik a a ib kabi
p insipla bugungi demok a ik a huquqiy da la la dagi asosiy qad iya la bilan
hamohangdi .
Shuningdek, qadimgi Bobil da la ida ham insonla ni sud qilish, aybi uchun
munosib jazolash yuzasidan qonunla ishlab chiqilgan a bu Hammu api qonunla i
(miloddan a allgi 1754 yilda) deb nomlanadi.
Hammu api qonunla i, eng qadimiy yozma qonunla dan bi i, bu qonunla da jazo,
mulk, oila a sa do masalala i yuzasidan 282 moddadan ibo a qonun-qoidala
belgilangan.
Hammu api podsholigi da ida sud ishla i shoh a aybdo la ni sud qilu chi
shaxsla (sudya) omonidan olib bo ilgan bo‘lgan.
Hammu api qonunla i asosi alion qonuniga ya’ni «Ko‘zga ko‘z, ishga ish»
amoyiliga asoslangan. Sud ja ayonida gu ohla chaqi ilgan, dalilla yig‘ilgan a ha o
su da sino (su ga ushi ish) kabi me odla qo‘llanilganligi hola la i ham yozib
qoldi ilgan
5
.
Ha oki, Hammu api qonunla ida aga bi kishi boshqa odamni o‘ldi sa,
aybdo ning o‘zi emas, uning o‘g‘li jazolanishi mumkin bo‘lgan, ya’ni oila iy
ja obga lik p insipi ma jud bo‘lgan.
5
Ma ha Ro h, Law Collec ions om Mesopo amia and Asia Mino , 2001.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
10
AQSHning Ga a d uni e si e i p o esso i bo‘lgan R.H.P ei e omonidan 1920
yili yozilgan “Hammu api qonunining ahlili” (An Analysis o he Hammu abi Code)
maqolasida Hammu api qonunini na aqa a ixiy hujja , balki huquqiy a madaniy
qad iya si a ida ahlil qiladi. Uning ik iga ko‘ a, bu kodeks insoniya a ixi uchun
muhim bosqich bo‘lgan, chunki u bi inchi ma a qonunni omma iy a ishda yo i ib
be gan
6
.
Shuningdek, Hammu api qonunla ida sud ishla i ma zusi — jahon huquqiy a ixi
uchun inqilobiy ahamiya ga ega. Sud ja ayoni da la asmiyla i a maxsus ayinlangan
sudyala omonidan olib bo ilgan.
Shaxsiy da’ ola ni hal qilish uchun uqa ola mus aqil a ishda sudga mu ojaa
qila olgan.
Aga sudya halol bo‘lmasa yoki xa o qa o chiqa sa — jazolangan, ha o
la ozimidan che la ilgan.
Aga sudya xa oli hukm chiqa sa, u jazoga o iladi a aybdo ga ye kazilgan
za a ni o‘lagan.
Sud ja ayonida Gu ohlik — eng asosiy dalil manbai hisoblangan. Sudda 2 na a
gu oh ye a li hisoblangan.
Aga gu oh yolg‘on ay sa — og‘i jazo be ilgan. Yozma hujja la , ayniqsa sa do
a mol-mulk bo‘yicha, kuchli yu idik dalil sanalgan. Qasamyod – yu isdiksiyaning bi
qismi bo‘lgan. Aybni isbo lab bo‘lmas holla da inson xudola oldida qasam ichgan.
Aga bi kishi boshqasiga jinoya haqida no o‘g‘ i gu ohlik be sa, o‘sha kishini
ayblagan jinoya bilan jazolangan.
Sud ja ayonining a ibi, shikoya yoki da’ o aqdim e iladi. Sud gu ohla ni
chaqi ib, dalilla ni yig‘adi, Hujja la ekshi iladi (muh langan sha nomala , qasamla ).
Yakunda sud qa o chiqa adi, jazo ayinlanadi yoki shaxs olanadi. Aga a a la no ozi
bo‘lsa, ba’zi holla da apellya siya qilish imkoni bo‘lgan. Jazo u la i qa iq bo‘lgan.
6
R. H. P ei e , An Analysis o he Hammu abi Code, 1920.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
11
Hammu api qonunla ining modda 196-moddasida, aga kimdi boshqasining ko‘zini
chiqa sa — uning ham ko‘zi chiqa iladi, deb belgilangan.
Hammu appi qonunla i asosan s ella shaklida yozilgan — eng mashhu i Lu
muzeyida saqlanmoqda. U akkad ilida klinopis yozu ida yozilgan. Qonunla ommaga
ochiq bo‘lgan — ha bi uqa o o‘z huquqini bilishi ke ak edi. S ellaning yuqo i
qismida — Hammu appiga qonunla ni Shamash (adola ilohi) aqdim e ayo gani
as i langan. Hammu appi qonunla i — insoniya huquqiy a akku i a ixidagi ilk
yozma sud izimi bo‘lib, u sud ja ayonini aniq a ibga solgan, dalil, gu oh, a qasam
kabi huquqiy mexanizmla ni jo iy qilgan, jinoya a jazoni ij imoiy abaqaga qa ab
belgilangan, sudyala mas’uliya ini belgilagan, bugungi zamona iy huquqiy izimla ga
alsa iy a amaliy a’si o‘ kazgan.
Shuningdek, demok a iya boshlangan mamlaka qadimgi Yunonis onning A ina
shah ida miloddan a algi 5–4 as la da – A inada sud ishla ini uqa ola yu i gan.
Sudyala o‘g‘ idan o‘g‘ i o oz be ish o qali qa o chiqa gan
7
.
London Kolleji p o esso i, A ina huquqi a siyosiy a ix sohasidagi mu axassis
K is o e Ka ey (Ch is ophe Ca ey) o‘zining “Qadimgi A inadagi sud ishla i” (T ials
om Classical A hens) nomli asa ida A inada sudyalik aoli i bo‘lan doimiy
shug‘ullanu chi shaxs, ya’ni sudya bo‘lmaganligi a hukm chiqa ish huquqi
uqa ola da bo‘lganligini bayon qilgan.
Falsa a us ozi Suq o ham sudga o ilib, “yoshla ongini buzish” a “xudola ga
ishonmaslik”da ayblangan a 500 na a uqa o omonidan o‘lim jazosiga hukm
qilingan
8
.
Qadimgi Yunonis onda sud ja ayonla i demok a ik yoki a is ok a ik boshqa u
shakliga bog‘liq bo‘lgan. Sudda gu ohla , dalilla asosida ish ko‘ ilgan. Qa ’iy yozma
qonunla kam, ko‘p oq u -oda a demok a iya asosida qa o la qabul qilinadi. Jamoa
ish i ok e adigan ja ayonla muhim — a inada jamoa lik (publika) sudla ga ki ish
7
Ch is ophe Ca ey: T ials om Classical A hens, Rou ledge, 1997.
8
Donald R. Mo ison, The Camb idge Companion o Soc a es, 2006.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
12
mumkin bo‘lgan. Sudla demok a iyani qo‘llab-qu a lashi uchun qa a la ni
jamoa chilik asosida qabul qiladi.
Qadimgi Yunonis onda sud izimi jamoa chilik a demok a iyaning muhim
qismidi , u e kin uqa ola ish i okida amalga oshi ilgan. Yunonis on qo‘shnisi
qadimgi Rim sud izimi esa juda a ibli, yozma qonunla asosida hukuma omonidan
boshqa ilgan. Ikkisi ham huquq a sud hokimiya ining i ojlanishida muhim bosqich
bo‘lib xizma qilgan. Ha ikki si iliza siyaning huquqiy ins i u la i zamona iy huquq
izimla i uchun asosiy ilhom manbai bo‘lgan. Qonunla yozma shaklda kamdan-kam
holla da bo‘lib, asosan u -oda , ma’mu iy qa o la a jamoa chilik munosaba la iga
ayangan. Sud ja ayonida ko‘pincha oddiy uqa ola (ju nalis la , jamoa chilik
akilla i) ish i ok e a , bu a ina demok a iyasining asosiy belgisi hisoblangan.
Sudda ish i ok e u chila o oz be ish o qali qa o qabul qila edi — sud ja ayoni
ko‘pincha be osi a xalq hokimiya i (di ek demok a iya) xususiya ini ko‘ sa gan.
Sud ja ayonidagi gu ohlik a dalilla demok a iya qoidala iga mos a ishda
baholangan. Sudning ij imoiy ahamiya i shunda bo‘lganki, sudla jamiya da adola ni
a’minlash bilan bi ga, jamoa chilikning huquqiy ongi a uqa olik mas’uliya ini
a biyalash azi asini ham baja gan. Sud izimi demok a ik jamiya ning aj almas qismi
bo‘lib, siyosiy a ij imoiy a ibni saqlashda muhim ol o‘ynagan.
Ay ish mumkinki, Qadimgi Yunonis ondagi sud izimi demok a iyaning huquqiy
asosla ini ya a gan, jamoa chilik ish i okida adola a huquqiy a ibning muhim
elemen la ini shakllan i gan.
Shuningdek, Qadimgi Rim (hozi gi I aliya)da (miloddan a algi 5 as dan
boshlab) ham ij imoiy munosaba la ni a sud ja ayonla ini a ibga solu chi Rim
huquqi ma jud bo‘lgan. Bugungi kunda Rim huquqiga – zamona iy huquq
izimla ining asosi si a ida qa aladi. Sud ja ayonla i ochiq bo‘lib, a a la ad oka la
yo damida o‘zini himoya qilgan.
Inson huquqla i umumjahon dekla a siyasi a Inson huquqla i bo‘yicha Ye opa
ko ensiyasida, shuningdek, milliy Kons i u siyamiz a Jinoya p o sessual
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
19
1689 yilgi “Huquqla o‘g‘ isidagi Bill” (Bill o Righ s) — Angliya a ixidagi
muhim kons i u sion hujja la dan bi i bo‘lib, pa lamen a xalq huquqla ini
mus ahkamlab, mona xiya hokimiya ini cheklashga qa a ilgan qonun hujja i
hioblanadi.
Bu hujja da sud-huquq izimiga doi ham muhim qoidala ilga i su ilgan.
Jumladan, 1689 yilgi Huquqla o‘g‘ isidagi Billda sud izimi be osi a o‘liq
naza da u ilmagan bo‘lsa-da, sud mus aqilligi a adola li sudlo ni a’minlashga
qa a ilgan quyidagi muhim qoidala ma jud:
1. Qonunsiz a ishda sud ashkil qilish aqiqlandi. “Es ablishmen o illegal
cou s is p ohibi ed.” Bu qoidaga ko‘ a, qonunchilik asosisiz yoki mona x hukmi bilan
ashkil e ilgan maxsus yoki a qulodda sudla mumkin emasligi, ya’ni sud izimi qonun
asosida, mus aqil a ishda aoliya yu i ishi ke akligi belgilangan.
2. Jazo qonunga asoslangan bo‘lishi sha . “Excessi e bail ough no o be
equi ed, no excessi e ines imposed, no c uel and unusual punishmen s in lic ed.”
Bu qoidaga ko‘ a: O iqcha ka ola pulla i (bail) alab qilinmasligi; O iqcha ja imala
belgilanmasligi; qa iq a g‘ay iinsoniy jazola qo‘llanmasligi sud adola ini
a’minlashdagi muhim alabla si a ida belgilangan. Bu sudla insonpa a ,
mu ozana li, qonun asosidagi qa o la chiqa ishi ke akligini angla adi.
3. Mona xning sudga o‘g‘ idan o‘g‘ i a’si ini cheklash. Billda be osi a
“sud mus aqilligi” a amasi ishla ilmagan bo‘lsa-da, mona xning qonunsiz a ishda
qonunla ni beko qilish yoki o‘x a ib qo‘yish huquqi yo‘qligi bayon e iladi. Bu qoida
qonun us u o ligi a uning baja ilishini nazo a qilu chi sud o ganla ining
mus aqilligini bil osi a himoya qiladi.
4. Pa lamen oziligisiz sud izimida o‘zga i ishla mumkin emasligi
belgilandi. “Laws should no be dispensed wi h o suspended wi hou he consen o
Pa liamen .” Bu esa sud izimidagi ha qanday isloho yoki o‘zga ish pa lamen o qali
amalga oshi ilishi ke akligini angla adi. Ya’ni hokimiya bo‘linishi p insipini ilk ma a
belgilab be di.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
20
Xulosa qilib ay ish mumkinki, 1689 yilgi Huquqla o‘g‘ isidagi Billda sud
izimiga oid asosiy g‘oyala belgilandi. Ya’ni, sudla aqa qonun asosida ashkil
e ilishi ke ak. Asosiy maqsad hokimiya ning o‘zboshimchalik bilan sud ashkil e ishiga
yo‘l qo‘ymaslik. Shuningdek, o iqcha jazo a jazoning g‘ay iinsoniy shaklla i
aqiqlangan, bunda asosiy azi a inson huquqla ini himoya qilish bo‘lgan. Mona x sud
izimiga a alasholmasligi haqida qoida na ijasida, sud mus aqilligiga asos solingan.
Ba cha o‘zga ishla pa lamen o qali amalga oshi ilishi qoidaning negizida,
demok a ik nazo a a qonun us u o ligi shakllana boshladi.
Bundan ashqa i, Angliyada 1701 yilda qabul qilingan “Mus ahkamlash
o‘g‘ isidagi qonun” (Ac o Se lemen ) sud mus aqilligi a umumiy huquqiy
da la ning shakllanishida inqilobiy ahamiya ga ega hujja hisoblanadi. U Angliyada
hokimiya ni cheklash, sud o ganla ini mus aqillash i ish a hukmdo ni qonunla bilan
bog‘lash ja ayonida muhim bosqich bo‘ldi. Das lab, bu ak Angliya ax iga kim me os
qilishi mumkinligini belgilash uchun qabul qilingan.
Bi oq muhim huquqiy isloho la sudyala mus aqilligi a la ozimda ba qa o lik
masalala ida qabul qilindi. Sudyala endilikda um bod ayinlanishi, aqa xulqi yomon
bo‘lsa yoki pa lamen o qali impichmen qilinsa la ozimidan olinishi mumkinligi
belgilab qo‘yildi.
Bu sudyala ning siyosiy hokimiya ga obelikdan chiqishi uchun bosh qadam
bo‘ldi.
Mona x sudyala ni is agan pay da ishdan bo‘sha ish akola i uga ildi.
Ushbu qonun qabul qilinguniga qada amaliyo da podshoh sudyala ni is algan
aq da ishdan olish huquqiga ega bo‘lgan edi.
Sud mus aqilligi ins i u sional da ajada himoya qilindi. Sudyala maoshi
pa lamen omonidan ka ola landi.
Bu o qali ij o hokimiya ining sudyala ga moliya iy a’si o‘ kazish imkoni
cheklandi. Mus aqil sud — huquqiy da la uchun asos hisoblanadi.
Sudyala yendi Qonunni mus aqil alqin qilishi; Ha qanday shaxs, jumladan
hukmdo ga qa shi ham hukm chiqa ishi mumkin bo‘ldi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
21
Demak, qonun us u o ligi amalda a’minlana boshladi. 1701 yilgi "Ac o
Se lemen " sud mus aqilligini qonuniy asosda mus ahkamladi a Angliyada huquqiy
da la ( ule o law) uchun asosla ya a ildi. Shuningdek, hokimiya la bo‘linishi a
Kons i u sion mona xiyaga asos soldi. Bu model keyinchalik Ame ika a Ye opa
kons i u siya iy izimla iga yi ik a’si ko‘ sa di .
Hozi gi kunda mus aqil O‘zbekis onda sud izimi “Sudla o‘g‘ isida”gi qonunga
mu o iq:
O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siya iy sudi;
O‘zbekis on Respublikasi Oliy sudi;
ha biy sudla ;
Qo aqalpog‘is on Respublikasi sudi, iloya la a Toshken shaha sudla i;
Qo aqalpog‘is on Respublikasi ma’mu iy sudi, iloya la a Toshken shaha
ma’mu iy sudla i;
uqa olik ishla i bo‘yicha umanla a o, uman, shaha sudla i;
jinoya ishla i bo‘yicha uman, shaha sudla i;
umanla a o, uman, shaha iq isodiy sudla i;
umanla a o ma’mu iy sudla dan ibo a di .
O‘zbekis on Respublikasida ishla ning oi ala iga ko‘ a sudla ning ix isoslashu i
amalga oshi ilishi mumkinligi belgilab qo‘yilgan.
Qo aqalpog‘is on Respublikasi sudi, iloya , Toshken shaha sudining sudlo
hay’a la i: ishla ni apellya siya yoki kassa siya a a ish a ibida ko‘ ishi belgilangan.
Ushbu o‘ a bo‘g‘in sudla ining sudlo hay’a i ishla ni aqa apellya siya yoki
kassa siya a ibida ko‘ ishi, bi oq a ish a ibida isha ni ko‘ ish akola ini boshqa
min aqi iy sudla ashkil e gan holda ko‘ ish akli e iladi.
Chunki bi sudlo hay’a i a kibi a’zola i apellya siya yoki kassa siya a ibida
ko‘ ilgan ishni a ish a ibida xuddi shu sudlo hay’a ining boshqa a’zola i ko‘ ishi,
sudlanu chining xolis sudga mu ojaa qilish huquqiga o‘z a’si ini o‘ kazishi mumkin.
Na ijada sudlanu chi yoki uning himoyachisi qay adan yuqo i ins ansiyaga
shikoya bilan mu ojaa qilishga a o iqcha aq ini sa lashga majbu qiladi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
22
Shu sababli, Qo aqalpog‘is on Respublikasi sudi, iloya , Toshken shaha
sudining sudlo hay’a la i akola idan a ish a ibida ishla ni ko‘ ish akola ini
boshqa yuqo i min aqa iy sudla ashkil e ish a ula ga ushbu akola ni o‘ kazish
sudlanu chining adola li sud muhokamasiga bo‘lgan huquqni amalga oshi ish
elemen la idan bi i ya’ni mus aqil a xolis sud omonidan ishini ko‘ ib chiqilishiga
bo‘lgan huquqini yanada o‘la o‘kis amalga oshi ishga yo dam be adi.
Shuningdek, Oliy sudga sud hukmla idan no ozi bo‘lib, qay adan a ish a ibida
ko‘ ib chiqishni so‘ ab, mu ojaa qilish soni kamayishiga, bi so‘z bilan ay ganda,
sudla dan uqa ola ning yanada ko‘p oq oziligiga e ishish mumkin bo‘ladi.
Jinoya p o sessual kodeksining 510-moddasiga quyidagicha o’zga i ish akli
e iladi:
“Min aqa sudla i yoki hududla a o yoxud iloya la a o sudla i (sha li nom
bilan a ash mumkin)da, Oʻzbekis on Respublikasi Ha biy sudida a ish a ibida
jinoya ishla i boʻyicha uman (shaha ) sudla ining, hududiy ha biy sudla ning
apellya siya yoki kassa siya a ibida koʻ ib chiqilgan hukmla i, aj imla i, shuningdek
ushbu sudla ning uman (shaha ) sudla i, hududiy ha biy sudla omonidan koʻ ilgan
ishla boʻyicha apellya siya a kassa siya ins ansiyasida chiqa ilgan hukmla i,
aj imla i koʻ ib chiqiladi.
Quyidagila Oʻzbekis on Respublikasi Oliy sudining Jinoya ishla i boʻyicha
sudlo hayʼa ida a ish a ibida koʻ ib chiqiladi:
jinoya ishla i boʻyicha uman (shaha ) sudla ining, hududiy ha biy sudla ning
Qo aqalpogʻis on Respublikasi sudi, iloya la , Toshken shaha sudla i, Oʻzbekis on
Respublikasi Ha biy sudi omonidan apellya siya, kassa siya yoki a ish a ibida
koʻ ib chiqilgan hukmla i, aj imla i, shuningdek ushbu sudla omonidan uman
(shaha ) sudla i, hududiy ha biy sudla omonidan koʻ ilgan ishla boʻyicha
apellya siya, kassa siya yoki Min aqa sudla i yoki hududla a o yoxud iloya la a o
sudla i (sha li nom bilan a ash mumkin)ning a ish a ibida chiqa ilgan hukmla i
a aj imla i”.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
23
1-ins ansiya sud hukmla i us idan qilingan shikoya la ni yuqo i ins ansiya
sudla ida ko’ ib chiqishga oid akli la a unda p oku o akola la ini kengay i ishga
oid masalala yuzasidan yu idik anla dok o i, p o esso B.X.Po’la o ning ilmiy
ishida
18
a yu idik anla bo’yicha alsa a dok o i, do sen M.Z.Radjapo aning ilmiy
ishla ida ham adqiq e ilgan.
19
Xulosa qilib shuni ay ish mumkinki, Qadimgi da da a o‘ a as sudla ida
insonla ni sud qilish, aybdo ni jazolashdan maqsad aqa gina adola ni a’minlash
uchun emas, asosan hokimiya ni mu ahkamlash osi asi ham hisoblangan.
Qadimgi da da ba’zi da la la da, sudla , sud qilu chi shaxs doimiy aoliya bilan
shug‘ullangan bo‘lsa(Rim impe iyasi, Mis , Bobil), ba’zi da la la da insonla ni sud
qilish uqa ola qo‘lida bo‘lgan (qadimgi A ina, Yunonis on). Ula doimiy aoliya i sud
ja ayonini olib bo ish yoki sudyalik bo‘lmagan. Chunki, sud ja ayonida sudlanu chiga
jazoni o oz be ish usuli yo‘li bilan hukm qilishgan.
Qadimgi da da sud ishla ini yu i ishning yana bi o‘ziga xosligi shundaki,
haqiqa ni qa o op i ishda ilohiy kuchla ga qasamyod qilish, ilohiy kuchla ga sig‘inish
amaliyo i ma jud bo‘lgan (qadimgi Mis da Maa , Qadimgi Bobilda Shamash).
Qadimgi da da diniy qonun qoidala ning o‘ ni yuqo i bo‘lgan, ya’ni aybdo
shaxs o ba qilishi, aks holda Xudo qah iga uch ashi mumkinligi,
Shuningdek, qadimgi da da ba’zi yozma qonunla zamona iy da huquqini
ya a ish uchun poyde o bo‘lib xizma qilgan(Hammu api qonunla i, Rim huquqi).
Xususan, Hozi gi zamona iy da da jinoya p o sessida adola li su
muhokamasiga bo‘lgan huquqni amalga oshi ish elelmen la idan bi nech asi Qadimgi
da da paydo bo‘lgan bo‘lsa, ba’zila i o‘ a as la da a asosiy qismi yangi da da
paydo bo‘ldi.
Jumladan, Hammu api qonunla i o qali abdo shaxsga qilmishiga ya asha jazo
ayinlash elemen i, Rim huquqi o qali esa aybsizlik p ezumpsiyasi ya’ni shaxsning
18
B.X.Po’la o . Sudla da jinoya ishla i ko’ ilishida p oku o ning p o sessual aoliya i – 2004.
19
M.Z.Radjapo a. Jinoya ishla ini yuqo i sud ins ansiyala ida ko’ ilishida p oku o unksiyala i a akola la ini
akomillash i ish: qiyosiy-huquqiy ahlil – T.2023.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
24
aybi isbo lanmaguncha, aybdo hisoblanmasligi hamda kabi jinoya p o sessi uchun
muhim bo‘lgan p insipla shakllandi.
Huquqiy englik a uqa olik huquqla i bo asida, qadimgi Mis da aksa iya
hola la da ayolla , e me la , ha o qulla ham sudda ish i ok e ish huquqiga ega
bo‘lgan .
Zamona iy huquqda esa kons i u siya iy izimla ba cha uqa ola ni qonun oldida
engligi belgilangan. Sudda o‘zini himoya qilish, ad oka yollash, shikoya qilish
huquqi ma jud. Maa alsa asi englik g‘oyasini ilga i su gan a zamona iy huquq bu
g‘oyani ins i u sional da ajaga olib chiqqan.
Qonunning axloqiy poyde o i, qonunla na aqa jazo be ish, balki axloqni
mus ahkamlash uchun ke ak bo‘lgan. “To‘g‘ i yo‘lda yu ”, “bi o ning haqini yema”,
“yolg‘on so‘zlama” — Maa ning asosiy amoyilla i hisoblangan. Zamona iy huquqda
ham dindan mus aqil hisoblansa-da, axloqiy qoidala masalan, os go‘ylik, noqonuniy
boyishga qa shi ku ash juda muhim hisoblanadi. Xalqa o huquqda ham insonpa a lik
p insipla i bo .
Ikkala izimda ham axloq a qonun bi -bi iga bog‘langan, qonun axloqni qo‘llab-
qu a lashi ke ak degan alsa a us u o lik kasb e adi. Qadimgi Mis dagi Maa
alsa asi, ha chand ilohiy a axloqiy asosga ega bo‘lsa-da, zamona iy huquqiy izimla
uchun alsa iy poyde o bo‘la oladi. Undagi adola , os go‘ylik, englik a a ib kabi
p insipla bugungi demok a ik a huquqiy da la la dagi asosiy qad iya la bilan
hamohangdi .
O‘ a as la da, sud ishla i asosan diniy ashkilo la yoki podshohla omonidan
yu i ilgan. Sud ishla ining asosiy maqsadi ushbu da da hokimiya ni saqlab kelgan deb
xulosa qilish mumkin. Xususan, Ye opa mamlaka la ida ink izi siya a sha ia
asosidagi sudla ma jud bo‘lgan. Islom olamida Sha ia sudla i shakllangan. Sud
ishla ini yu i u chi qozila Qu ’on a hadisla asosida qa o chiqa ishgan.
Adola li sud muhokamasiga bo‘lgan huquqni amalga oshi ishning das labki
elemen la i sud ja ayonla ida ayolla ham ish i ok e ishi, ya’ni e kak a ayol huquq a
e kinlikla ini himoya qilishda bi xil ma qeda bo‘lgan.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
25
Shuningdek, Qadimgi Rimda insonning aybi isbo lanmaguncha, aybsiz
hisoblanishi p insipining shakllanishi, adola li sud muhokamasiga bo‘lgan huquqni
amalga oshi ishning das labki elemen la idan bi i hisoblanadi. Ushbu ushuncha
negizida aybsizik p ezumpsiyasi shakllandi.
Bundan ashqa i, sudla ning ochiq sud majlisla ida ko‘ ib chiqilishi a ba cha
uqa ola ning ish i ok e ishi Qadimgi A ina shah ida ma jud sud ja ayonla i a’si ida
i ojalandi.
Sud izimining i ojlanish i ojlanish ja ayonla i ham yuqo ida kel i ilgan
min aqa iy sudla ni ashkil e ishni aqozo qilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. No ma i -huquqiy hujja la
1.1. O‘bekis on Respublikasi Kons i u siyasi. – Toshken . O‘bekis on, 2019.
1.2. O‘bekis on Respublikasi Jinoya kodeksi (2025-yil 1-a gus gacha bo‘lgan
O‘zga i ish a qo‘shimchala bilan) Rasmiy nash – O‘bekis on Respublikasi Adliya
azi ligi – T .:”Adola ”, 2025.
1.3. O‘bekis on Respublikasi Jinoya -p o sessual kodeksi. (2025 yil 1-
a gus gacha bo‘lgan o‘zga i ish a qo‘shimchala bilan) asmiy nash – O‘bekis on
Respublikasi Adliya azi ligi. Toshken : “Adola ”, 2025y.
1.3. O‘bekis on Respublikasi P eziden i Sha ka Mi ziyoye ning 2022-yil 28
yan a dagi “2022 — 2026 yilla ga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekis onning Ta aqqiyo
S a egiyasi o‘g‘ isida”gi PF-60-son a moni.
1.4. Inson huquqla i umumjahon dekla a siyasi.BMT.1948.
1.5. Sud o ganla i mus aqilligiga oid asosiy p insipla .BMT.1985.
II. Da slikla a o‘qu qo‘llanmala
2.1. Po‘la o . B.X. “Jinoya chilikka qa shi ku ashni amalga oshi adigan o ganla
omonidan qonunla ni ij o ye ilishi us idan p oku o nazo a i. O‘qu qo‘llanma.T.:
2007.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Decembe , 2025
26
2.2. D.Baza o ,B.Shamsu dino . Jinoya p o sessida ayblanu chining
huquqla i.Da slik. 2021.
2.3. F,A.Ramazano a. Jinoya p o sessining unksiyala i.Risola. 2016.
2.3. Is oilo B.O. Jinoya p o sessining ay im p insipla i, Risola. – T.: “Tan a
exnologiya” 2007. B 23.
2.4. Yago a o . S.M. "Mejduna odnie s anda i ugolo nom sudop oiz ods e".
uchebnoye posobiye.2013.
2.5. Donald B. Red o d, "The Ox o d Essen ial Guide o Egyp ian My hology" –
2003.
2.6. James G. Keenan, J. G. Manning, U i Yi ach-Fi anko “Law and Legal
P ac ice in Egyp om Alexande o he A ab Conques ” Camb idge Uni e si y P ess,
2014.
2.7. And ie e Fe ei a, The Legal Righ s o he Women o Ancien Egyp , 2004.
2.8. Donald R. Mo ison, The Camb idge Companion o Soc a es, 2006.
2.9. S.H.Cu le , The Law o T eason and T eason T ials in La e Medie al
F ance,Camb idge Uni e si y P ess, 2009.
III. In e ne manbala
3.1 h p://www.lex.uz
3.2 h ps://www.ako da.kz/ u/ epublic_o _kazakhs an/kazakhs an
3.3. h p://www.p a o. u.
3.4. h ps://www.b i ishmuseum.o g
3.5. h ps://www.ox o dschola ship.com
3.6. h ps://doi.o g/10.1017/CBO9780511562396
