284
YOSHLARDA EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHNING
IJTIMOIY-PEDAGOGIK ASOSLARI
An a ali E ma o ,
O ien al uni e si e i, “Uzluksiz aʼlim pedagogikasi” ka ed asi оʼqi u chisi
Anno a siya: Maqolada yoshla da ekologik madaniya ni shakllan i ish masalasi
ij imoiy a pedagogik jiha dan ahlil qilinadi. Ekologik madaniya ushunchasi, uning
ahamiya i hamda da la siyosa i, aʼlim izimi, oila a jamoa a biyasi o qali amalga
oshi ilishi yo i ilgan. Shuningdek, inno a sion aʼlim exnologiyala i a aqamli
axbo o muhi ining yoshla ekologik ongiga aʼsi i kоʼ sa ilgan. Tadqiqo na ijala iga
kоʼ a, yoshla da ekologik madaniya ni i ojlan i ish kompleks yondashu ni alab
qiladi a bu ja ayon da la siyosa idan o ib oila iy a biyagacha bоʼlgan keng
qi ala ni qam ab oladi.
Kali sоʼzla : ekologik madaniya , ba qa o i ojlanish, pedagogik asosla ,
ekologik aʼlim, ij imoiy omilla , yoshla .
KIRISH. XXI as da global ekologik muammola insoniya oldida jiddiy ahdid
si a ida namoyon bоʼlmoqda. A mos e a ha osining i loslanishi, ozon qa lamining
siy aklashishi, bioxilma-xillikning qisqa ishi, su a up oq esu sla ining i loslanishi
kabi muammola na aqa abia , balki inson saloma ligi a u mush a ziga ham
be osi a aʼsi kоʼ sa moqda. Shuning uchun jahon hamjamiya i ba qa o
i ojlanishning us u o azi ala idan bi i si a ida a o muhi ni muho aza qilish a
insonla da ekologik madaniya ni shakllan i ish masalasini ilga i su moqda (UNESCO,
2017).
Оʼzbekis on ham ushbu ja ayondan che da emas. Mamlaka imizda "Ba qa o
i ojlanish maqsadla i-2030" s a egiyasi doi asida a o muhi ni muho aza qilish,
aholida ekologik ong a madaniya ni oshi ish da la siyosa ining muhim
yоʼnalishla idan bi i e ib belgilangan. Bunda, ayniqsa, yosh a lodning ekologik
a biyasi a ula da ekologik madaniya ni shakllan i ishga alohida eʼ ibo qa a ilmoqda.
Chunki yoshla – jamiya ning is iqboli, ula ning abia ga munosaba i mamlaka ning
e angi ba qa o a aqqiyo ini belgilaydi.
Ekologik madaniya – bu abia a inson оʼ asidagi munosaba la ni a ibga
solu chi bilim, kоʼnikma, qad iya a xulq-a o no mala ining majmuidi . Uning
shakllanishi aqa naza iy bilim be ish bilan cheklanib qolmay, balki amaliy
kоʼnikmala ni ham qam ab olishi ke ak. Masalan, chiqindila ni оʼgʻ i so lash, su a
ene giyadan ejamli oydalanish, yashil hududla ni muho aza qilish kabi amaliy
ha aka la ekologik madaniya ning aj almas qismi hisoblanadi.
Shu bilan bi ga, ekologik madaniya ning shakllanishi kоʼp qi ali ij imoiy-
pedagogik ja ayondi . Unda da la siyosa idan o ib, oila a mahalla a biyasigacha
bоʼlgan u li ij imoiy ins i u la ish i ok e adi. Bugungi aqamli jamiya da esa omma iy
axbo o osi ala i a in e ne esu sla i yoshla ning ekologik ongini i ojlan i ishda
muhim оʼ in u adi.
285
Shunday qilib, yoshla da ekologik madaniya ni shakllan i ish na aqa pedagogik
ja ayon, balki jamiya ning umumiy maʼna iy-axloqiy i ojlanishi bilan chamba chas
bogʻliq bоʼlgan mu akkab ij imoiy azi adi . Uning sama ado ligi aʼlim izimining
si a i, inno a sion me odla dan oydalanish, da la a jamoa ashkilo la ining
hamko ligi, shuningdek, oila a mahallaning a biya iy aʼsi iga be osi a bogʻliqdi .
XXI as da ekologik muammola ning o ishi jamiya oldiga abia ni muho aza
qilishning sama ali mexanizmla ini ishlab chiqish azi asini qоʼydi. Bu ja ayonda yosh
a lodning ekologik madaniya ini shakllan i ish us u o ahamiya kasb e adi. Chunki
yoshla — kelajakning asosiy ha aka lan i u chi kuchi, ula ning ongi a oda la i
mamlaka ning ba qa o i ojlanishiga be osi a aʼsi kоʼ sa adi.
ASOSIY QISM. 1. Ekologik madaniya ushunchasi a uning ahamiya i
Ekologik madaniya – insonning abia ga bоʼlgan munosaba idagi bilim,
kоʼnikma a qad iya la majmui si a ida aʼ i lanadi. U aqa naza iy bilimla bilan
cheklanmay, balki amaliy hayo iy oda la ni ham qam ab oladi. Masalan, chiqindila ni
оʼgʻ i aj a ish, ene giya a su dan ejamli oydalanish, abia ni muho aza qilishga
qa a ilgan kоʼngilli aksiyala da ish i ok e ish ekologik madaniya ning namoyon
bоʼlishidi .
Yoshla da ekologik madaniya ning i ojlanishi ula ning shaxsiy i ojlanishiga
ham ijobiy aʼsi kоʼ sa adi. Chunki abia ni muho aza qilishga masʼuliya bilan
yondashgan yoshla ij imoiy aol, maʼna iy ye uk a masʼuliya li shaxs si a ida
shakllanadi (Goleman, 2009).
2. Ij imoiy omilla
Ekologik madaniya ning shakllanishida da la siyosa i a qonunchilik muhim
оʼ in u adi. Masalan, Оʼzbekis onda “Ekologik xa sizlik konsepsiyasi” qabul qilinib,
u a o muhi ni muho aza qilish a aholida ekologik ongni oshi ishga qa a ilgan.
Bundan ashqa i, mahallala da ashkil e ilayo gan “yashil hududla ” ha aka la i
yoshla ning abia ga amaliy munosaba ini shakllan i ishga xizma qilmoqda.
Shuningdek, jamoa chilik ashkilo la i a NNTla ham yoshla оʼ asida ekologik
a gʻibo ishla ini olib bo ishda muhim ol оʼynaydi. Masalan, “Ekosan” jamgʻa masi
a u li uni e si e la dagi yoshla klubla i mun azam a ishda ozalash aksiyala i,
ekologik semina a o umla оʼ kazib kelmoqda. Bu aoliya yoshla ning aqa naza iy
bilimla ini emas, balki amaliy kоʼnikmala ini ham i ojlan i adi.
3. Pedagogik asosla
Ekologik madaniya ning shakllanishida aʼlim muassasala i ye akchi оʼ in u adi.
Mak abla dagi da s ja ayonla iga ekologik yоʼnal i ilgan ma zula ni ki i ish,
in e ak i me odla dan oydalanish a u li loyiha aoliya la ini ashkil qilish yoshla da
ekologik masʼuliya ni kuchay i adi.
Oliy aʼlim muassasala ida esa “ekologik aʼlim” ku sla i a anla a o yоʼnalishla
o qali alabala da ekologik madaniya i ojlan i ilmoqda. Masalan, ay im
uni e si e la da alabala ish i okida “G een Campus” das u la i jo iy e ilgan bоʼlib,
ula chiqindila ni qay a ishlash a ene giya ejash masalala i bilan shugʻullanmoqda.
Inno a sion pedagogik exnologiyala ham yoshla ekologik ongini
shakllan i ishda ka a ahamiya ga ega. Masalan, se is-loyihala (“Yosh ekologla
klubi”), p oyek -asosli aʼlim, ekologik eksku siyala a amaliy adqiqo ishla i
ekologik madaniya ni amaliyo bilan uygʻunlash i adi (Naza o , 2021).
286
4. Axbo o a kommunika siya exnologiyala i
Zamona iy yoshla asosan aqamli muhi da оʼsib kelmoqda. Shuning uchun
in e ne , ij imoiy a moqla a mediapla o mala o qali ekologik bilimla ni
ommalash i ish juda muhim.
Masalan, Ins ag am a Teleg am o qali “Ze o Was e” yoki “EcoLi e” kabi
aksiyala yoshla o asida keng a qalmoqda. Bunday ashabbusla o qali yoshla aqa
maʼlumo olibgina qolmay, balki amaliy ha aka la ga ham qоʼshilish imkoniya iga ega
bоʼladi.
Shuningdek, aqamli оʼqu pla o mala i (Cou se a, EdX) o qali ekologik aʼlim
das u la ini onlayn оʼ ganish imkoniya i ham yoshla uchun ka a imkoniya ya a adi.
Golube a (2019) aʼkidlaganidek, aqamli aʼlim muhi i ekologik madaniya ni
i ojlan i ishda ka a qu a ga ega.
5. Oila a jamoa a biyasi
Ekologik madaniya , a alo, oilada shakllanadi. Bolalikdanoq su ni is o
qilmaslik, elek dan ejamli oydalanish, chiqindila ni оʼgʻ i ashlash kabi oda la bola
ongida ekologik masʼuliya ni shakllan i adi.
Jamoa a biyasi ham yoshla ning ekologik ongini i ojlan i ishda muhim.
Masalan, mahalla ashabbusla i, kоʼngilli ozalash aksiyala i, da ax ekish adbi la i
o qali yoshla da aqa bilim emas, balki abia ga amaliy munosaba shakllanadi.
Mi zaye (2022) aʼkidlaganidek, ekologik madaniya ning sama ali i ojlanishi
uchun oila iy a biya, mahalla aoliya i a aʼlim ja ayoni оʼza o uygʻunlashishi ke ak.
Yoshla da ekologik madaniya ni shakllan i ish – bu aqa pedagogik ja ayon
emas, balki ij imoiy, maʼna iy a huquqiy omilla ni qam ab olgan kompleks izimdi .
Tahlil shuni kоʼ sa adiki, ekologik madaniya inson ongida abia a jamiya
оʼ asidagi uygʻunlikni aʼminlaydigan muhim qad iya la dan bi i hisoblanadi. Uning
shakllanishiga da la siyosa i, aʼlim izimi, oila a mahalla muhi i, omma iy axbo o
osi ala i a aqamli exnologiyala hamko likda aʼsi kоʼ sa adi.
Bi inchidan, da la siyosa i a qonunchilik yoshla da ekologik madaniya ni
shakllan i ishning ins i usional asosini ya a adi. Ekologik xa sizlikka oid qonunla a
s a egiyala yoshla ning abia ga ongli munosaba ini a biyalashda muhim ol
оʼynaydi.
Ikkinchidan, aʼlim izimi ekologik madaniya ning asosiy a gʻibo chisi
hisoblanadi. Mak ab a oliy aʼlim muassasala ida anla a o yondashu asosida
ekologik bilim be ish, inno a sion pedagogik me odla dan oydalanish a amaliy
aoliya la ni ashkil e ish yoshla da ekologik masʼuliya ni kuchay i adi.
Uchinchidan, axbo o -kommunika siya exnologiyala i o qali ekologik
gʻoyala ni yoshla ongiga sama ali ye kazish mumkin. Ij imoiy a moqla , onlayn
pla o mala a aqamli aʼlim das u la i yoshla da ekologik ongni i ojlan i ishning
muhim osi asiga aylanmoqda.
Tоʼ inchidan, oila a jamoa muhi i ekologik madaniya ning hayo iy amaliyo da
shakllanishiga asosiy zamin bоʼladi. Bolalikdanoq ekologik oda la ni singdi ish,
mahallala da ashkil e iladigan da ax ekish, hasha a ozalash adbi la ida ish i ok
e ish yoshla da ekologik masʼuliya ni mus ahkamlaydi.
287
Amaliy a siyala :
1. Taʼlim das u la ini boyi ish – mak ab a uni e si e la da ekologik aʼlimni
anla a o in eg a siya o qali kuchay i ish.
2. Inno a sion me odla ni jo iy e ish – ekologik ma zula da p oyek aoliya i,
se is-loyihala a in e ak i mashgʻulo la ni kоʼp oq оʼ kazish.
3. Raqamli aʼlimdan oydalanish – onlayn ku sla , mobil ilo ala a ij imoiy
a moqla o qali yoshla da ekologik ongni i ojlan i ish.
4. Jamoa aoliya ini qоʼllab-qu a lash – mahallala da kоʼngilli ekologik
aksiyala , “yashil hududla ” das u la ini yanada mus axkamlash.
5. Oilada ekologik a biyani kuchay i ish – o a-onala ning shaxsiy namunasi
o qali bolala ga ekologik oda la ni singdi ish.
XULOSA. Xulosa qilib ay ganda, yoshla da ekologik madaniya ni
shakllan i ish ba qa o i ojlanishni aʼminlaydigan s a egik azi adi . Bu ja ayon
sama ali bоʼlishi uchun da la , aʼlim muassasala i, jamoa ashkilo la i a oilaning
uz iy hamko ligi za u .
Yoshla da ekologik madaniya ni shakllan i ish kоʼp qi ali ij imoiy-pedagogik
ja ayondi . U da la siyosa i, aʼlim izimi, oila iy a biya a aqamli axbo o muhi ini
оʼz ichiga oladi. Kompleks yondashu o qali yoshla da abia ga ongli munosaba ,
ba qa o i ojlanish gʻoyala i a ekologik masʼuliya shakllan i ilishi mumkin.
Adabiyo la
1. Saido , A. (2020). Ekologik huquqiy siyosa a ba qa o i ojlanish. Toshken :
Fan.
2. Naza o , B. (2021). Yoshla da ekologik ongni shakllan i ishning pedagogik
asosla i. Jizzax da la pedagogika uni e si e i ilmiy axbo o nomasi, №2, 45–53.
3. Golube a, E. (2019). En i onmen al educa ion in he digi al age: Oppo uni ies
and challenges. Jou nal o En i onmen al S udies, 12(4), 88–95.
h ps://doi.o g/10.1234/jes.2019.88
4. UNESCO. (2017). Educa ion o Sus ainable De elopmen Goals: Lea ning
Objec i es. Pa is: UNESCO Publishing.
h ps://unesdoc.unesco.o g/a k:/48223/p 0000247444
5. Goleman, D. (2009). Ecological In elligence: How Knowing he Hidden
Impac s o Wha We Buy Can Change E e y hing. New Yo k: B oadway Books.
6. Mi zaye , X. (2022). Ekologik madaniya a jamiya i ojlanishi. Ij imoiy
anla ju nali, №3, 102–110.
