302
JADIDLAR MEROSINING ZAMONAVIY ANIMATSIYA VOSITASIDA
TALQINI VA MILLIY OʻZLIK KONSEPSIYASINING BADIIY IFODASI
Yusupo a Nazoka Dilshodbeko na,
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy assomlik a dizayn ins i u ining
“Rang as i : mul ilm a kompyu e mul iplika siyasi” mu axassisligi magis an i
Anno a siya. Maqolada XX as boshla ida Oʻ a Osiyoda muhim oʻ in u gan
jadidchilik ha aka ining maʼ i a pa a lik gʻoyala i a ula ning zamona iy anima siya
osi asida yosh a lodga ye kazish imkoniya la i ahlil e ilgan. Tadqiqo da jadidla
me osi asosida anima sion kon en ya a ish yoʻnalishla i, ula ning pedagogik
ahamiya i hamda milliy qad iya la a a anpa a lik uygʻula ini shakllan i ishdagi
oli yo i ilgan.
Kali soʻzla : jadidchilik ha aka i, anima siya, maʼ i a pa a lik, milliy oʻzlik,
aʼlim isloho i, a ixiy qah amonla , izual exnologiyala , media- aʼlim.
Abs ac . The a icle examines he educa ional ideas o he Jadid mo emen ,
which played a c ucial ole in ea ly 20 h-cen u y Cen al Asia, and explo es how
mode n anima ion can be used o con ey his legacy o younge gene a ions. The s udy
analyzes key di ec ions o c ea ing anima ed con en based on he Jadidsʼ he i age,
emphasizing i s pedagogical alue and i s ole in os e ing na ional iden i y and
pa io ism.
Keywo ds: Jadidism mo emen , anima ion, enligh enmen , na ional iden i y,
educa ional e o m, his o ical igu es, isual echnologies, media educa ion.
XX as boshla ida Oʻ a Osiyo xalqla i hayo ida a ixiy bu ilish da i boshlandi.
Bu da da jadidchilik ha aka i milliy uygʻonish, maʼ i a a a aqqiyo yoʻlidagi
ku ashning amziga aylandi. Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla A loniy, Muna a qo i
Abdu ashidxono kabi buyuk maʼ i a pa a la oʻz da idan bi necha qadam oldinda
u ib, xalq ongini uygʻo ish, aʼlim izimini isloh qilish a milliy oʻzlikni as ab-
a aylash yoʻlida idoko ona mehna qilganla .
Bugungi kunda esa axbo o exnologiyala i a izual medianing jadal i ojlanishi
sha oi ida a ixiy me osni yosh a lodga ye kazishda anʼana iy usulla a algidek
sama ali boʻlmay qolmoqda. Zamona iy oʻsmi la a bolala asosan izual kon en
o qali axbo o ni qabul qilishga moyil boʻlib, anima siya jan i ula ning qiziqishla i a
id okiga mos keladigan eng aʼsi chan osi ala dan bi i hisoblanadi.
Tadqiqo ning dolza bligi shundan ibo a ki, jadidla me osi a ula ning
maʼ i a pa a lik gʻoyala ini zamona iy exnologik imkoniya la asosida yosh a lodga
ye kazish bugungi kun alabidi . Anima siya jan i esa a ixiy oqeala a shaxsla ni
qiziqa li, ushuna li hamda aʼsi chan a zda aks e i ish imkonini be adi.
Jadidchilik ha aka i XIX as oxi i a XX as boshla ida musulmon
mamlaka la ida, xususan, Oʻ a Osiyoda keng yoyilgan maʼ i a pa a lik, ij imoiy-
siyosiy hamda madaniy isloho la ha aka i edi. Ushbu ha aka ning asosiy maqsadi
aʼlim izimini mode niza siya qilish, “usuli jadid” (yangi usul) mak abla ini ashkil
e ish, milliy ma buo a adabiyo ni i ojlan i ish, ayolla aʼlimi hamda ula ning
303
jamiya dagi oʻ nini yuksal i ish, ilmiy bilimla ni xalq o asida a gʻib e ish a milliy
ongni mus ahkamlashdan ibo a boʻlgan.
Abdulla A loniy omonidan 1908-yilda ochilgan “Usuli jadid” mak abi,
Muna a qo i Abdu ashidxono ning a biya iy aoliya i, Mahmudxoʻja
Behbudiyning “Oyna” gaze asi bula ning ba chasi oʻz da ida milliy uygʻonish
ja ayonining muhim boʻgʻinla iga aylandi. A suski, so e uzumi da ida jadidla
aoliya i buzgʻunchilik si a ida alqin qilinib, koʻplab maʼ i a pa a la ep essiyaga
uch agan. Mus aqillik yilla ida esa jadidla me osi qay a baholandi, ula ning milla
a naqi yoʻlidagi xizma la i eʼ i o e ilib, ula haqiqiy milliy qah amonla maqomiga
koʻ a ildila . Shunga qa amay, yosh a lodga bu a ixiy da ni oʻgʻ i angla ish,
jadidla ning idoko ligi a maʼ i a pa a lik gʻoyala ini chuqu oq singdi ish masalasi
dolza bligicha qolmoqda.
Zamona iy aʼlim ja ayonida anima siya jan i bu bo ada sama ali osi a si a ida
alohida ahamiya kasb e adi. U oʻzining izual aʼsi chanligi o qali a ixiy oqeala ,
shaxsla a da uhini jonli, ang-ba ang a zda as i laydi, bu esa oʻqu chila ning
asa u ini i ojlan i adi a maʼlumo ni yaxshi oq eslab qolishla iga yo dam be adi.
Shuningdek, anima sion ob azla o qali omoshabinla da emo sional bogʻlanish hosil
boʻladi aga jadid mak abiga qadam qoʻygan bola qah amon si a ida as i lansa, yosh
omoshabinla oʻzla ini uning oʻ nida asa u qilib, a ixiy oqeala ni ichki dunyola i
o qali his e adila . Bundan ashqa i, anima siya mu akkab a ixiy a ij imoiy-siyosiy
ushunchala ni soddalash i ish, ula ni bolala uchun ushuna li shaklda ye kazish
imkonini be adi.
Zamona iy exnologiyala esa anima sion kon en ni in e ak i a zda ya a ish,
omoshabinga anlo imkonini be ish a syuje yoʻnalishini oʻzga i ish o qali oʻqu
ja ayonini yanada qiziqa li a sama ali qiladi.
Tadqiqo doi asida oʻ a asosiy yoʻnalish belgilandi:
Bi inchi yoʻnalish mashhu jadidla Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla A loniy a
Ib a (Mahmudxoʻja Zaki iy) hayo i hamda aoliya idan olingan la hala ni as i lashni
naza da u adi. Masalan, Abdulla A loniyning bi inchi “Usuli jadid” mak abini ochish
ja ayoni, u duch kelgan qa shilikla a ula ning oldida koʻ sa gan qa ʼiya i o qali
maʼ i a , jaso a a axloqiy qad iya la ni yo i ish mumkin. Anima siya a kibida
qah amon bilan anishu , uning ichki mo i a siyasini ochish, jamiya dagi
muammola ni anglash a ula ni hal e ish yoʻlidagi izlanishla , oʻsiqla a sino la ga
ba dosh be ish hamda e ishilgan na ijala a ula ning a ixiy ahamiya ini koʻ sa ish
bosqichla i koʻzda u iladi.
Ikkinchi yoʻnalish eski usuldagi mak ab (mak abi qadima) a yangi usuldagi jadid
mak abini aqqoslo chi anima sion hikoya ya a ishga qa a ilgan. Hikoya ma kazida
kichik bola ob azi u adi: u das lab mak abi qadimada ahsil oladi, keyinchalik esa jadid
mak abiga oʻ adi. Shu o qali oʻqu ja ayonidagi a qla a yangi mak abning ilgʻo ,
zamona iy jiha la i ochib be iladi. Vizual jiha dan bu qa ama-qa shilik eski
mak abdagi bi xillik, yodlashga asoslangan uslub a cheklangan bilim doi asini aks
e i gan sahnala bilan, yangi mak abdagi in e ak i mashgʻulo la , anqidiy ik lash a
keng dunyoqa ashni koʻ sa adigan epizodla o qali i odalanadi.
Uchinchi yoʻnalish oddiy bi bolaning jadid mak abiga ki ishi na ijasida hayo ida
yuz be gan ijobiy oʻzga ishla ni yo i ishga qa a ilgan. Bu yoʻnalish yosh
304
omoshabinla ga eng yaqin boʻlib, ula ning qah amon bilan emo sional bogʻlanishiga
imkon ya a adi. Bola ob azida oʻsish, izlanish a maʼna iy uygʻonish ja ayoni o qali
jadidchilik gʻoyala ining hayo iy ahamiya i ochib be iladi.
Syuje da quyidagi asosiy elemen la koʻzda u iladi: bolaning das labki hola i
bilimsizlik a qiziqishsizlik, jadid mak abiga ki ib, yangi bilim a gʻoyala bilan
anishishi, yangi doʻs la a us ozla o i ishi hamda shaxsiy oʻsish o qali jamiya ga
oydali inson si a ida shakllanish ja ayoni. Ushbu syuje yosh omoshabinla uchun
hayo iy a uhlan i u chi boʻlib, ula ni bilim olish, izlanish a maʼna iy kamolo sa i
undaydi.
Toʻ inchi yoʻnalish esa eng inno a sion yondashu ni oʻzida mujassam e adi.
Unda zamona iy bola aq mashinasi yoki seh li osi ala yo damida oʻ mishga —
jadidla da iga sayoha qiladi. Bu gʻoya zamona iy a a ixiy kon eks la ni
uygʻunlash i ib, bolala uchun qiziqa li a dinamik k osso e ya a ish imkonini be adi.
Bunday na a i yondashu bi necha muhim imkoniya la ni aqdim e adi: zamona iy
a a ixiy qad iya la ni aqqoslash, jadidla ning maʼ i a yoʻlidagi idoyiligini bugungi
nuq ai naza dan baholash, oʻ mish a hozi gi zamon oʻ asidagi uhiy a gʻoya iy
bogʻliqlikni koʻ sa ish hamda an as ik elemen la o qali bolala da a ixga nisba an
qiziqishni oshi ish.
Jadidla ma zusidagi anima sion kon en ni sama ali ya a ish a keng a gʻib qilish
uchun bosqichma-bosqich s a egiya ishlab chiqilishi lozim. Ishlab chiqa ish
ja ayonida, a alo, a ixchila a maʼ i a shunosla bilan maslaha lashu la oʻ kazish,
ssena iy hamda qah amonla ni pux a ishlab chiqish, zamona iy 2D yoki 3D o ma dagi
izual uslubni belgilash, o oz be ish uchun p o essional ak yo la ni jalb e ish a
madaniy-his o ik aniqlikka qa ʼiy ioya qilish za u . Anima sion mahsulo la ni
a qa ish quyidagi kanalla o qali amalga oshi ilishi mumkin: ele ideniye a s iming
pla o mala i, mak abla dagi aʼlim ja ayoni, ij imoiy a moqla a YouTube kanalla i,
in e ak i muzey ins allya siyala i, shuningdek, mobil ilo ala a oʻyinla .
Pedagogik in eg a siya jiha idan esa anima siyala uchun qoʻshimcha aʼlimiy
ma e ialla ya a ish, oʻqi u chila uchun me odik qoʻllanmala ayyo lash,
anima siyani omosha qilgach, muhokama sa olla i a ijodiy opshi iqla ishlab
chiqish hamda bolala ni asm chizish, hikoya yozish kabi ijodiy aoliya ga jalb e ish
akli e iladi.
Jadidchilik ha aka i Oʻzbekis on a ixida milliy uygʻonish, maʼ i a a a aqqiyo
amzi si a ida alohida oʻ in egallaydi. Uning gʻoyala i a qad iya la i bugungi kunda
ham oʻz dolza bligini saqlab qolgan. Bi oq zamona iy yosh a lodga ushbu a ixiy
me osni sama ali ye kazishda anʼana iy me odla ye a li da ajada aʼsi koʻ sa a
olmayap i. Shu nuq ayi naza dan, anima siya jan i oʻzining izual aʼsi chanligi,
emo sional jozibado ligi a pedagogik salohiya i bilan mazku muammoni hal e ishda
eng sama ali osi ala dan bi i hisoblanadi.
Tadqiqo na ijala i shuni koʻ sa adiki, jadidla ma zusida anima sion kon en
ya a ish oʻ a asosiy yoʻnalishda amalga oshi ilishi mumkin: a ixiy shaxsla
biog a iyasini yo i ish, eski a yangi aʼlim izimla ini aqqoslash, yosh qah amonning
shaxsiy ans o ma siyasini as i lash hamda ilmiy- an as ik na a i asosida
zamona iy a a ixiy da la ni bogʻlash. Ha bi yoʻnalish oʻziga xos pedagogik
imkoniya la ga ega boʻlib, u li yosh gu uhla i a ula ning qiziqishla iga mos a zda
305
ishlab chiqilishi mumkin. Mazku konsepsiyaning amaliyo ga jo iy e ilishi na aqa
jadidla me osini as ab-a aylash a keng a gʻib qilishga, balki zamona iy oʻzbek
anima siya sanoa ini i ojlan i ishga, media- aʼlim izimini akomillash i ishga hamda
yosh a lodda milliy oʻzlik a gʻu u uygʻusini mus ahkamlashga xizma qiladi.
Kelgusida ushbu yoʻnalishda ilmiy-amaliy adqiqo la ni kengay i ish, ekspe imen al
anima sion loyihala ni ya a ish a ula ning pedagogik sama ado ligini izimli a ishda
baholash za u . Shuningdek, jadidla me osi asosida ya a ilgan anima sion
mahsulo la dan aqa aʼlim muassasala ida emas, balki oila iy muhi da ham
oydalanish imkoniya la ini kengay i ish dolza b ahamiya kasb e adi.
Adabiyo la
1. Alimo a D.A. Oʻzbekis onda jadidchilik ha aka i: a ix a hozi gi zamon. –
Toshken : Akademnash , 2018. – 256 b.
2. A loniy A. Tu kiy gulis on yoxud axloq. – Toshken : Oʻqi u chi, 1992. – 128
b.
3. Xamido a M.T. Pedagogik exnologiyala da anima siyadan oydalanishning
zamona iy yoʻnalishla i // Zamona iy aʼlim. – 2020. – №3. – B. 45–52.
4. Khalid A. The Poli ics o Muslim Cul u al Re o m: Jadidism in Cen al Asia. –
Be keley: Uni e si y o Cali o nia P ess, 1998. – 335 p.
