370
О‘SMIRLARNI KASBGA YО‘NALTIRISHNING INNOVATSION
YONDASHUVLARI
Quchqo o a Na giza Mamajono na,
O ien al uni e si e i “Uzluksiz aʼlim pedagogikasi” ka ed a p o esso i,
pedagogika anla i dok o i
kuchqa o a0607197[email p o ec ed]om
Kа imо Аbduаziz Аbdulаzizо ich,
O ien al uni e si e i Pedаgоgikа yоʼnаlishi mаgis аn i
Anno a siya: Ushbu maqolada оʼsmi la ni kasbga yоʼnal i ishda zamona iy
yondashu la ining pedagogik-psixologik jiha la i, IT sohasining jadal i ojlanishi
kasbga yоʼnal i ish sohasida yangi imkoniya la ni ya a ayo gani, aqamli
ans o ma siya, sunʼiy in ellek a obo lash i ish ja ayonla i mehna bozo ida ubdan
оʼzga ishla ya a ayo gani hamda LinkedIn, Facebook a Ins ag am kabi pla o mala
yoshla ga kasb anlashda zamona iy omil ekanligi haqida maʼlumo la be ilgan.
Kali sоʼzla : kasbga yоʼnal i ish, inno a siya, kasbiy o ien a siya, yoshla , IT
exnologiyala , mehna bozo i
Abs ac : The a icle p esen s in o ma ion on he pedagogical and psychological
aspec s o mode n app oaches o ca ee guidance o adolescen s. The apid
de elopmen o he IT sec o c ea es new oppo uni ies in he ield o ca ee guidance,
he p ocesses o digi al ans o ma ion, a i icial in elligence and obo ics b ing
undamen al changes o he labo ma ke , and pla o ms such as LinkedIn, Facebook
and Ins ag am a e a mode n ac o in choosing a p o ession o young people.
Keywo ds: ca ee guidance, inno a ion, ca ee o ien a ion, you h, IT
echnologies, labo ma ke .
Hozi gi da da dunyoning ba cha mamlaka la ida yoshla ni kasbga yоʼnal i ish
masalasi alohida dolza blik kasb e moqda. Globallashu ja ayonla i,
exnologiyala ning ez i ojlanishi a mehna bozo ining doimiy оʼzga ishi anʼana iy
kasbiy o ien a siya usulla ini qay a kоʼ ib chiqishni alab qiladi [1].Jahon Mehna
Tashkilo ining maʼlumo la iga kоʼ a, 2023-yilda dunyoda 267 million yoshla ishsizlik
muammosiga duch kelgan, bu esa kasbga yоʼnal i ish izimining sama ado ligini
oshi ish za u ligini kоʼ sa adi [2].
Оʼzbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2017-yil 24-ok ab dagi
“Umumiy оʼ a aʼlim muassasala ining 10-11-sin la i оʼqu chila iga kasbiy aʼlim
be ishga ix isoslashgan оʼqu -ishlab chiqa ish majmuala ini ashkil e ish cho a-
adbi la i оʼgʻ isida”gi qa o iga mu o iq, оʼqu chila ni kasbga yоʼnal i ish mak ab
aʼlimining eng muhim bosqichla idan bi idi . Shuningdek, kelajakdagi kasb a boshqa
shunga оʼxshash aoliya оʼgʻ isida adek a qa o qabul qilish uchun indi idual
maslaha la ga eh iyoj bo . Asosiy maqsad – оʼqu chining qiziqishla iga mu o iq
kelajakdagi kasb p o ilni anlashga yo dam be ishdi .
371
Оʼzbekis onda ham ushbu masala оʼ a muhim ahamiya kasb e moqda.
Respublikada yoshla soni umumiy aholining 60 oizini ashkil e adi a ula ni оʼgʻ i
kasbiy yоʼnalishga yоʼnal i ish da la siyosa ining asosiy yоʼnalishla idan bi idi [3].
Zamona iy kasbga yоʼnal i ish izimi bi qancha muammola ga duch kelmoqda.
Bi inchidan, mehna bozo ining ez оʼzga ishi na ijasida yangi kasbla paydo bоʼlib,
eskisi yоʼqolib ke moqda. Ikkinchidan, yoshla ning kasbiy qiziqishla i a
imkoniya la i haqidagi maʼlumo la ye a li emas. Uchinchidan, kasbiy maʼlumo
be ish usulla i eski gan a sama ali emas [5].
IT sohasining jadal i ojlanishi kasbga yоʼnal i ish sohasida yangi imkoniya la
ya a moqda. Raqamli exnologiyala , sunʼiy in ellek , i ual a qоʼshimcha eallik
kabi zamona iy osi ala kasbiy o ien a siya ja ayonini ubdan оʼzga i ishi mumkin
[6]. Ushbu inno a sion yondashu la yoshla ning kasbiy qiziqishla ini aniqlash, ula ni
u li kasbla bilan anishish a оʼgʻ i anlo qilishda yo dam be ish uchun keng
imkoniya la ya a adi.
Kasbga yоʼnal i ishning inno a sion yondashu la i ma zusining dolza bligi
bugungi kunda global mehna bozo ining ez оʼzga ishi a yangi exnologiyala ning
aʼlim izimiga ki ib kelishi bilan bogʻliqdi . Jahon Iq isodiy Fo umining (WEF)
maʼlumo la iga kоʼ a, 2030-yilga kelib hozi gi kasbla ning 40 oizi yоʼqolib ke ishi a
оʼ niga bu unlay yangi kasb u la i paydo bоʼlishi ku ilmoqda. Bu hola yoshla ni
kasbga yоʼnal i ishda anʼana iy usulla ning sama asizligini kоʼ sa adi a zamona iy
yondashu la ni jo iy e ishni alab qiladi. Raqamli ans o ma siya, sunʼiy in ellek a
obo lash i ish ja ayonla i mehna bozo ida ubdan оʼzga ishla ya a ayo gan bi
pay da, kasbiy o ien a siya izimi ham ushbu оʼzga ishla ga moslashishi za u
Kasbiy yоʼnal i ish das u iga binoan X-XI- sin la da оʼqu chila ni anlagan
mu axassisligi bоʼyicha ayyo ga likni olib bo ish a baholash, shuningdek, kasbla
haqidagi asosiy maʼlumo la bilan anish i ish, bu sohada ishlash uchun za u
azila la , aʼlim muassasala i a egishli aʼlim olish usulla i haqida u li shaklla dan
oydalanib maʼlumo la bazasi bilan aʼminlash maqsadga mu o iq.
Kasbga yоʼnal i ish ishla ini ashkil e ish bosqichla i
1.Passi qidi u da i (I-VII sin la )
Ushbu bosqichda оʼqu chila bi inchi ma a kasb anlaydila . Bi inchi sin dan o
оʼ inchi sin gacha оʼqi u chi ula ning qiziqishla ini i ojlan i ishi ke ak. 5-7-sun
da sla idan ashqa i, akul a i оʼga akla sonini kоʼpay i ish shuningdek, mak ab
оʼqu chila ini jamoada ijodiy aoliya ga jalb qilish za u .
2.Faol qidi u da i (V-VIII- sin la )
Ushbu bosqichda оʼqi u chi оʼz оʼqu chila iga оʼzla i uchun aniq maqsad a
azi ala ni shakllan i ishga yo dam be ishni maqsad qilib qоʼyishi ke ak, buning
uchun esa оʼsmi la ga anlagan kasbi yоʼlida psixologik-pedagogik yo dam kоʼ sa ish
za u .Taʼlim muassasala i bilan haqiqiy anishu , ula ning maqomiga kоʼ a, kasbning
mehna bozo idagi ma qeiga kоʼ a, aynan shu bosqichda boshlanadi.
3.Kasbiy aʼ i lash bosqichi (IX-XI sin la )
Eng muhimi, qоʼshimcha maʼlumo a maslaha la o qali adek a anlo ga
ayyo ga lik kоʼ ishdan ashqa i,оʼqu chila ga alohida anla ni chuqu оʼ ganish
imkoniya ini ham be ishdan ibo a .
372
Vi ual a qоʼshimcha eallik exnologiyala i kasbga yоʼnal i ish sohasida yangi
imkoniya la ochmoqda. Ushbu exnologiyala yo damida yoshla u li kasbla ni
i ual muhi da sinab kоʼ ishla i, ish joyla ini kоʼ ishla i a kasbiy aoliya
ja ayonla ini be osi a kuza ishla i mumkin [9]. Masalan, ibbiyo yоʼnalishida оʼqishni
is agan оʼqu chi i ual ope a siya zalida bоʼlib, ja oh aoliya ini kuza ishi mumkin.
Bu uslub yoshla ga kasbiy aoliya haqida eal asa u be adi a no оʼgʻ i anlo qilish
eh imolini kamay i adi.
Onlayn pla o mala a mobil ilo ala ham kasbga yоʼnal i ish sohasida muhim
оʼ in u moqda. Ushbu osi ala yoshla ga doimiy a ishda kasbiy maʼlumo la ga
ki ish imkoniya ini be adi, in e ak i es la a оʼyinla o qali оʼzla ining qiziqishla ini
aniqlashga yo dam be adi. Gami ika siya usuli, yaʼni оʼyin elemen la ini kasbiy
o ien a siya ja ayoniga ki i ish, yoshla ning qiziqishini oshi adi a maʼlumo ni
yaxshi oq оʼzlash i ishga yo dam be adi [10].
Kasbga yоʼnal i ishning inno a sion yondashu la i si a ida men o lik a koching
das u la ini ham eʼ ibo bilan qa ash ke ak. Taj ibali mu axassisla omonidan amalga
oshi iladigan shaxsiy yоʼnal i ish a qоʼllab-qu a lash yoshla ning kasbiy
i ojlanishida ka a ahamiya kasb e adi. Onlayn men o lik pla o mala i geog a ik
chega ala ni yоʼq qiladi a yoshla ga dunyoning is algan nuq asidagi mu axassisla dan
maslaha olish imkoniya ini be adi.
Kasbiy o ien a siyada psixome ik es la a baholash osi ala ining oli ham
beqiyos. Zamona iy psixologik es la sunʼiy in ellek bilan bi lashib, yoshla ning
shaxsiy xususiya la i, qobiliya la i a moyillikla i оʼgʻ isida aniq maʼlumo be adi. Bu
maʼlumo la asosida оʼgʻ i kasbiy yоʼnalishni anlash ancha osonlashadi. Mobil
exnologiyala a ilo ala kasbga yоʼnal i ishda yangi imkoniya la ochmoqda.
Sma onla o qali yoshla is algan aq a joyda kasbiy es la dan оʼ ish, men o la
bilan suhba lashish, ish оʼ inla i haqida maʼlumo olish imkoniya iga ega. Ca ee
Launche , Jobscan a Mons e Ca ee Ad ice kabi mobil ilo ala eal aq da kasbiy
maslaha la be adi a mehna bozo ining eng sоʼnggi maʼlumo la ini aqdim e adi.
Push no i ica ion o qali muhim kasbiy adbi la , in e nship imkoniya la i a yangi
ku sla haqida da hol xaba do qilinadi. Bu yondashu kasbiy i ojlanishni hayo ning
doimiy qismiga aylan i adi a spon an оʼ ganishni agʻba lan i adi.
Raqamli po olio a blockchain asosidagi se i ika lash i ish izimi yoshla ning
kasbiy yu uqla ini sama ali namoyish e ish imkonini be adi. Gi Hub, Behance,
LinkedIn po oliola i o qali amaliy loyihala , kоʼnikmala a aj ibala kоʼ sa iladi.
Blockchain exnologiyasi yo damida kasbiy se i ika la a diplomla
sox alash i ilmaslik a ha doim ekshi ib kоʼ ish mumkinligini aʼminlaydi. Bu izim
ish be u chila uchun ham qulay, chunki nomzodla ning haqiqiy malakasini ez a
ishonchli a zda baholash imkoniya ini be adi. Ushbu azi ala ni amalga oshi ishda
mak abla da kasbga yоʼnal i ishning asosiy amoyilla ini inoba ga olmoq da ko .
Xulosa a akli la . Kasbga yоʼnal i ishning inno a sion yondashu la i
zamona iy dunyoning alabla iga ja ob be ishi a yoshla ning kasbiy i ojlanishini
sama ali aʼminlashi ke ak. Adabiyo la ahlili shuni kоʼ sa adiki, anʼana iy kasbiy
o ien a siya usulla i bugungi kunda оʼz sama ado ligini yоʼqo moqda a yangi
yondashu la ga eh iyoj ka a. IT exnologiyala ining i ojlanishi bu sohadagi
imkoniya la ni sezila li da ajada kengay i moqda.
373
Tahlil na ijala iga kоʼ a, eng sama ali kasbga yоʼnal i ish yondashu la i
quyidagila di : aqamli exnologiyala asosidagi shaxsga yоʼnal i ilgan izimla , i ual
a qоʼshimcha eallik osi ala , onlayn pla o mala a mobil ilo ala , ka a
maʼlumo la ahlili a sunʼiy in ellek qоʼllanilishi. Ushbu inno a sion yondashu la
yoshla ning indi idual xususiya la ini hisobga oladi a ula ning kasbiy anlo ini
оʼgʻ i amalga oshi ishiga yo dam be adi.
Yoshla ga be ilayo gan eʼ ibo masalasi ham kasbiy o ien a siyaning aj almas
qismidi . Zamona iy yoshla juda kоʼp anlo la oldida u ishadi a оʼgʻ i yоʼlni
opish qiyinlashmoqda. Shu sababli, kasbiy o ien a siya izimi kompleks yondashu
asosida qu ilishi a na aqa maʼlumo be ish, balki uhiy-psixologik qоʼllab-qu a lash
azi asini ham baja ishi ke ak.
Xulosa qilib ay ganda, kasbga yоʼnal i ishning inno a sion yondashu la i
zamona iy jamiya ning aj almas qismi bоʼlib, yoshla ning kasbiy i ojlanishida hal
qilu chi ol оʼynaydi. Texnologiyala ning оʼgʻ i qоʼllanilishi, kompleks yondashu
a ba cha man aa do omonla ning hamko ligi o qali sama ali kasbiy o ien a siya
izimini ya a ish mumkin. Bu esa оʼz na ba ida yoshla ning оʼgʻ i kasbiy anlo
qilishiga, mehna bozo ining eh iyojla ini qondi ishga a da la iq isodiyo ining
i ojlanishiga xizma qiladi.
Adabiyo la оʼyxa i
1. Оʼzbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2017 yil 24 ok ab dagi “Umumiy
оʼ a aʼlim muassasala ining X-XI-sin la i оʼqu chila iga kasbiy aʼlim be ishga
ix isoslashgan оʼqu -ishlab chiqa ish majmuala ini ashkil e ish cho a- adbi la i
оʼgʻ isida”gi qa o i.
2. Mi ziyoe , Sh. M. Yoshla siyosa i - milliy kuchimizning asosi. Toshken :
Oʻzbekis on nash iyo i. 2023.
3. Ande son, K., B own, T., & Wilson, R. A i icial in elligence in ca ee counseling:
Oppo uni ies and challenges. Ca ee De elopmen In e na ional, 29(1), 112-128. 2024 Y
4. Abdullae a, Sh.N.Yoshla ni kasbiy yoʻnalishga yoʻnal i ishning zamona iy
muammola i. Xalq aʼlimi, №3, 15-22b. 2022.
5.Qayumo ,A.R.Oʻzbekis onda kasbiy o ien asiya izimini akomillash i ish yoʻlla i.
J.Taʼlim a a biya masalala i, №5, 78-85 b. 2021.
6.Петров,И.А.Сидоров,В.М. Инновационные подходы к профориентации
молодежи в условиях цифровой экономики. Вопросы образования, 2, 134-152. b 2023.
7.Johnson,M., Smi h, L. Digi al echnologies in ca ee guidance: A sys ema ic e iew.
Ju nal o Ca ee De elopmen , 48(3), 245-267. 2023.
8.Козлова, Н. П., & Волков, Д. С.). Эффективность современных методов
профессиональной ориентации. Педагогические науки, 7(4), 89-96. 2022.
9.In e na ional Labou O ganiza ion. Global Employmen T ends o You h 2023.
Gene a: ILO Publica ions.
10.Thompson, A., Da is, C., & Mille , J. Vi ual eali y applica ions in ca ee
explo a ion: A compa a i e s udy. Compu e s & Educa ion, 198, 104-118. 2023.
