196
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
IX-XII ASRLARDA O‘RTA OSIYO SHAHARLARINING ILMIY MARKAZ
SIFATIDA YUKSALISHI: SAMARQAND VA BUXORO
SHAHARLARINING XALQARO AHAMIYATI
Boboye Ali O’ ki o’g’li
Deno adbi ko lik apedagogika ins i u i
Ta ix yo‘nalishi alabasi
E -mail: [email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733697
Anno a siya: Ushbu maqolada IX–XII as la da O’ a Osiyo shaha la ining ilmiy ma kazla ga
aylanishi, shuningdek, Buxo o a Sama qand shaha la ining xalqa o ahamiya i, ula ning siyosiy,
iq isodiy, madaniy a ilmiy hayo dagi u gan oʻ ni keng yo i ilgan. Tadqiqo da Somoniyla ,
Qo axoniyla a Saljuqiyla da ida bu shaha la ning da la boshqa u i, sa do aloqala i hamda ilm-
ma’ i a ma kazla i si a ida shakllanish ja ayoni ahlil qilinadi.
Kali so’z: Xu oson, Muhammad Abul-Fadl, Sama qand, Gu ganj, ko’shk, Ma , A slonxon masjidi.
Аннотация. В статье подробно рассматривается превращение среднеазиатских городов
в научные центры в IX–XII веках, а также международное значение Бухары и Самарканда, их
роль в политической, экономической, культурной и научной жизни. В исследовании
анализируется процесс становления этих городов как центров государственного управления,
торговых связей, науки и образования в эпоху Саманидов, Караханидов и Сельджуков.
Ключевые слова: Хорасан, Мухаммад Абул-Фадл, Самарканд, Гургандж, дворец, Мерв,
мечеть Арсланхана.
Abs ac . This a icle ex ensi ely co e s he ans o ma ion o Cen al Asian ci ies in o
scien i ic cen e s in he 9 h–12 h cen u ies, as well as he in e na ional signi icance o he ci ies o
Bukha a and Sama kand, hei ole in poli ical, economic, cul u al and scien i ic li e. The s udy
analyzes he p ocess o he o ma ion o hese ci ies as cen e s o s a e adminis a ion, ade ela ions
and science and educa ion du ing he Samanid, Ka akhanid and Seljuk dynas ies.
Keywo ds: Khu asan, Muhammad Abul-Fadl, Sama kand, Gu ganj, palace, Me , A slankhan
mosque.
Bizning da imizgacha IX-XII as la madaniya i, ilm- an a alsa iy a akku i ojiga doi
anchagina manbala ye ib kelgan. Masalan, Yoqu al-Hania iy (1179-1229) “I shod al- a ib ila
ma‘ i a al-adib” asa ida IX-XII as la da Ma kaziy Osiyo a Xu osonda yashagan mashhu a
is e‘dodli an a madaniya a bobla i haqida, jumladan Mahmud ibn Aziz al- Xo azmiy, Ahmad ibn
Muhammad Abul-Fadl, Ahmad ibn Muhammad Abul-Husayn al-Xo azmiy, Hasan ibn al Muza a
Abu-Ali, Ali ibn-I oq, Abulhasan al-Xo azmiy, Muhammad ibn-Abul-Oosim Bayjuq, Abul-Fadl al-
Xo azmiy al-Odamiy, Nosi ibn Abd-as-Sayid ibn Ali al-Xo azmiy al Nah iy al Adib, Yusu ibn Abu
Bak ibn-Muhammad Abu-Yoqub as-Sakkokiy (Xo azmdan), Al-Qosim ibn-al-Muhammad ibn
Muhammad al-Muhammad al-Xo azmiy kabi adib a aylasu la haqida ba a sil ma‘lumo la ni
be adi.
1
IX-XII as la da Ma kaziy Osiyoda paydo bo’lgan sal ana la a ula ni boshqa gan hukm on
sulolala haqida Muhammad ibn Mansu Ma i udiy o’zining “Ta ix-i Mubo ak-shoh” asa ida
qimma li ma‘lumo la be gan. Bu asa da na aqa o’sha da siyosiy a ij imoiy ha o i, shuningdek,
ilm- an, adabiyo a madaniy yuksalish haqida keng ma‘lumo la yozib qoldi ilgan. IX-XII as la da
Ma kaziy Osiyo a Xu osondagi madaniy hayo , ij imoiy-siyosiy a iq isodiy munosaba la , ilm- an,
adabiyo a san‘a sohala ida yuz be gan yuksalish, ya‘ni ilk Hyg’o- nish haqidagi qimma li
1
Ba hold, V.V. Tu kis on mo‘g‘ulla bosqiniga qada . – Toshken : Fan, 1997
197
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ma‘lumo la boshqa ko’pgina manba- la da a boy ma‘na iy me osimizni o’ ganishga bag’ishlangan
ijodiy ishla da ha omonlama keng sha hlab be ilgan.
IX-X as la ga kelib Mo a ounnah hududida mus aqil da la la ning ashkil opishi ula da
siyosiy ba qa o lik, iq isodiy i ojlanish a madaniy hayo ning a naqiga ka a a‘si ko’ sa a
boshladi. Buxo o, Sama qand, Gu ganj a Ma kabi shaha la ilm- an a madaniya ma kazla i
si a ida shakllanib, i ojlana boshladi. Yoqu al-Hama iy-Mo’ljam al-buldon‖ asa ida shunday
yozadi: -Mo a ounnah eng ko’ kam, eng unumdo a xazinasi ko’p oq o’lkala dandi . Aholisi esa
yaxshilikka a saxo a ga ag’ba li, chaqi gan kishiga kam a lik bilan muomala qilu chi, qo’lla ida
bo ini baham ko’ u chidi la . Aga bi xonadonda bi kechada yuz, ikki yuz yoki ko’p oq odamla o
ulo la i bilan mehmon bo’lsa, ulo la iga yem-xashak, o’zla iga aom a ko’ pa o’shakla ham opish
mumkin edi. Uy egala i esa bu na sa doimiy oda bo’lganligi uchun hech qiynalmasdila .
Mo a ounnah aholisining ko’pchiligi o’z mablag’la ini bog- og’ ba po qilishga, yomla ni
a‘mi lashga sa qilishga oda langanla . Ko’ kamlikda esa bu un dunyoda Buxo odan go’zal joy
yo’q”.
IX–XII as la da Buxo o a Sama qand na aqa Mo a ounnah ning, balki bu un Islom
olamining eng yi ik siyosiy, madaniy, iq isodiy a ilmiy ma kazla i si a ida dunyo a ixida beqiyos
oʻ in egalladi. Bu da da Mo a ounnah da Somoniyla , Qo axoniyla a keyinchalik Saljuqiyla
hukm onligi da ida bu ikki shaha Sha qning eng yi ik ma kazla iga aylandi. Ayniqsa, Buxo o
Somoniyla da la ining poy ax i si a ida IX–X as la da “Islom olamining gʻa biy chega asidagi
Bagʻdod” deb a algan, Sama qand esa madaniya , sa do a ilm ma kazi si a ida anilgan. Ula ning
xalqa o ahamiya i siyosiy, iq isodiy, madaniy, diniy a ilmiy jiha dan bi -bi i bilan uz iy bogʻliq edi.
Somoniyla sulolasi (819–999) hukm onligi da ida Buxo o da la ning siyosiy ma kazi boʻlib, u
ye da sa oy, de onla , ha biy ma kazla , ku ubxonala , mad asala , bozo la joylashgan edi. Buxo o
shu da da Sha qdagi eng a aqqiy e gan shaha la qa o iga ki di. A ab a ixchisi al-Muqaddasiy
Buxo oni “Islomning eng goʻzal a eng obod shaha la idan bi i” deb a’ i lagan. Ibn Ha qal esa uni
“musulmon dunyosining ziyna i” deb a agan. Buxo oning xalqa o ahamiya i, a alo, uning geog a ik
joylashu i bilan bogʻliq edi. U Buyuk Ipak yoʻlining ma kaziy a moqla idan bi ida joylashgan
boʻlib, Xi oy, Hindis on, E onga, ha o Vizan iyaga bo u chi ka on yoʻlla ining muhim uguni
hisoblangan. Shu sababli, IX–X as la da Buxo o o qali oʻ u chi sa do ka onla i Sha qdan Gʻa bga
ipak, zi a o , chinni, qimma baho oshla , qogʻoz, emi buyumla olib oʻ gan, Gʻa bdan esa kumush,
shisha, oʻqimachilik mahsulo la i, qu olla kel i ilgan. Shaha iq isodiy jiha dan nihoya da yuksaldi,
huna mandchilik, ipakchilik, kulolchilik, me allsozlik i ojlandi. A xeologik opilmala Buxo oda
IX–X as la da mis, emi , b onza buyumla i ishlab chiqa ish keng yo‘lga qo‘yilganini ko‘ sa adi.
Buxo oning xalqa o nu uzi uning siyosiy ba qa o ligi a Somoniyla omonidan olib bo ilgan oqilona
siyosa bilan ham bogʻliq edi. Somoniyla E on a Mo a ounnah da islomiy-ma’ i iy uygʻonish
da ini boshlab be dila . Ula a ab xali aligi a kibidagi iloya dan mus aqil a zda boshqa u
yu i gan, shu bilan bi ga, islom dinining qad iya la ini mus ahkamlash, a ab ilidan ashqa i o s ilini
da la ili da ajasiga ko‘ a ish siyosa ini olib bo gan.
2
Shu u ayli Buxo o islom madaniya ining yi ik
ma kaziga aylandi. Bu ye da buyuk olimla , allomala , adibla aoliya yu i di. Ayniqsa, Imom al-
Buxo iy (810–870) nomi bu shaha bilan chamba chas bogʻliq boʻlib, u yozgan “Al-Jome’ as-sahih”
asa i bu un musulmon olamida eng ishonchli hadis o‘plami si a ida e’ i o e ilgan. Buxo o
mad asala i, masjidla i, ku ubxonala i bilan mashhu edi.
3
Ta ixiy manbala ga ko‘ a, X as da
3
Ba hold, V.V. Tu kis on mo‘g‘ulla bosqiniga qada . – Toshken : Fan, 1997
198
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Buxo oda 300 dan o iq mad asa a 100 ga yaqin masjid aoliya yu i gan. Ula dan eng mashhu i
A slonxon masjidi a Somoniy maqba asi bo‘lib, ula o‘sha da me’mo chiligining yuksak
namunala idi . Somoniy maqba asi bugungi kunda ham IX–X as me’mo chilik san’a ining
du donasi si a ida qad os lab u ibdi. Bu da da Sama qand ham Buxo o bilan bi qa o da
Mo a ounnah ning eng yi ik ilm- an a sa do ma kazla idan bi i edi. Sama qand shah ining a ixi
qadimiy bo‘lib, u Iskanda Zulqa nayn da idan boshlab Ma kaziy Osiyoning eng go‘zal
shaha la idan bi i si a ida ilga olinadi. IX–XII as la da esa u yangi iq isodiy a madaniy yuksalish
da ini boshdan kechi di. Qo axoniyla da ida (999–1212) Sama qand siyosiy ma kazla dan bi iga
aylandi. Aynan shu da da shaha de o la i, masjidla i, mad asa a bozo la i qay a qu ildi. Al-
Muqaddasiy Sama qandni “Ma kaziy Osiyoning yu agi, ilm a san’a ma kazi” deb a agan.
Sama qandda huna mandchilik, ipakchilik, ol in a kumushdan za ga lik buyumla i ishlab chiqa ish
i oj opgan, shuningdek, bu shaha Buyuk Ipak yoʻlining asosiy beka la idan bi i si a ida xalqa o
sa doda muhim ol oʻynagan.
Sama qand ka on bozo la i Xi oy, Hindis on, E on, I oq, Su iya, ha o Vizan iyadan kelgan
sa doga la bilan o‘la edi. Shaha o qali ipak, zi a o , qimma baho oshla , qu ol, yogʻoch a me all
mahsulo la i olib o‘ ilgan. Sama qandning xalqa o nu uzi, shuningdek, uning ilmiy a madaniy
hayo i bilan ham bogʻliq edi. IX–XII as la da bu ye da as onomiya, ma ema ika, ibbiyo , alsa a a
adabiyo yuksak i oj opdi. Aynan shu da da Mo a ounnah zaminida ye ishib chiqqan buyuk
allomala — Abu Nas Fo obiy, Abu Rayhon Be uniy, Abu Ali ibn Sino, al-Kho ezmiy, al-
Fa gʻoniyla ning ilmiy me osi bu un islom dunyosida an olingan edi.
4
Sama qand ula ning ilmiy
an’anasini da om e i gan ma kazla dan bi i boʻlib, bu ye da olimla , shoi la , a jimonla aoliya
yu i gan. Shaha ku ubxonala i, mad asala i, asadxonala i bilan mashhu bo‘lgan. X–XI as la da
Sama qandda qu ilgan Ulugʻbek mad asasining ilk p o o ipi ham ana shu da da shakllangan ilmiy
muhi bilan bog‘liq edi. Sama qand me’mo chiligi ham xalqa o e’ ibo ni o gan. Bu da da
ya a ilgan Bibixonim masjidi, A osiyob xa obala i, shaha ning ma kazidagi mino ala a sa oyla
Ma kaziy Osiyoning o‘sha da dagi a xi ek u a yuksalishini namoyish e gan. Shaha a o la ida
bogʻla , sugʻo ish a moqla i, su inshoo la i ba po e ilgan, bu esa uning iq isodiy qud a ini oshi gan.
IX–XII as la da Buxo o a Sama qand o‘ asida madaniy aqoba ma jud bo‘lgan. Ha ikkisi o‘z
da ining “Islom enessansi” ma kazla i si a ida e’ i o e ilgan. Bu da da a ab xali aligi ma kazidan
mus aqil bo‘lgan Mo a ounnah da milliy uygʻonish ja ayoni kechdi. Fo s- ojik ili adabiyo a ilm
ili si a ida qay a jonlandi. Buxo oda Abu Abdulloh Rudakiy, Daqiqiy, Abu Mansu Daqiqiy, Abu
Ali Bal’amiy, Abu Mansu Saolibiy kabi adibla ijod qildila . Ula ning asa la i o s- ojik
adabiyo ining poyde o ini ya a di. Rudakiy “ o s she’ iya ining o asi” deb a aladi a u Buxo oda
Somoniy ami la ining sa oy shoi i bo‘lgan. Shu bilan bi ga, bu da da a ab ili ham ilm ili si a ida
keng qo‘llanilgan. Sama qandda esa a ixchi Na shaxiy, geog a al-Is ax iy, olim Ibn Sino a boshqa
ko‘plab allomala aoliya yu i di. Na shaxiyning “Buxo o a ixi” asa i IX–X as Mo a ounnah
hayo ining bebaho manbasi bo‘lib, unda shaha la ning iq isodiy, siyosiy a madaniy hola i ba a sil
as i langan. Buxo o a Sama qand o‘sha da da na aqa ilm a madaniya , balki islom dini
ma kazla i si a ida ham anilgan. Buxo oda iqh, hadis, a si , kalom ilmla i i ojlangan, bu ye da
mashhu aqihla , muhaddisla , mu assi la aoliya yu i gan. Shula dan eng mashhu la i Imom al-
Buxo iy, Abu Lays Sama qandiy, Abu Mansu Mo u idiy bo‘lib, ula ning asa la i bu un islom
4
Ka imo , A. Oʻ a as la da Mo a ounnah shaha madaniya i. – Toshken : Sha q, 2012.
199
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
olamida keng a qalgan.
5
Abu Mansu Mo u idiy Sama qandda yashab, “Ki ob a - a hid” asa ini
yozgan, bu asa sunniy islomdagi aqida iy yo‘nalish – mo u idiya mak abining asosini ya a gan. Bu
mak ab Mo a ounnah da islomning ilmiy asosla ini shakllan i di a keyinchalik bu un musulmon
dunyosiga yoyildi.
6
IX–XII as la da Buxo o a Sama qand xalqa o diploma ik munosaba la da ham
muhim ol o‘ynagan. Somoniyla da ida Buxo o o qali Xi oy, Hindis on, E on, A ab xali aligi,
Vizan iya elchila i o‘ gan. Ka on yo‘lla i o qali siyosiy, iq isodiy, madaniy axbo o almashinu i
amalga oshgan. Qo axoniyla da ida esa Buxo o a Sama qand Tu k dunyosi bilan ham aol aloqala
o‘ na gan. Bu shaha la o qali u kiy xalqla islom dini bilan anishgan, a ab yozu i, islomiy
madaniya a ilm Mo a ounnah o qali Qashgʻa , Ye isu , ha o Volga bo‘yla iga a qalgan. Buxo o
a Sama qand shu a iqa islom si iliza siyasining shimoliy chega ala idagi madaniy koʻp ik
azi asini baja gan. Shuningdek, bu da da Buxo o a Sama qandda an a exnika i oji ham
sezila li da ajada bo‘lgan. Sama qandlik olimla as onomiya, ma ema ika, ibbiyo sohasida
kash iyo la qilganla . Ibn Sino “Ki ob ash-shi o” a “Al-Qonun i - ibb” asa la ini aynan
Mo a ounnah da boshlab yozgan, ula ning ay im qismla i Sama qand a Buxo o ilmiy muhi ida
shakllangan. Be uniy ham bu hududda o‘zining ilmiy izlanishla ini olib bo gan.
Shaha la madaniy hayo ida me’mo chilik, musiqa, as i iy san’a , naqshinko lik, kulolchilik
yuksak da ajada i ojlangan. Sama qand sopol buyumla i, Buxo o gilamla i, ipak ma ola i Sha q a
G‘a b bozo la ida yuqo i baholangan. Buxo o us ala i yasalgan me all idishla , za ga lik buyumla i
Bag‘dod, Damashq, Qohi a bozo la i o qali Ye opagacha ye ib bo gan. IX–XII as la da bu ikki
shaha shunchalik obod bo‘lganki, a ab geog a la i ula ni “Ye yuzining eng chi oyli shaha la idan”
deb a agan. Ula ning obodonligi su a moqla ining i ojlanganligi, adola li soliq siyosa i,
ka onsa oy a bozo la ning a ibga solinganligi bilan izohlanadi. Shuningdek, bu shaha la ning
xalqa o ob o‘si ula ning diniy bag‘ ikenglik siyosa i bilan ham bog‘liq bo‘lgan. Somoniyla a
Qo axoniyla da ida za dush iyla , nas oniyla , yahudiyla ham inch- o u yashagan, bu esa
ula ning sa do a iq isodiy aloqala ini yanada kengay i gan. Na ijada Buxo o a Sama qandning
xalqa o sa doda o‘ ni mus ahkamlanib, ula Sha q bilan G‘a b o‘ asidagi madaniy almashinu
ma kaziga aylangan.
7
XII as ga kelib, bu ikki shaha hali ham iq isodiy a madaniy jiha dan gullab-yashnayo gan edi,
bi oq bu yuksalish XIII as boshla ida mo‘g‘ulla bosqinidan so‘ng pasaydi. Shunga qa amay, IX–
XII as la da Buxo o a Sama qandning xalqa o ahamiya i, ula ning siyosiy, iq isodiy, ilmiy a
madaniy hayo dagi o‘ ni a ixda chuqu iz qoldi di. Ula o‘sha da da na aqa Mo a ounnah , balki
bu un musulmon dunyosining eng nu uzli shaha la iga aylangan, ilm a ma’ i a ma kazi si a ida
jahon si iliza siyasiga beqiyos hissa qo‘shgan.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Ba hold, V.V. Tu kis on mo‘g‘ulla bosqiniga qada . – Toshken : Fan, 1997.
2. Sagdullae , A., Ma lono , U. Oʻzbekis on a ixi (Qadimgi da la dan XIV as gacha). –
Toshken : Oʻqi u chi, 2003.
3. Ka imo , A. Oʻ a as la da Mo a ounnah shaha madaniya i. – Toshken : Sha q, 2012.
5
Sagdullae , A., Ma lono , U. Oʻzbekis on a ixi (Qadimgi da la dan XIV as gacha). – Toshken :
Oʻqi u chi, 2003
6
Ka imo , A. Oʻ a as la da Mo a ounnah shaha madaniya i. – Toshken : Sha q, 2012.
7
Sagdullae , A., Ma lono , U. Oʻzbekis on a ixi (Qadimgi da la dan XIV as gacha). – Toshken :
Oʻqi u chi, 2003.
200
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
4. Al-Muqaddasiy. Ahsan a - aqasim i ma’ i a al-aqalim (Yu la haqida eng go‘zal aqsimo ).
A abcha aslidan a jima. – Bay u , 1980.
5. Ibn Ha qal. Su a al-a d (Ye su a i). – Bay u : Da Sade , 1967.
6. Be uniy, Abu Rayhon. Oso ul-boqiya an al-qu un al-xoliya. – Toshken : Fan, 1973.R eladze
E.V., Saido A.X., Abdullae Ye.V. Qadimgi O’zbekis on si iliza siyasi: da la chilik a huquq
a ixidan la hala . - T., 2001.
