157
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
TEMURIYLAR DAVRI DIPLOMATIK ALOQALARI VA ULARNING
JAHON TARIXIDAGI O‘RNI
Ahmado a Nozima Akmal qizi
Islomiddino a Fa angiz Asqa aliye na
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i alabala i
Email:[email p o ec ed]
Email:[email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733049
Anno a siya: Mazku maqolada Temu iyla da ida shakllangan diploma ik aloqala izimi a
uning jahon a ixidagi o‘ ni ahlil qilinadi. Ami Temu a uning a lodla i omonidan olib bo ilgan
ashqi siyosa , elchilik aloqala i hamda diploma ik missiyala xalqa o munosaba la a ixida muhim
bosqich si a ida baholanadi. Tadqiqo da Temu iyla sal ana ining Xi oy, Hindis on, E on, Mis ,
Usmonlila da la i a Ye opa mamlaka la i bilan o‘ na gan aloqala i a ixiy manbala asosida
yo i ilib, bu aloqala ning siyosiy, iq isodiy a madaniy mazmuni ahlil e iladi.
Kali so‘zla : Temu iyla , diploma iya, Ami Temu , xalqa o aloqala , G‘a biy Ye opa,
sa do-so iq, elchila , Ka l VI, s a egiya, madaniya
Аннотация: В данной статье анализируется система дипломатических отношений,
сформировавшаяся в эпоху Тимуридов, и ее место в мировой истории. Внешняя политика,
дипломатические отношения и дипломатические миссии, проводимые Амиром Темуром и его
потомками, оцениваются как важный этап в истории международных отношений. В
исследовании на основе исторических источников освещаются связи империи Тимуридов с
Китаем, Индией, Ираном, Египтом, Османским государством и странами Европы,
анализируется политическое, экономическое и культурное содержание этих связей.
Ключевые слова: Темуриды, дипломатия, Амир Темур, международные отношения,
Западная Европа, торговля, послы, Карл VI, стратегия, культура
Abs ac : This a icle analyzes he sys em o diploma ic ela ions o med du ing he Timu id
e a and i s ole in wo ld his o y. Fo eign policy, diploma ic ela ions, and diploma ic missions
conduc ed by Ami Timu and his descendan s a e conside ed an impo an s age in he his o y o
in e na ional ela ions. In he s udy, based on his o ical sou ces, he ela ions o he Timu id Empi e
wi h China, India, I an, Egyp , he O oman Empi e, and Eu opean coun ies a e highligh ed, and he
poli ical, economic, and cul u al con en o hese ela ions is analyzed.
Keywo ds: Timu ids, diplomacy, Ami Timu , in e na ional ela ions, Wes e n Eu ope, ade,
ambassado s, Cha les VI, s a egy, cul u e
Ki ish: Insoniya a ixida diploma ik aloqala da la la a o munosaba la ning eng muhim
ko‘ inishla idan bi i bo‘lib, ula siyosiy ba qa o likni a’minlash, sa do-iq isodiy hamko likni
kengay i ish a madaniy muloqo ni i ojlan i ishda beqiyos ahamiya kasb e adi. O‘ a as Sha qida,
ayniqsa, Ma kaziy Osiyo hududida Temu iyla sulolasi da ida diploma ik aoliya yangi bosqichga
ko‘ a ilgan edi. Ami Temu a uning a lodla i xalqa o miqyosda o‘z da la ining siyosiy nu uzini
mus ahkamlash maqsadida Sha q a G‘a b mamlaka la i bilan keng ko‘lamli diploma ik aloqala
o‘ na ganla . Temu iyla diploma iyasi o‘z da ining ilg‘o aj ibala iga asoslanib, na aqa siyosiy,
balki iq isodiy a madaniy man aa la ni ham ko‘zda u gan. Xususan, Ami Temu ning Xi oy,
Hindis on, E on, Mis , Usmonlila da la i hamda Ye opa mamlaka la i bilan olib bo gan diploma ik
munosaba la i uning s a egik ik lash qobiliya i a xalqa o maydondagi nu uzini yaqqol namoyon
e gan.
Asosiy qism: Ami Temu jahon a ixida qud a li a a aqqiy e gan da la ba po e gan buyuk
sa ka da, yi ik da la a bobi a s a eg si a ida yodga olinadi. Bi oq uning shaxsiy aoliya i aqa
158
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ha biy yu ishla bilan emas, balki mohi diploma si a idagi aoliya i bilan ham alohida ahamiya ga
ega. Sohibqi on o‘z da ining mu akkab xalqa o munosaba la ini chuqu anglagan, diploma ik yo‘l
bilan siyosiy mu ozana ni saqlash, inchlik a ba qa o likni a’minlashga in ilgan a bob edi. G‘a b
olimla i, xususan F ansiyada, Ami Temu shaxsiga bo‘lgan ilmiy a a ixiy qiziqish yuqo i da ajada
bo‘lib, ula ni aqa uning yu ishla i a siyosiy aoliya i emas, balki o‘sha da ning ij imoiy-siyosiy
muhi ini, ma’na iy qad iya la ini, shuningdek, Temu a uning a lodla iga xos insoniy azila la ni
o‘ ganish ham qiziq i gan. [1]
F ansuz adqiqo chila i Sohibqi onning da la boshqa u i, din, ilm- an a jamiya ga nisba an
u gan munosaba ini keng qam o li a zda ahlil qilib, uni o‘z da ining buyuk siyosiy a akku egasi
si a ida baholaydila .Sohibqi on Ami Temu o‘z da ida xalqa o diploma iya a da la la a o
aloqala a ixida beqiyos o‘ in egalladi. U Sha q a G‘a b o‘ asidagi muloqo ni kuchay i ib,
mamlaka la ni o‘za o bog‘lashda ulkan hissa qo‘shgan a bob si a ida anilgan. Temu da ida
Ye opaning F ansiya, Angliya, Kas iliya kabi yi ik qi ollikla i bilan sa do a diploma ik
munosaba la yo‘lga qo‘yilgan. Sohibqi on da la boshqa u ida ha biy kuch bilan bi qa o da, aynan
diploma ik aloqala ning ahamiya ini chuqu anglab, siyosiy maqsadla iga inch yo‘l bilan e ishishga
in ilgan. Temu ba po e gan sal ana na aqa Ma kaziy Osiyodagi qo‘shni mamlaka la , balki
uzoqdagi ye opalik hukmdo la ning ham e’ ibo ini o gan. Ta ixiy manbala ga ko‘ a, XIV as ning
70-yilla idayoq Ye opa elchila i Mo a ounnah ga ash i buyu ib, bu ye dagi yangi a qud a li
da la hayo ini o‘ ganishni boshlaganla . Sohibqi on hukm onligining keyingi yilla ida u F ansiya
qi oli Ka l VI (1380–1422), Angliya qi oli Gen ix IV (1399–1413) hamda Kas iliya a Leon qi oli
Gen ix III de T as ama a (1390–1407) bilan do‘s ona yozishmala olib bo ib, diploma ik
munosaba la o‘ na gan.
F ansiya qi oli Ka l VI o‘z uqa ola i — genuyalik sa doga la a ula ning G‘ala adagi
mus amlakala i xa sizligini a’minlash maqsadida Ami Temu bilan yaqin aloqala o‘ na ishga
ha aka qilgan. Sohibqi on esa o‘z na ba ida, Usmonli sul oni Boyazid bilan bo‘lajak o‘qnashu la da
Ye opa da la la i bilan hamko lik qilishga in ilgan. Bu maqsadda u Genuya a Vene siya
hukmdo la iga so g‘a-salomla hamda do‘s lik mak ubla i bilan elchila yubo gan.[2]
Shuningdek, Ami Temu Kons an inopol noibi Ioann VII Paleolog bilan ham yozishmala olib
bo adi. 1402-yil 15-may sanasidagi Temu ning Ioann VII nomiga yo‘llagan mak ubida
Kons an inopol noibi a Genuyaning Pe adagi hokimi Boyazidga qa shi ku ashda Sohibqi on
omonida bo‘lishga, ha o ha bi i 20–40 adan kemadan ibo a ha biy yo dam ko‘ sa ishga a’da
be ganlikla i qayd e iladi. Bu a ixiy oqeani ispan elchisi Rui Gonsales de Kla ixo o‘z “Sa a
xo i ala i”da ham ba a sil qayd e gan.
Ami Temu a F ansiya qi oli Ka l VI o‘ asidagi yozishmala da Sohibqi onning qi olni
doimiy qo‘llab-qu a lagani qayd e ilgan. Anqa a yaqinida u kla us idan qo‘lga ki i ilgan 160 ming
kishilik g‘alabadan so‘ng Ami Temu ning G‘a biy Ye opa bilan aloqala i sezila li da ajada
o‘zga adi. Endilikda u bu aloqala ni mus ahkamlash, sa do-so iq munosaba la ini yo‘lga qo‘yish a
o‘za o man aa la ni i ojlan i ishga ka a e’ ibo qa a adi. Ami Temu diploma iyasining o‘ziga xos
jiha la idan bi i shundaki, u ba cha mu ojaa la ida, ha o qa ’iy alabla ni bildi gan xa la ida ham
sha qiy diploma iya amoyilla ini qa ’iy saqlaydi. Ay im da la la hukmdo la ining keskin yoki
g‘azabli xa la iga ja oban Sohibqi on doimo madaniya a odob bilan ik ini aniq i odalagan. Bu esa
a ixiy xa la o qali ham aniq seziladi. Misol uchun, Ka l VI ning Ami Temu ga yo‘llagan mak ubida
“Salom a inchlik e’lon qilaman!” degan jumla ayni shuni asdiqlaydi.[3]
Ta ixiy manbala da Ami Temu a Temu iyla sulolasi akilla ining xo ijiy mamlaka la bilan
olib bo gan diploma ik a elchilik aoliya i keng yo i ilgan. Ushbu manbala da Sohibqi onning Sha q
159
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
a G‘a b da la la i bilan olib bo gan muzoka ala idagi mohi siyosa i, diploma ik maho a i a uzoqni
ko‘ a bilgan s a egiyasi yaqqol namoyon bo‘ladi.
Ami Temu ning siyosiy aoliya i na ijasida mamlaka dagi siyosiy a qoqlik ba a a e ilib,
ma kazlashgan kuchli da la ashkil opdi. Bu esa iq isodiyo a ij imoiy hayo ning ba qa o lashu i,
ishlab chiqa ish kuchla ining iklanishi uchun qulay sha oi ya a di. Chingizxon yu ishla i a
mo‘g‘ulla hukm onligi oqiba ida anazzulga uch agan iq isodiyo Sohibqi on da ida qay a iklanib,
ishlab chiqa ish a sa do-so iq yangi bosqichga ko‘ a ildi. Sug‘o ma dehqonchilik sohasida ham
sezila li o‘sish kuza ildi — yangi kanalla qazilib, sug‘o iladigan ye la kengaydi. Huna mandchilik,
ichki a ashqi sa do i oj opib, shaha la obodlashdi a madaniy hayo jonlandi. Bu hola ,
shubhasiz, Temu iyla da la ining diploma ik nu uzini mus ahkamlashga xizma qildi. Ami
Temu ning siyosiy aoliya i ikki bosqichda kechganini a’kidlash joiz. Bi inchi bosqichda (1360–
1386) u Mo a ounnah ni mo‘g‘ulla hukm onligidan ozod e ib, ma kazlashgan da la ba po e ishga
ha aka qildi. Bu da da Sohibqi on mamlaka dagi a qoq mulkla ni bi lash i ishga in ilib, O‘ a
Osiyo xalqla ining ij imoiy-iq isodiy a madaniy a aqqiyo iga ka a hissa qo‘shdi. Jahon a ixida
buyuk iz qoldi gan ha bi da la singa i, Temu iyla da la i ham o‘z da ida ma jud mamlaka la
bilan aol diploma ik munosaba la olib bo di. Ushbu elchilik aloqala i na aqa siyosiy nu uzni
oshi ish, balki sa do a iq isodiy hamko likni kengay i ishda ham muhim ol o‘ynadi. Ami
Temu ning diploma ik yondashu i, uning shaxsiy jaso a i a siyosiy donoligi xalqa o maydonda
ob o‘-e’ ibo qozonishiga sabab bo‘ldi.[4]
Bu bo ada Sha a iddin Ali Yazdiy o‘zining “Za a noma” asa ida Ami Temu ning Hi o oliysi
huzu iga yubo gan elchisi haqidagi oqeani kel i ib o‘ adi: “Ami Joku Hi o oliysi Malik Husayn
huzu iga elchi qilib jo‘na ildi. Malik Husayn, Temu ga bo‘lgan hu ma a eh i omi bois, elchini bi
lahza ham e’ ibo siz a qa o siz qoldi madi.” Bu misol Sohibqi onning elchilik diploma iyasi a
uning xalqa o nu uzining qanchalik yuksak da ajada bo‘lganini yaqqol i odalaydi. Ami Temu o‘z
ashqi siyosa ida qo‘shni da la la bilan o‘za o man aa li hamko likni yo‘lga qo‘yish, inch- o u likni
saqlash a sa do aloqala ini kengay i ishga alohida e’ ibo qa a gan. Uning diploma ik siyosa i
na aqa ha biy qud a ga, balki siyosiy donolik a iq isodiy man aa la ni uyg‘unlash i ishga
asoslangan edi. Sohibqi onning ana shunday siyosiy yondashu i u ayli u na aqa Sha q, balki G‘a b
mamlaka la i hukmdo la i o asida ham ka a e’ ibo a hu ma qozondi.
Temu iyla da ida sa do aloqala i ayniqsa jadal i oj opdi. Sama qand – da la ning siyosiy
a madaniy ma kazi si a ida – Mo a ounnah ning boshqa shaha a qishloqla i bilan, shuningdek,
qo‘shni dash xalqla i bilan iq isodiy hamko likni mus ahkamladi. U ushla ga chek qo‘yilishi,
ma kaziy hokimiya ning mus ahkamlanishi a xa sizlikning a’minlanishi na ijasida ichki a ashqi
sa do a moqla i aol jonlana boshladi.[5]
Sama qand bozo la iga Mo a ounnah ning u li hududla idan yuqo i si a li mahsulo la ,
xomashyo a ya im ayyo o a la kel i ilib, ula ning bi qismi xo ijiy sa doga la uchun
mo‘ljallangan edi. Na ijada Temu iyla da la i xalqa o sa do yo‘lla ida muhim o‘ in egalladi a
iq isodiy jiha dan ba qa o likka e ishdi. Bu ja ayonla Ami Temu ning siyosiy salohiya ini yanada
oshi ib, uni mohi diploma a dono da la a bobi si a ida jahon a ixida yuksak ma qega ega qildi.
Ami Temu 1405-yilda a o e ganidan so‘ng, uning siyosiy me osini da om e i gan o‘g‘li Shoh ux
Mi zo Yaqin Sha qdagi siyosiy ba qa o likni saqlash, xususan, Usmonlila impe iyasining
kengayishiga qa shi mu ozana o‘ na ish yo‘lida aol diploma ik ha aka la ni olib bo di. Shoh uxning
siyosiy aoliya i na ijasida G‘a b mamlaka la ida Usmonlila ning Ye opaga bos i ib ki ish xa ini
kamay i ish mumkinligiga bo‘lgan umid kuchaydi. Ami Temu da ida ham Ye opa bilan be osi a
aloqala yo‘lga qo‘yilgan edi. Jumladan, ba a iyalik sayyoh Iogann Shil be ge 1402–1405-yilla
160
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
mobaynida Sohibqi on xizma ida bo‘lgan a o‘z asa la ida Temu iyla sa oyidagi siyosiy, ha biy
hamda madaniy hayo haqida qimma li ma’lumo la qoldi gan. Shu bilan bi qa o da, ene siyalik a
genuyalik sa doga la ham Temu da la i bilan aol sa do-diploma ik aloqala o‘ na ib, O‘ a Osiyo
o qali o‘ u chi xalqa o sa do yo‘lla ining iklanishida muhim ol o‘ynaganla . Temu iyla da la i
bilan Ye opa o‘ asidagi keyingi aloqala XV as ning bi inchi ya mida da om e di. 1420–1425-
yilla da ene siyalik sayyoh Nikolo de’ Kon i Sha q mamlaka la iga sayoha qilib, Temu iyla
sal ana i o‘g‘ isida Ye opaga muhim a ixiy ma’lumo la ye kazdi. Bu da da Ispaniya, Po ugaliya
a I aliya da la la i Sha q bilan yaqin diploma ik hamko likni i ojlan i ishga in ilgan bo‘lsala -da,
keyinchalik bu aloqala sus lashib, X is o o Kolumb da igacha da om e gan xolos.[6]
Ami Temu shaxsiga bo‘lgan qiziqish Ye opada na aqa siyosiy, balki madaniy hayo da ham
o‘z aksini opgan. 1590-yilda ingliz d ama u gi K is o e Ma lou “Buyuk Temu ” nomli sahna asa ini
ya a gan bo‘lsa, 1724-yilda nemis bas ako i Geo g F id ix Gendel “Temu ” nomli ope asini
sahnalash i gan. Bu asa la o qali Temu shaxsi Ye opa madaniya ida buyuk sa ka da a dono da la
a bobi imsolida yod e ilgan.
Xulosa: Temu iyla da i diploma ik aloqala i na aqa O‘ a Osiyo a Sha q olamida, balki
bu un dunyo siyosiy maydonida muhim ahamiya kasb e gan. Ami Temu o‘z da ida na aqa ha biy
g‘alabala i bilan, balki maho a li a ma’na iy jiha dan uyg‘un diploma iyasi bilan ham aj alib u gan.
U Sha q diploma iyasi amoyilla ini qa ’iy ioya qilgan holda, G‘a biy Ye opa hukmdo la i bilan
do‘s ona a man aa li munosaba la o‘ na ishga in ilgan. Ami Temu da ida asmiy xa la a
elchilik missiyala i o qali o‘ na ilgan aloqala sa do-so iq, siyosiy hamko lik a madaniy
almashinu ning ba qa o izimini ya a gan. Uning Ka l VI, Gen ix IV kabi G‘a biy qi olla bilan
yozishmala i shuni ko‘ sa adiki, Temu iyla diploma iyasi na aqa s a egik man aa la ni
a’minlagan, balki xalqa o madaniya a odobga hu ma bilan yondashgan. Shu jiha dan Temu iyla
da i diploma ik aloqala i a ixda muhim o‘ in u adi: ula Sha q a G‘a b o‘ asidagi siyosiy,
iq isodiy a madaniy ko‘p ik azi asini baja gan, mamlaka la ning xalqa o maydondagi ma qeini
mus ahkamlashga xizma qilgan. Bugungi kunda ham Ami Temu diploma iyasi namunasi si a ida
xalqa o aloqala da s a egik ik lash, madaniya a odobni uyg‘unlash i ishning muhim da si si a ida
qad lanadi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Ami Temu jahon a ixida. Toshken -1991.
2. Bo odin Se gey. Sama qand osmonida юduzla . Toshken -2020.
3. Temu uzukla i. Toshken 1999.
4. Omonullo Bo‘ iye . Temu iyla da i yozma manbala da Ma kaziy Osiyo. Toshken :
“O‘zbekis on”, 1997.
5. Temu a Ulugʻbek da i a ixi. — Toshken . -1996.
6. h ps://uz.wikipedia.o g/wiki/Temu iyla ning_Ye opa_mamlaka la i_bilan_aloqala i
