335
NUQSONI BOR MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR BILAN
ISHLASHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Sanaye Alishe Komiljon oʻgʻli,
O ien al Uni e si e i Uzluksiz aʼlim ka ed asi ka a oʻqi u chisi
alishe .sanaye @inbox. u
Abdullaye a A uza Umid qizi,
O ien al Uni e si e i Pedagogika akul e i alabasi
abdullaye a @mail. u
Anno a siya: Mazku maqolada nuqsoni bo mak abgacha yoshdagi bolala bilan
ishlash ja ayonining psixologik xususiya la i yo i ilgan. Mak abgacha da shaxs
shakllanishi a ij imoiy moslashu ning asosiy bosqichi si a ida alohida ahamiya ga ega
boʻlib, nuqsoni ma jud bolala da bu ja ayon bi qa o mu akkablikla bilan kechadi.
Tadqiqo da maxsus psixologik yondashu la , ko eksion-pedagogik me odla a
i ojlan i u chi mashgʻulo la ning ahamiya i ahlil qilinadi. Shuningdek, psixologning
indi idual a gu uhiy ish shaklla i, o a-onala bilan hamko lik mexanizmla i ham
koʻ ib chiqiladi. Maqola na ijala i nuqsoni bo bolala ning shaxsiy i ojlanishini
qoʻllab-qu a lash, ula ning ij imoiylashu ini sama ali ashkil e ish hamda aʼlim-
a biya ja ayonida indi idual yondashu ni aʼminlash boʻyicha amaliy a siyala ni oʻz
ichiga oladi.
Kali soʻzla :mak abgacha yosh, nuqsoni bo bolala , psixologik xususiya la ,
ko eksion pedagogika, indi idual yondashu , i ojlan i ish, ij imoiy moslashu .
Anno a ion: This a icle highligh s he psychological cha ac e is ics o wo king
wi h p eschool-aged child en wi h de elopmen al disabili ies. The p eschool pe iod
holds special signi icance as a ounda ional s age o pe sonali y o ma ion and social
adap a ion. Fo child en wi h disabili ies, his p ocess in ol es a numbe o
complexi ies. The s udy analyzes he impo ance o specialized psychological
app oaches, co ec ional-pedagogical me hods, and de elopmen al ac i i ies. I also
examines indi idual and g oup wo k o ma s used by psychologis s, as well as
mechanisms o collabo a ion wi h pa en s. The a icle p esen s p ac ical
ecommenda ions o suppo ing he pe sonal de elopmen o child en wi h
disabili ies, o ganizing hei socializa ion e ec i ely, and ensu ing indi idualized
app oaches in he educa ional p ocess.
Keywo ds: P eschool age, child en wi h disabili ies, psychological cha ac e is ics,
co ec ional pedagogy, indi idual app oach, de elopmen , social adap a ion.
Mamlaka imizda aqli zai bolala bilan a biya iy ishla aʼlim a sogʻliqni
saqlash izimidagi maxsus mak abgacha aʼlim a mak ab muassasala ida olib
bo ilmoqda. Ma kaziy ne sis emasi chuqu shikas langan bolala ij imoiy
himoyadagi Meh ibonlik uyla ida boʻlib, ula da ham maxsus das u asosida aʼlim-
a biya olmoqda. Bu un pedagogik ja ayon yanada sama ali boʻlishi uchun maxsus
muassasala ni oʻgʻ i jihozlash ke ak. Shuning uchun eng aniq di e en sial diagnos ika
336
azi asi paydo boʻladi. Ammo bu muammoni hal qilishdan oldin, qaysi bolala ni aqliy
zai deb hisoblash ke akligini, ula ning kogni i aolligi, xa i-ha aka la ining hissiy-
i oda iy sohasining oʻziga xos xususiya i nimada ekanligini bilish muhimdi . Aqli zai
bolala ni qulay sha oi la da oʻgʻ i a biyalash a oʻqi ish ula da na aqa oʻgʻ i
dunyoqa ashni shakllan i ish, balki uni ye a licha ba qa o qilish imkonini be adi.
1. Aqliy zai likning e iologiyasi
Aqliy zai lik - bu shunchaki "kichik aql" emas, bu ma kaziy asab izimining
o ganik shikas lanishi na ijasida kelib chiqadigan bu un psixikadagi, umuman
shaxsiya dagi si a oʻzga ishla idi . Bu i ojlanishning shunday a ipiyasi boʻlib, unda
na aqa aql, balki his- uygʻula , i oda, xa i-ha aka la a jismoniy i ojlanish ham
o da qoladi . Aqli zai bolala ning pa ologik i ojlanishining bunday di uz abia i
ula ning yuqo i asabiy aoliya ining oʻziga xos xususiya la idan kelib chiqadi. Aqliy
zai likning sababla i xilma-xildi , ammo baʼzi umumiy xususiya la unga xos boʻlib
qoladi. Ma kaziy asab izimiga za a ye kazishning e a da i a kasallikning keyingi
oʻx ashi u ayli aqliy i ojlanish nuqsonli asosda sodi boʻladi. [2].
Aqliy zai likning ba cha e iologik omilla i oda da endogen-i siy a ekzogen
(o ganik a ij imoiy-ekologik) aʼsi la ga boʻlinadi (S.Ya.Rubinsh eyn) [8].
Aqliy zai likning a osomal e sessi shaklla ining aksa iya i me abolik
kasallikla boʻlib, ula ning pa ogenezida me abolik kasallikla (oqsilla , yogʻla ,
ugle odla a boshqala ) ka a ol oʻynaydi.
2. Aqli zai bolala ning psixologik-pedagogik xususiya la i.
Tadqiqo chila aʼkidlaganidek, oligo enik bolala ning aqliy i ojlanishining
asosiy xususiya la iga quyidagila ki adi: kogni i aoliya ning shakllanmagan yuqo i
shaklla i ( ahlil, sin ez, umumlash i ish, abs ak siya); ik lashning konk e ligi a
yuzakiligi; nu qning sekin i ojlanishi;
Aqli zai la kogni i qiziqishla ning kam i ojlanganligi bilan aj alib u adi , bu
ula ning oddiy engdoshla iga qa aganda bilimga kam oq muh ojligida namoyon
boʻladi.
Id okning o doi asi ham ma jud. Aqli zai la baʼzan umumiy ushunish uchun
muhim boʻlgan ma e ialni koʻ masdan yoki eshi masdan, kuza ilgan obʼek dagi,
inglangan ma ndagi alohida qismla ni o ib oladi. Bundan ashqa i, id ok
selek i ligining buzilishi xa ak e lidi . Taʼlim aoliya ida bu bolala oʻqi u chining
agʻba lan i u chi sa olla isiz oʻzla i ushunishla i mumkin boʻlgan azi ani baja a
olmasligiga olib keladi.
Aqli zai la makon a aq ni id ok e ishda qiyinchilikla bilan aj alib u adi, bu
esa ula ning a o -muhi ga yoʻnal i ilishiga oʻsqinlik qiladi. Koʻpincha, 8-9 yoshda
ham, bu bolala oʻng a chap omonla ini aj a maydila , ula mak ab hududida oʻz
sin ini, oshxonasini, hoja xonasini a hokazola ni opa olmaydi. Ula soa boʻyicha
aq ni, ha aning kunla ini, aslla ni a hokazola ni belgilashda xa o qiladila . Oddiy
aqlga ega boʻlgan engdoshla iga qa aganda ancha kech oq aqliy zai la angla ni
a qlay boshlaydi. Ayniqsa , ula uchun ang soyala ini a qlash qiyin . Aga alaba
oʻqu ma e ialining aqa ashqi omonla ini id ok e gan boʻlsa, asosiy na sani, ichki
bogʻliqlikla ni ushlamasa, u holda azi ani ushunish, oʻzlash i ish a baja ish qiyin
boʻladi. Fik lash bilimning asosiy qu olidi . U ahlil, sin ez, aqqoslash,
umumlash i ish, ma humlash i ish, konk e lash i ish kabi amalla shaklida bo adi.
337
Tadqiqo la shuni koʻ sa adiki (B.I.Pinskiy , J.I. Shi ) [6], aqli zai odamla da ba cha
ope a siyala ye a licha shakllanmagan a oʻziga xos xususiya la ga ega.
Aqli zai ik lashning oʻziga xos xususiya i anqidiy emasligi, oʻz ishini mus aqil
a ishda baholay olmaslikdi . Ula koʻpincha xa ola ini sezmaydila . Bu, ayniqsa,
uhiy kasal bolala da, miyaning on al qismla i shikas langan bolala da a
imbesilla da namoyon boʻladi. Ula qoida a iqasida, oʻzla ining
mu a aqiya sizlikla ini ushunmaydila a oʻzla idan, ishla idan qoniqishadi. Ba cha
aqliy zai bolala ik lash ja ayonla ining aolligining pasayishi a ik lashning zai
a ibga solu chi oli bilan a si lanadi. Aqli zai odamla oda da koʻ sa mala ga quloq
solmasdan, opshi iqning maqsadini ushunmasdan, ichki ha aka ejasisiz, oʻzini oʻzi
nazo a qilmasdan ishlay boshlaydi.
Aqli zai oʻqu chila ning aqliy ja ayonla ining ba cha bu xususiya la i ula ning
aoliya ining abia iga aʼsi qiladi. Faoliya psixologiyasini de ek ologla G.M.
Dulne [2], B.I. Pinskiy a boshqala oʻqu aoliya ida koʻnikmala
shakllanmaganligini qayd e gan holda, bi inchi na ba da, aoliya ning maqsadliligi
sus i ojlanganligini, shuningdek, oʻz aoliya ini mus aqil ejalash i ishdagi
qiyinchilikla ni qayd e ish lozim. Aqli zai la oldingi za u iy yoʻnalishsiz ishlashni
boshlaydila , ula yakuniy maqsadni boshqa maydila . Na ijada ish ja ayonida ula
koʻpincha ishning oʻgʻ i boshlangan baja ilishini qoldi adila , ilga i baja ilgan
ha aka la ga oʻ adila a boshqa azi a bilan shugʻullanayo ganini hisobga olmasdan,
ula ni oʻzga i masdan oʻ kazadila . Belgilangan maqsaddan bunday chekinish
qiyinchilikla yuzaga kelganda, shuningdek, aoliya ning be osi a mo i la i
("shunchaki baja ish") ye akchi boʻlgan holla da kuza iladi. Aqli zai la olingan
na ijala ni oʻz oldila iga qoʻyilgan azi a bilan bogʻlamaydila a shuning uchun uning
yechimini oʻgʻ i baholay olmaydila . Ula ning ishiga anqidiy munosaba da boʻlish
ham bu bolala aoliya ining oʻziga xos xususiya i hisoblanadi [5].
Shunday qilib, aqli zai bolala psixikasi ula ni oddiy bolala dan keskin aj a ib
u adigan chuqu oʻziga xoslik bilan aj alib u adi. Aqli zai bolaning aqliy i ojlanishi
si a jiha idan a q qiladi, gʻay i abiiydi .
Aqli zai bolala ning aqliy aoliya ining ba cha qayd e ilgan xususiya la i
doimiydi , chunki ula i ojlanishning u li bosqichla ida (gene ik, in au e in, ugʻ uq
pay ida, ugʻ uqdan keyingi da da) o ganik shikas lanishla na ijasidi .
Xulosa. Shunday qilib, yuqo ida koʻ sa ilgandek, aqliy zai likni o ganik sha li
kam i ojlanganlik yoki miyaning e a shikas lanishi bilan bogʻliq boʻlgan aqliy,
bi inchi na ba da in ellek ual i ojlanishning qay a ilmas buzilishi si a ida ushunish
ke ak. Aqliy zai likning klinik a psixologik koʻ inishidagi ye akchi buzilish - bu
kogni i aoliya ning aniq ye ishmasligi. Nuqsoni bo mak abgacha yoshdagi bolala
bilan ishlashda psixologik yondashu la ning ilmiy asosda ashkil e ilishi ula ning
shaxsiy i ojlanishi a ij imoiylashu ja ayonida muhim ahamiya kasb e adi. Tadqiqo
shuni koʻ sa adiki, bunday bolala da emo sional soha, kogni i aoliya a
kommunika i koʻnikmala i ojlanishida ay im qiyinchilikla kuza iladi. Shu bois
aʼlim- a biya ja ayonida ko eksion-pedagogik me odla , i ojlan i u chi
mashgʻulo la a indi idual yondashu la ni qoʻllash sama ali na ija be adi. Psixolog,
a biyachi a o a-onala oʻ asidagi hamko lik esa bola shaxsini qoʻllab-qu a lash a
ula ni jamiya ga mu a aqiya li moslash i ishning asosiy omili hisoblanadi. Demak,
338
nuqsoni bo mak abgacha yoshdagi bolala bilan ishlashda kompleks yondashu
ula ning salohiya ini oʻliq oʻyobga chiqa ish imkonini be adi.
Adabiyo la :
1. Vlaso a T.A., Pe zne M.S. Ri ojlanishda nuqsoni boʻlgan bolala haqida
oʻqi u chi. - M., 1980. 415b.
2. Rabbimo a U., Khasano a D., Sanae A. P o essional pedagogical e hics o a
mode n pedagogue // P oblems and ends o mode n inno a ion assessmen : solu ions
and pe spec i es. - 2022. - Volume 1. - No. 1. - S. 422-426.
3. Malika O iko a and Alishe Sanae . "Human Quali y: Signs". Con empo a y
Inno a ion Assessmen by P oblems and T ends: Solu ions and Pe spec i es 1.1
(2022): 415-419.
4. PN Us in, KB Mu o musaye "Psychological adjus men ac o s o i s -yea
s uden s" Eu asian Jou nal o Humani ies and Social Sciences. B ussels, Belgium -
2022. P 115-121 h ps :// geniusjou nals . o g / index . php / ejhss / index
