401
SAMBO SPORTCHILARINING PSIXOLOGIK TAYYORGARLIGINI
OSHIRISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI
Maʼmu beko a Gulzo oy Aʼzamjon qizi,
O ien al uni e si e i “Jismoniy madaniya ”
ka ed asi oʻqi u chisi
gulzo oymamu beko [email protected]
Anno a siya: Mazku maqolada sambo spo chila i uchun psixologik
ayyo ga likning ahamiya i, zamona iy yondashu la a uslubla ahlil qilinadi.
Spo chila ni musobaqaga ayyo lash ja ayonida s essni boshqa ish, mo i a siyani
kuchay i ish, diqqa ni jamlash a oʻz-oʻzini boshqa ish me odla i muhim omil si a ida
koʻ ib chiqilgan.
Kali soʻz: sambo, psixologik ayyo ga lik, mo i a siya, s essni boshqa ish,
zamona iy yondashu .
Abs ac : This a icle analyzes he impo ance o psychological p epa a ion o
sambo a hle es, ocusing on mode n app oaches and me hods. S ess managemen ,
mo i a ion, concen a ion, and sel - egula ion echniques a e conside ed as key ac o s
in he p epa a ion p ocess o compe i ions.
Key wo ds: sambo, psychological p epa a ion, mo i a ion, s ess managemen ,
mode n app oaches.
Maqolaning dolza bligi. Bugungi kunda spo ning p o essional da ajada
i ojlanishi spo chila oldiga na aqa jismoniy, balki psixologik ayyo ga lik boʻyicha
ham yuqo i alabla ni qoʻymoqda. Ayniqsa, sambo spo u ida musobaqala da omida
spo chidan kuchli i oda, yuqo i da ajadagi konsen a siya a s essni boshqa ish
qobiliya la i alab e iladi. Shu bois, psixologik ayyo ga likni oshi ishning zamona iy
yondashu la ini ilmiy asosda ishlab chiqish dolza b masalala dan bi idi .
Adabiyo la ahlili (Li e a u e e iew)
Oʻzbekis onda sambo boʻyicha olib bo ilgan ilmiy adqiqo la da koʻp oq jismoniy
a exnik- ak ik ayyo ga likka eʼ ibo qa a ilgan. Bi oq spo chila ning psixologik
ayyo ga ligi boʻyicha izlanishla cheklangan. Jahon aj ibasida esa Yu i Hanin, Ha dy
a Jones, Weinbe g a Gould kabi olimla spo psixologiyasi boʻyicha ilmiy ishla i
bilan mashhu boʻlib, ula spo chila da s essni yengish, mo i a siyani oshi ish a oʻz-
oʻzini boshqa ish me odla ini ishlab chiqqan. Shuningdek, ilmiy adqiqo la
SAMBOchila ning psixologik ayyo ga ligi indi idual boʻlishi, ula ning yosh, aj iba
a shaxsiy xususiya la iga mos a ishda i ojlan i ilishi ke akligini koʻ sa adi.
Psixologik ayyo ga likning asosiy yoʻnalishla i
1. Mo i a siyani i ojlan i ish:Maqsad qoʻyish a p og ess moni o ing: Ha bi
mashgʻulo yoki u ni da aniq maqsadla belgilash. Ichki mo i a siya bilan ishlash:
Spo chining oʻz imkoniya la iga ishonchini oshi ish a oʻzini agʻba lan i ish.
2. S ess a asabiylikni boshqa ish:Na as olish mashqla i a medi a siya:
Musobaqa oldidagi s essni kamay i ish. Psixologik simulya siyala musobaqaga
oʻxshash aziya la da mashqla o qali s essga chidamlilikni oshi ish.
402
3. Diqqa a konsen a siyani i ojlan i ish:Vizualiza siya a okus mashqla i:
Raqib ha aka ini oldindan asa u qilish a eak siya ezligini oshi ish. Mul i asking
a ezko qa o qabul qilish mashqla i: Jangdagi mu akkab aziya la da xa ola ni
kamay i ish. Psixologik iklanish uyqu, o qa lanish a dam olishning ejalash i ilgan
izimi. Massaj a elaksa siya usulla i o qali uhiy hola ni ba qa o lash i ish.Tadqiqo
me odologiyasi Tadqiqo da 24 na a SAMBO spo chisi ( aj iba gu uhi 12, nazo a
gu uhi 12) ish i ok e gan. Spo chila ga quyidagi mashqla a usulla qoʻllanildi.
Musobaqa sha oi ida psixologik simulya siyala . Diqqa ni jamlash a qa o qabul
qilish boʻyicha maxsus mashqla . Mo i a siya a s essni boshqa ish boʻyicha
indi idual psixologik eningla .Na ijala spo chila ning s essga chidamlilik, diqqa ni
jamlash a mo i a siya koʻ sa kichla ining oʻsishini koʻ sa di. Taj iba gu uhi
spo chila ida s essni boshqa ish koʻnikmala i oʻ acha 18% ga oshdi. Diqqa ni
jamlash a qa o qabul qilish ezligi oʻ acha 15% ga yaxshilandi. Nazo a gu uhi
spo chila ida sezila li oʻzga ish kuza ilmagan. Na ijala shuni koʻ sa adiki, zamona iy
psixologik uslubla a indi idual yondashu SAMBO spo chila ining
aqoba ba doshligini sezila li da ajada oshi adi.
Sambo spo chila ining psixologik ayyo ga ligi koʻ sa kichla
T/
Tes /Mashq
Boshlanishd
a
Yakuni
da
Oʻsish
(%)
Qisqacha izoh
1
S essni
baja ish
6,5
7,8
+20%
Musobaqa oldidagi
asabiylik kamaydi
2
Diqqa ni
jamlash
45 s
52 s
+15%
Diqqa ini uzoq aq
jamlay olish
kuchaydi
3
Qa o qabul
qilish ezligi
4,2 s
3,6 s
-14%
Qa o ez oq a
sama ali oq qabul
qilindi
4
Mo i a siya
da ajasi
7,2
8,6
+19%
Ichki agʻba
oshdi,spo chining
ishonchi kuchaydi
5
S essga
chidamlilik
5.9,
7,0
+19%
Mu akkab
aziya la da
so uqqonlik oshdi
SAMBO spo chila ining psixologik ayyo ga ligini oshi ish boʻyicha oʻ kazilgan
adqiqo na ijala i shuni koʻ sa diki, mashgʻulo la da omida ula ning bi qa o muhim
koʻ sa kichla i ijobiy omonga oʻzga di. Bi inchidan, s essni boshqa ish da ajasi
ancha oshdi. Tadqiqo boshida spo chila ning bu koʻ sa kichla i oʻ acha 6,5 ballni
ashkil qilgan boʻlsa, mashgʻulo la yakunida 7,8 ballga ye di. Yaʼni, ula musobaqa
oldidan yoki jang ja ayonida hayajon a asabiylikni sama ali boshqa ishni oʻ gandila .
Ikkinchidan, diqqa ni jamlash koʻ sa kichla i yaxshilandi. Boshlanishda spo chi oʻz
diqqa ini oʻ acha 45 soniya da omida ushlab u a olgan boʻlsa, mashgʻulo la dan
soʻng bu koʻ sa kich 52 soniyaga koʻ a ildi. Bu esa spo chining jang da omida
403
xa ola ga yoʻl qoʻymaslik a aqibning ha aka la ini ez ilgʻab olish imkoniya la ini
kengay i adi. Uchinchidan, qa o qabul qilish ezligi ham sezila li da ajada i ojlandi.
Das lab spo chila aziya ni baholab, qa o qabul qilish uchun oʻ acha 4,2 soniya aq
sa lagan boʻlsa, mashgʻulo la yakunida bu koʻ sa kich 3,6 soniyaga qisqa di. Bu
na ija jang da omida ezko ik lash a ezko ha aka qilish koʻnikmala ini
kuchay i ganini koʻ sa adi. Toʻ inchidan, mo i a siya da ajasi oʻsdi. Boshlanishida
spo chila ning mo i a siya balla i 7,2 ni ashkil qilgan boʻlsa, mashgʻulo la yakunida
8,6 ballga ye di. Bu spo chila ning oʻzla iga boʻlgan ishonchi o gani a maqsad sa i
in ilishi kuchayganini angla adi. Beshinchidan, s essga chidamlilik boʻyicha ham
ijobiy na ija kuza ildi. Das lab 5,9 ball boʻlgan koʻ sa kich mashgʻulo la yakunida 7,0
ballni ashkil e di. Bu spo chila ning mu akkab a bosim os idagi aziya la da ham
so uqqonlik bilan ku ash olib bo ishga qodi boʻlib qolganligini bildi adi. Umuman
olganda, adqiqo na ijala i shuni koʻ sa adiki, psixologik ayyo ga likka qa a ilgan
zamona iy usulla SAMBO spo chila ining uhiy ba qa o ligini oshi adi, s essni
boshqa ish a mo i a siyani kuchay i adi, jangdagi qa o qabul qilish ezligini sezila li
da ajada yaxshilaydi.
Tahlil a na ijala (Analysis and esul s) Oʻ kazilgan adqiqo da SAMBO
spo chila ining psixologik ayyo ga ligiga zamona iy yondashu la ning aʼsi i
oʻ ganildi. Olingan maʼlumo la shuni koʻ sa diki, spo chila mashgʻulo da omida
ba cha psixologik koʻ sa kichla da ijobiy oʻzga ishla ga e ishdila . Xususan, s essni
boshqa ish da ajasi 20 oizga oshib, spo chila musobaqa oldidagi asabiylikni
sama ali nazo a qilishni oʻ gandila . Bu esa jang ja ayonida oʻzini e kin oq u ish
imkonini be di. Diqqa ni jamlash koʻ sa kichi 15 oizga yaxshilandi, na ijada
spo chila aqib ha aka la ini ez oq ilgʻash a xa ola dan qochish qobiliya iga ega
boʻldila . Qa o qabul qilish ezligi 14 oizga qisqa ib, spo chila ning jang da omida
aziya ni baholash a oʻgʻ i qa o qabul qilish koʻnikmala i ancha ezlashdi.
Bu SAMBO spo ida hal qilu chi us unlik hisoblanadi. Shuningdek, mo i a siya
da ajasi 19 oizga oshdi, bu esa spo chila ning oʻziga boʻlgan ishonchini kuchay i ib,
musobaqala ga yuqo i agʻba bilan ayyo lanishla iga yo dam be di. S essga
chidamlilik koʻ sa kichi ham 19 oizga yaxshilanib, spo chila mu akkab aziya la da
so uqqonlikni saqlashni oʻ gandila . Umuman olganda, adqiqo na ijala i shuni
koʻ sa adiki, psixologik ayyo ga likka qa a ilgan zamona iy usulla SAMBO
spo chila ining uhiy ba qa o ligini oshi ishda, s essni sama ali boshqa ishda a jang
sama ado ligini aʼminlashda muhim ahamiya kasb e adi. Eng ka a ijobiy oʻzga ishla
s essni boshqa ish a mo i a siya da ajasi koʻ sa kichla ida kuza ildi. Demak,
mun azam psixologik mashgʻulo la na aqa musobaqa ja ayonida, balki kundalik
mashgʻulo la da ham spo chila ning umumiy na ijala ini sezila li da ajada
yaxshilaydi.
Xulosa a akli la (Conclusion / Recommenda ions) Xulosa qilib ay ganda,
bugungi kunda SAMBO spo ida ham spo chila imizning psixologik imkoniya la i a
ichki zaxi ala i kuchli ekanini inoba ga olib, ula dan sama ali oydalanish za u .
Xalqa o a Olimpiya musobaqala ida yuqo i na ijala ga e ishish uchun spo chila
psixologik ayyo ga ligini oshi ishga qa a ilgan zamona iy me odla ni mashgʻulo
ja ayoniga keng jo iy e ish lozim. Xulosa oʻ nida quyidagila ni a siya e amiz.
404
1. SAMBO spo chila ining psixologik ayyo ga ligini mun azam nazo a qilish
a baholash boʻyicha ilmiy adqiqo la ni koʻpay i ish za u . S essni boshqa ish,
mo i a siya a diqqa ni jamlash boʻyicha maxsus es la mun azam a ishda
oʻ kazilishi ke ak.
2. Spo chila ni ayyo lash izimida psixologik mashgʻulo la bilan bi qa o da
inno a sion exnologiyala ni jo iy qilish lozim. Masalan, izualiza siya, au ogen
mashqla , i ual enajyo la , bio eedback usulla i SAMBO spo chila ining uhiy
ba qa o ligini mus ahkamlashda sama ali na ija be adi.
3. SAMBO spo chila ining musobaqa oldi ayyo ga ligida s essga chidamlilik
a qa o qabul qilish ezligini oshi ishga qa a ilgan mashqla koʻp oq qoʻllanishi ke ak.
4. Ilmiy-uslubiy adabiyo la ni ahlil qilish shuni koʻ sa adiki, hozi gi sha oi la da
yosh SAMBOchila ning psixologik ayyo ga ligini inno a sion uslubla asosida
shakllan i ishga kuchli eh iyoj ma jud. Shu bois psixologik mashgʻulo la ni jismoniy
ayyo ga lik bilan uygʻunlash i ish dolza b masalala dan bi idi .
5. Mashgʻulo ja ayonida ene a spo chi oʻ asida psixologik muloqo ni
kuchay i ish, indi idual yondashu ni keng qoʻllash spo chila ning uhiy hola ini
ba qa o lash i ishga yo dam be adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining 2022-yil 29-iyuldagi “Spo ku ashla ining
olimpiya u la ini yanada i ojlan i ish cho a- adbi la i oʻgʻ isida”gi PQ-336-sonli Qa o i.
2. Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining 2022-yil 29-iyuldagi PQ-5280-son “Spo -
aʼlim muassasala i aoliya ini 2025 yilgacha i ojlan i ish das u i oʻgʻ isida” hamda PQ-
5281-son “2024-yil Pa ij shah ida (F ansiya) boʻlib oʻ adigan XXXIII yozgi olimpiya a
XVII pa alimpiya oʻyinla iga Oʻzbekis on spo chila ini kompleks ayyo lash oʻgʻ isida”gi
Qa o i.
3. Мирзаев А. “SAMBO spo chila ida psixologik ayyo ga likni oshi ishda zamona iy
yondashu la ” // Ilmiy-uslubiy maqolala oʻplami. – Toshken , 2022. – B. 57-65.
4. Саидова М. “Yosh spo chila da s essni boshqa ish a mo i a siyani oshi ish
usulla i” // Oʻzbekis on Jismoniy a biya a spo ju nali. – Toshken , 2021. – B. 42-45.
5. Abdullaye I.X. “Inno a sion me odla yo damida SAMBO spo chila ining uhiy
ba qa o ligini i ojlan i ish” // Xalqa o ilmiy-amaliy kon e ensiya ma e ialla i. – Toshken ,
2023. – B. 118-123.
6. Ganie R., Ka imo a S. “Men al aining in ma ial a s: s ess managemen and ocus
imp o emen ” // In e na ional Jou nal o Spo Psychology. – London, 2022. – P. 75-82.
7. Abdullaye a G. “Mo i a siyani oshi ish a qa o qabul qilish ezligini
i ojlan i ishning psixologik omilla i” // Respublika ilmiy maqolala oʻplami. – Namangan,
2023. – B. 64-70.
8. Ke imo F.A. – “Spo ku ashi naza iyasi a uslubiya i”. Da slik. – Toshken :
OʻzDJTI, 2005. – 340 b.
9. Usmonxoʻjaye T.S., Salomo R.S., Ma ka imo R.M., Akba o a M. – “Fizik a
psixik i ojlanish naza iyasi”. – Toshken : Lide P ess, 2011. – B. 36-37.
10. Weinbe g R., Gould D. – “Founda ions o Spo and Exe cise Psychology”. – Human
Kine ics, 2019. – 720 p.
