324
BOSHLANG‘ICH TAʼLIMDA OʻQUVCHILARNING
EMOTSIONAL INTELLEKTINI RIVOJLANTIRISHDA
MENEJMENT TIZIMINING OʻRNI
Yuldasho Sulaymon Nizomaddino ich,
O ien al uni e si e i “Taʼlim menejmen i” mu axassisligi magis an i
Anno a siya. Maqolada boshlangʻich aʼlim ja ayonida oʻqu chila ning
emo sional in ellek ini i ojlan i ishda aʼlim menejmen ining ahamiya i adqiq
e ilgan. Zamona iy aʼlim izimida emo sional in ellek akademik bilimla bilan bi
qa o da muhim koʻ sa kich si a ida eʼ i o e ilmoqda. Maqolada menejmen
yondashu la i, pedagogik s a egiyala a ula ning sama ado ligi kompleks ahlil
qilingan hamda ula ni amaliyo ga jo iy e ish mexanizmla i ishlab chiqilgan.
Kali soʻzla : emo sional in ellek , boshlangʻich aʼlim, aʼlim menejmen i,
pedagogik menejmen , ij imoiy-emo sional i ojlanish, boshqa u izimi, emo sional
kompe en lik.
Abs ac . The a icle examines he impo ance o educa ional managemen in he
de elopmen o s uden sʼ emo ional in elligence in he p ocess o p ima y educa ion.
In he mode n educa ion sys em, emo ional in elligence, along wi h academic
knowledge, is ecognized as an impo an indica o . The a icle comp ehensi ely
analyzes managemen app oaches, pedagogical s a egies, and hei e ec i eness, and
de elops mechanisms o hei p ac ical implemen a ion.
Keywo ds: emo ional in elligence, p ima y educa ion, educa ional managemen ,
pedagogical managemen , socio-emo ional de elopmen , managemen sys em,
emo ional compe ence.
Hozi gi kunda jahon aʼlim izimida oʻqu chila ning na aqa in ellek ual, balki
emo sional i ojlanishiga ham alohida eʼ ibo qa a ilmoqda. Daniel Goleman (1995)
omonidan ilga i su ilgan emo sional in ellek naza iyasi aʼlim sohasida yangi
yoʻnalishla ni shakllan i di. Boshlangʻich mak ab yoshi bolala shaxsiya ining
shakllanish da i boʻlib, aynan shu bosqichda emo sional koʻnikmala ni i ojlan i ish
kelajakdagi mu a aqiya ning poyde o ini ya a adi. UNESCO maʼlumo la iga koʻ a,
emo sional in ellek i yuqo i boʻlgan oʻqu chila akademik na ijala da oʻ acha 11
oizga yuqo i koʻ sa kichla ga e ishadi a ij imoiy moslashu da 28 oizga sama ali oq
aoliya koʻ sa adi.
Tadqiqo ning ilmiy yangiligi shundan ibo a ki, ilk bo boshlangʻich aʼlim
muassasala ida emo sional in ellek ni i ojlan i ishning kompleks, koʻp bosqichli
menejmen modeli ishlab chiqildi hamda uni amaliyo ga jo iy e ishning aniq
mexanizmla i akli e ildi. A algi adqiqo la da emo sional in ellek asosan
psixologiya a pedagogika nuq ai naza idan oʻ ganilgan boʻlsa, mazku ishda
menejmen yondashu i o qali ba cha ja ayon ish i okchila ini bi lash i u chi
325
in eg a siyalashgan izim akli e ilmoqda. Shuningdek, oʻzbek aʼlim izimi
kon eks ida emo sional in ellek ni i ojlan i ishning milliy xususiya la ga
moslash i ilgan modeli ishlab chiqilgan.
Tadqiqo ning maqsadi boshlangʻich aʼlimda oʻqu chila ning emo sional
in ellek ini sama ali i ojlan i ish uchun kompleks menejmen izimini ishlab chiqish,
uning naza iy-amaliy asosla ini ya a ish a aʼlim muassasala iga jo iy e ish
mexanizmla ini akli e ishdan ibo a . Maqsadga e ishish uchun quyidagi azi ala
belgilandi: emo sional in ellek ning boshlangʻich aʼlimdagi oʻ ni a ahamiya ini ilmiy
jiha dan asoslash, aʼlim muassasala ida emo sional in ellek ni i ojlan i ish boʻyicha
menejmen izimining a kibiy qismla ini aniqlash a ula ning oʻza o bogʻliqligini
koʻ sa ish, pedagog kad la ayyo lash a ula ning malakasini oshi ish ja ayonida
emo sional kompe en likni shakllan i ish mexanizmla ini ishlab chiqish, o a-onala ,
oʻqi u chila a maʼmu iya oʻ asida sama ali hamko likni ashkil e ish modella ini
ya a ish hamda oʻqu chila ning emo sional in ellek da ajasini moni o ing qilish a
baholash izimini jo iy e ish.
Emo sional in ellek ushunchasi bi inchi ma a 1990-yilda P.Salo ey a J.Maye
omonidan ilmiy muomalaga ki i ilgan boʻlib, ula uni shaxsning oʻz emo siyala ini
hamda boshqala ning emo siyala ini anglash, ushunish, boshqa ish a ula dan
maqsadla ga e ishishda oydalanish qobiliya i si a ida aʼ i lagan. Keyinchalik
D.Goleman bu kon sep siyani kengay i gan a emo sional in ellek ni besh a asosiy
komponen ga aj a gan: oʻz-oʻzini anglash, oʻz-oʻzini a ibga solish, mo i a siya,
empa iya a ij imoiy koʻnikmala .
Zamona iy adqiqo la shuni koʻ sa adiki, emo sional in ellek IQ koʻ sa kichiga
nisba an shaxsiy a p o essional mu a aqiya ni 58 oizga koʻp oq belgilaydi.
Boshlangʻich mak ab da i 6-10 yosh o aligʻidagi bosqich boʻlib, bu da da bolala
emo sional jiha dan sezgi boʻlib, ula ning his- uygʻula ini anglash a boshqa ish
qobiliya i shakllanadi. Ney o iziologik adqiqo la ga koʻ a, emo sional in ellek bilan
bogʻliq miyaning limbik izimi aynan shu yoshda in ensi i ojlanadi a ashqi
aʼsi la ga eng ochiq da ni ashkil e adi.
Taʼlim menejmen i deganda aʼlim ja ayonini ejalash i ish, ashkil e ish,
mu o iqlash i ish, nazo a qilish a baholashdan ibo a izim ushuniladi. Boshlangʻich
aʼlimda emo sional in ellek ni i ojlan i ishda menejmen izimi bi nech a muhim
unk siyala ni baja adi. S a egik ejalash i ish bosqichida emo sional aʼlimni umumiy
oʻqu ejasiga in eg a siyalash hamda uzoq mudda li maqsad a azi ala ni belgilash
amalga oshi iladi. Resu sla ni boshqa ish da ajasida za u me odik a moddiy bazani
ya a ish, maxsus oʻqu xonala ini jihozlash, zamona iy pedagogik exnologiyala a
oʻqu -me odik ma e ialla bilan aʼminlash muhim ahamiya ga ega. Kad la
menejmen i doi asida oʻqi u chila ning emo sional kompe en ligini oshi ish, psixolog
a ij imoiy pedagogla ning malakasini i ojlan i ish za u . Si a nazo a i a baholash
izimi o qali oʻqu chila ning emo sional i ojlanish da ajasi mun azam moni o ing
qilinadi, das u la sama ado ligi baholanadi a za u a ugʻilganda ko eksiya ki i iladi.
326
Sama ali menejmen izimi bi necha a kibiy qismla dan ibo a boʻlib, ula ning
ha bi i oʻz azi ala i a masʼuliya iga ega. Tashkiliy-maʼmu iy da ajada mak ab
maʼmu iya i emo sional in ellek ni i ojlan i ish boʻyicha s a egiya ishlab chiqadi,
maxsus das u la a loyihala ni asdiqlaydi, moliya iy a moddiy esu sla aj a adi
hamda ba cha xizma la aoliya ini mu o iqlash i adi. Shu da ajada emo sional aʼlim
boʻyicha me odis la gu uhi, psixologik xizma , ij imoiy-pedagogik qoʻllab-qu a lash
ma kazi a o a-onala bilan ishlash boʻlimi aoliya yu i adi.
Pedagogik-me odik da ajada oʻqi u chila ning ayyo ga ligini aʼminlash muhim
boʻlib, bu emo sional kompe en likni shakllan i ish boʻyicha eningla , zamona iy
me odla a exnologiyala ni oʻ ganish, amaliy koʻnikmala ni i ojlan i ish
semina la ini oʻz ichiga oladi. Da s ja ayonida qoʻllashda ha bi da sga emo sional
komponen la ni in eg a siyalash, empa ik inglash a muloqo exnikala ini qoʻllash,
oʻyin a in e ak i me odla dan oydalanish, gu uh ishla i a loyiha aoliya i o qali
ij imoiy koʻnikmala ni i ojlan i ish amalga oshi iladi.
Psixologik qoʻllab-qu a lash bloki diagnos ika a ko eksiya- i ojlan i ish
ishla ini oʻz ichiga oladi. Diagnos ika bosqichida emo sional in ellek da ajasini
oʻlchash uchun maxsus es la a me odikala qoʻllaniladi, indi idual xususiya la
aniqlanadi, muammoli hola la ni e a aniqlash amalga oshi iladi. Ko eksiya a
i ojlan i ish ishla ida indi idual a gu uhli mashgʻulo la , psixologik eningla , oʻyin
e apiyasi elemen la i, a - e apiya a boshqa k ea i usulla qoʻllaniladi.
O a-onala bilan hamko lik bloki alohida ahamiya ga ega boʻlib, chunki
emo sional in ellek bi inchi na ba da oila muhi ida shakllanadi. O a-onala uchun
eningla a semina la ashkil e iladi, indi idual a gu uhli konsul a siyala
oʻ kaziladi, bi galikda adbi la amalga oshi iladi, oila iy mak abla a klubla aoliya
koʻ sa adi. Bu ishla doi asida oila muhi ida emo sional in ellek ni i ojlan i ish
usulla i, bolala bilan muloqo qilish koʻnikmala i, emo sional qoʻllab-qu a lash
s a egiyala i, s essli aziya la da yo dam be ish masalala i oʻ ganiladi.
Menejmen izimini amaliyo ga jo iy e ishda bi necha s a egik yondashu la
qoʻllaniladi. “Emo sional muhi ya a ish” s a egiyasi doi asida mak abda ijobiy
emo sional muhi ni shakllan i ish maqsadida sin xonala da “Emo siyala bu chagi”
ashkil e iladi, xa siz a qoʻllab-qu a lo chi a mos e a ya a iladi, bolala ning oʻzini
namoyon e ishi uchun imkoniya la ya a iladi hamda mu a aqiya la ni eʼ i o e ish a
aqdi lash izimi jo iy e iladi. “In eg a siyalashgan yondashu ” s a egiyasi ba cha
anla a da sdan ashqa i aoliya da emo sional komponen la ni ki i ishni naza da
u adi. Oʻqish sa odxonligi da sla ida asa la dagi qah amonla emo siyala ini ahlil
qilish, ula ning xa i-ha aka la i sababla i a oqiba la ini muhokama qilish, olga ki ish
a ijodiy opshi iqla o qali empa iyani i ojlan i ish amalga oshi iladi. Ma ema ika
da sla ida muammola ni hal qilish ja ayonida sab - oqa a qa ʼiya ni i ojlan i ish,
gu uhda ishlash koʻnikmala ini shakllan i ish, mu a aqiya sizlikla dan saboq olishni
oʻ ga ish muhim hisoblanadi. Tabia shunoslik a as i iy sanʼa da sla ida abia
hamda sanʼa o qali emo siyala ni i odalashni oʻ ganish, k ea i likni i ojlan i ish a
es e ik his- uygʻula ni shakllan i ish aʼminlanadi.
327
“Modellash i ish a oʻ ga ish” s a egiyasi oʻqi u chila ning emo sional
kompe en ligiga asoslanadi. Oʻqi u chila oʻzla i emo sional in ellek namunasini
koʻ sa ishla i ke ak, oʻz emo siyala ini oʻgʻ i boshqa ishla i a bolala bilan
muloqo da empa iya koʻ sa ishla i za u . Oʻqi u chila ha kuni oʻz aoliya la ida
emo siyala ni oʻgʻ i i odalash a boshqa ish usulla ini namoyon e adila , mu akkab
aziya la da sa odli muomala qilish yoʻlla ini koʻ sa adila , bolala ning
emo siyala iga halol a qoʻllab-qu a lo chi munosaba bildi adila .
“Tizimli moni o ing a baholash” s a egiyasi emo sional i ojlanish na ijala ini
doimiy kuza ishni aʼminlaydi. Oʻqu chila ning emo sional in ellek da ajasini
oʻlchash uchun oʻqu yili boshida, oʻ asida a oxi ida diagnos ika oʻ kaziladi,
indi idual i ojlanish dinamikasi kuza iladi, qiyinchilikla a kamchilikla
aniqlanganda oʻz aq ida ko eksiya cho ala i koʻ iladi.
Menejmen izimini amalga oshi ishda bi necha muhim amoyilla ga ioya qilish
za u . Ke ma-ke lik amoyili emo sional aʼlimning ba cha aʼlim bosqichla ida
uzluksiz da om e ishini aʼminlaydi. Ha bi sin uchun yosh xususiya la iga mos
das u la ishlab chiqiladi, mu akkablik da ajasi bosqichma-bosqich oshi iladi.
Tizimlilik amoyili emo sional aʼlimning ba cha anla , da sdan ashqa i aoliya a
oila iy a biya bilan bogʻliqligini aʼminlaydi. Ba cha pedagogla yagona maqsad a
azi ala asosida ha aka qiladila . Shaxsga yoʻnal i ilganlik amoyili ha bi bolaning
indi idual xususiya la i, eh iyojla i a imkoniya la ini hisobga oladi. Diagnos ika
na ijala i asosida indi idual i ojlan i ish das u la i uziladi, ha bi bolaga ke akli
qoʻllab-qu a lash koʻ sa iladi. Hamko lik a hamjiha lik amoyili ba cha aʼlim
ja ayoni ish i okchila i oʻ asida ochiq muloqo a oʻza o hu ma ni aʼminlaydi.
Ijobiylik a qoʻllab-qu a lash amoyili ba cha bolala ning kuchli omonla ini opish
a i ojlan i ishga qa a ilgan.
Tadqiqo doi asida Oʻzbekis onning bi necha min aqala ida joylashgan 12 a
boshlangʻich aʼlim muassasasida ekspe imen al ish olib bo ildi. Ekspe imen al
gu uhla da (jami 360 oʻqu chi) ishlab chiqilgan menejmen izimi oʻliq jo iy e ildi,
nazo a gu uhla ida (jami 340 oʻqu chi) esa anʼana iy aʼlim usulla i qoʻllanildi. Bi
oʻqu yili da omida olib bo ilgan kuza ishla quyidagi na ijala ni koʻ sa di:
ekspe imen al gu uhla da oʻqu chila ning oʻz emo siyala ini anglash koʻ sa kichi 67%
ga oshdi, nazo a gu uhla ida esa bu koʻ sa kich 23% ga oshdi. Emo siyala ni
boshqa ish qobiliya i ekspe imen al gu uhla da 71% ga, nazo a gu uhla ida 28% ga
yaxshilandi. Empa iya da ajasi ekspe imen al gu uhla da 64% ga, nazo a gu uhla ida
31% ga oshdi. Ij imoiy koʻnikmala a muloqo qobiliya i ekspe imen al gu uhla da
69% ga, nazo a gu uhla ida 26% ga i ojlandi.
Diqqa ga sazo o jiha i shuki, ekspe imen al gu uhla dagi oʻqu chila ning
akademik koʻ sa kichla i ham sezila li da ajada yaxshilandi. Ma ema ika anidan
oʻ acha ball 14% ga, oʻqish sa odxonligida 18% ga, abia shunoslikda 12% ga oshdi.
Bundan ashqa i, bu oʻqu chila da da omad 37% ga yaxshilandi, sin da nizola a
kon lik la 52% ga kamaydi, gu uh ishla ida aol ish i ok e ish 61% ga oshdi.
Oʻqi u chila omonidan olib bo ilgan kuza ishla shuni koʻ sa diki, emo sional
328
in ellek i i ojlangan bolala da sga qiziqish bildi ishda 43% yuqo i koʻ sa kichla ni
namoyon e dila , s essli aziya la da sama ali yechim opishda 56% yaxshi na ijala ga
e ishdila , yangi muhi ga moslashishda 48% ez oq mu a aqiya qozondila . O a-
onala soʻ o nomala i ham ijobiy oʻzga ishla ni asdiqladi: 78% o a-ona oʻz
a zandla ining oila muhi ida koʻp oq ochiq a muloqo chan boʻlganini, 82% o a-ona
bolala ning muammoli aziya la da sab li a moslashu chan boʻlib qolganini, 74%
o a-ona oʻqishga boʻlgan qiziqishning oshganini qayd e di.
Menejmen izimining sama ado ligi pedagog kad la aoliya ida ham yaqqol
namoyon boʻldi. Maxsus eningla a semina la dan oʻ gan oʻqi u chila ning
emo sional kompe en ligi sezila li da ajada oshdi. Oʻqi u chila ning oʻz-oʻzini
baholash na ijala iga koʻ a, emo sional hola la ni boshqa ish qobiliya i 63% ga, bolala
bilan empa ik muloqo qilish koʻnikmala i 58% ga, s essli aziya la da kons uk i
yechimla opish qobiliya i 61% ga yaxshilandi. Oʻqi u chila ning kasbiy qoniqishi
ham o di, kasbni ashlab ke ish hola la i 41% ga kamaydi, pedagog kad la ning
malaka oshi ishga in ilishi 54% ga oshdi.
Tadqiqo na ijasida emo sional in ellek ni i ojlan i ishda menejmen izimining
us unlikla i a kamchilikla i aniqlandi. Asosiy us unlikla qa o iga izimli a kompleks
yondashu , ba cha aʼlim ja ayoni ish i okchila ining aol ish i oki, indi idual a
gu uhli ishla ning mu ozana i, naza iy bilim a amaliy koʻnikmala ning uygʻunligi,
doimiy moni o ing a oʻz aq ida ko eksiya qilish imkoniya i ki adi. Shu bilan bi ga,
amalga oshi ish ja ayonida baʼzi qiyinchilikla ham yuzaga keldi: oʻqi u chila
ayyo ga ligining boshlangʻich bosqichda ye a li emasligi, baʼzi o a-onala ning passi
munosaba i, qoʻshimcha moliya iy a aq esu sla i alab e ilishi, emo sional aʼlim
na ijala ining da hol koʻ inmasligi.
Menejmen izimining mu a aqiya i uchun bi qa o za u iy sha la baja ilishi
ke ak. Eng a alo, mak ab ahba iya ining oʻliq qoʻllab-qu a lashi a s a egik
qa ashi alab e iladi. Ikkinchidan, malakali kad la ma judligi muhim ahamiya ga ega.
Oʻqi u chila , psixologla a boshqa mu axassisla oʻz sohasida yuqo i malakaga ega
boʻlishi, zamona iy me odla ni bilishi a ula ni amalda qoʻllay olishi za u .
Uchinchidan, o a-onala bilan sama ali hamko lik izimi oʻ na ilishi ke ak.
Toʻ inchidan, ye a li moddiy- exnik baza a me odologik aʼmino za u .
Beshinchidan, doimiy moni o ing a baholash izimi jo iy e ilishi ke ak.
Menejmen izimining sama ado ligi aq oʻ ishi bilan yanada o ib bo adi.
Das labki bi -ikki yilda asosan izimni jo iy e ish, kad la ni ayyo lash a me odologik
bazani shakllan i ish ishla i olib bo iladi. Uchinchi a oʻ inchi yilla da esa ba qa o
na ijala olinadi a izim a oma ik a ishda ishlay boshlaydi. Besh yil da omida
mak abda emo sional in ellek ga asoslangan aʼlim madaniya i oʻliq shakllanadi a u
mak ab iden i ika siyasining bi qismiga aylanadi.
Tadqiqo na ijala i shuni koʻ sa adiki, emo sional in ellek ni i ojlan i ish uchun
na aqa alohida mashgʻulo la a psixologik eningla , balki kompleks menejmen
izimi za u . Bu izim s a egik ejalash i ish, ashkiliy uzilmala ya a ish, kad la
ayyo lash, me odologik aʼmino , moni o ing a baholash, ba cha ish i okchila ni jalb
329
e ish kabi komponen la ni oʻz ichiga oladi. Faqa izimli yondashu ba qa o a uzoq
mudda li na ijala ni aʼminlaydi. Menejmen izimining jo iy e ilishi bosqichma-
bosqich amalga oshi ilishi ke ak. A al pilo loyihala doi asida bi yoki bi nech a
mak abda sinab koʻ iladi, na ijala ahlil qilinadi, kamchilikla uza iladi a aj iba
akomillash i iladi. Keyin mu a aqiya li aj iba boshqa mak abla ga a qa iladi a
iloya yoki shaha miqyosida kengay i iladi. Nihoya , milliy da ajada izim jo iy
e iladi a ba cha boshlangʻich mak abla uchun majbu iy yoki a siya e iladigan model
si a ida qabul qilinadi.
Tadqiqo na ijala i boshlangʻich aʼlimda oʻqu chila ning emo sional in ellek ini
i ojlan i ishda menejmen izimining muhim a sama ali osi a ekanligini isbo ladi.
Ishlab chiqilgan izim kompleks, izimli a amaliy jiha dan qoʻllanishi mumkin boʻlgan
model boʻlib, Oʻzbekis ondagi aʼlim izimi sha oi ida mu a aqiya li amalga
oshi ilishi mumkin. Menejmen izimining asosiy kuchi uning kompleksligida a
ba cha aʼlim ja ayoni ish i okchila ini jalb e ishida namoyon boʻladi. Oʻqu chila ,
oʻqi u chila , o a-onala , mak ab maʼmu iya i a psixologla bi galikda ishlashla i
emo sional i ojlanishning ba qa o ligini a uzoq mudda li na ijala ni aʼminlaydi.
Emo sional in ellek ni i ojlan i ish na aqa pedagogik, balki ij imoiy ahamiya ga ham
ega. Emo sional jiha dan ye uk a lodni a biyalash jamiya da zoʻ a onlik,
huquqbuza lik, oila iy nizola a boshqa ij imoiy muammola ni kamay i ishga yo dam
be adi. Emo sional in ellek zamona iy dunyoda eng qimma li kapi alla dan bi i
hisoblanadi a unga sa moya ki i ish da la a jamiya ning eng oʻgʻ i qa o la idan
bi idi .
Foydalanilgan adabiyo la
1. Oʻzbekis on Respublikasining Taʼlim oʻgʻ isidagi Qonuni. Toshken , 2020.
2. Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining “Taʼlim si a ini oshi ish a aqamli
aʼlim muhi ini i ojlan i ish cho a- adbi la i oʻgʻ isida”gi Fa moni. Toshken , 2023.
3. Goleman D. Emo ional In elligence: Why I Can Ma e Mo e Than IQ. New
Yo k: Ban am Books, 1995.
4. Salo ey P., Maye J.D. Emo ional In elligence // Imagina ion, Cogni ion and
Pe sonali y. 1990. Vol. 9, P. 185–211.
5. Ba -On R. The Ba -On model o emo ional-social in elligence (ESI) //
Psico hema. 2006. Vol. 18, P. 13–25.
6. CASEL. Wha is SEL? Collabo a i e o Academic, Social, and Emo ional
Lea ning, 2020.
