220
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
TURKISTON XALQ HARAKATINING KELIB CHIQISHI, SABAB VA
OQIBATLARI (1917-1924)
Isma o Samanda Asa ullo oʻgʻli
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
[email p o ec ed]
Eshmama o Azama An a o'g'li
[email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733904
Anno a siya: 1917-yil Rossiyada e al inqilobi yuz be ishi bilan Ma kaziy Osiyo a boshqa
Rossiya impe iyasi a kibidagi hududla da ham ij imoiy-siyosiy o‘zga ishla ezlashdi. Bu oqea xalq
o asida no ozilikni kuchay i di, ayniqsa dehqonla , ishchila a milliy eli a o asida siyosiy aollik
oshdi. Ushbu maqolada Tu kis on hududida yuz be gan xalq ha aka ining kelib chiqishi, sababla i a
uning oqiba la i haqida ke akli ma’lumo la be ilgan.
Kali so‘z: Buxo o Xalq So e i, Tu kis on ASSR, Kichik E gash, Madaminbek, „Milliy is iqlol“,
Validiy, Tu kis on milliy bi ligi.
Аннотация. С Февральской революцией 1917 года в России ускорились общественно-
политические изменения в Средней Азии и других регионах Российской империи. Это
событие усилило недовольство народа, особенно крестьян, рабочих и национальной элиты. В
статье представлены необходимые сведения об истоках, причинах и последствиях народного
движения, происходившего на территории Туркестана.
Ключевые слова: Бухарский Народный Совет, Туркестанская АССР, Кичик Эргаш,
Мадаминбек, «Национальная независимость», Валиди, Туркестанское национальное
единство.
Abs ac . Wi h he Feb ua y Re olu ion in Russia in 1917, socio-poli ical changes accele a ed
in Cen al Asia and o he e i o ies o he Russian Empi e. This e en in ensi ied discon en among
he people, especially among he peasan s, wo ke s and he na ional eli e. This a icle p o ides he
necessa y in o ma ion abou he o igins, causes and consequences o he popula mo emen ha ook
place in he e i o y o Tu kes an.
Keywo ds: Bukha a People's So ie , Tu kes an ASSR, Kichik E gash, Madaminbek, "Na ional
Independence", Validiy, Tu kes an na ional uni y.
1917-yil e al inqilobidan so‘ng Tu kis on iloya ida yangi siyosiy ashkilo la shakllana
boshladi, masalan, Mahalla a Milliy Kengashla aoliya yu i a boshladi. Fe al inqilobidan keyin
O‘ a Osiyo hududida so e hokimiya iga qa shi u li xalq ha aka la i a qo‘zg‘olonla yuzaga keldi.
1917-yil oxi ida Tu kis on gene al-gube na o ligi hududida mahalliy dehqonla a xalq a miya
ha aka la i boshladi.
1
1918-yil boshida Buxo o ami ligida Xalq ha aka i kuchaydi; Buxo o Xalq
So e i ashkil e ilishi a xalq hukuma ining shakllanishi bu ja ayonning na ijasi bo‘ldi. 1918-yil
e al oyida Sama qand a Buxo oda xalq qo‘zg‘olonla i, ami lik qa shiligiga qa amay, keng
ko‘lamda da om e di. Shuningdek, 1918-yilda Qashqada yo a Su xonda yo iloya la ida dehqonla
isyonla i qayd e ilgan, bu isyonla mahalliy hokimiya a so e uzilmala iga qa shi edi.
Bu ha aka oʻz jugʻ o iy doi asiga koʻ a, 3 hududga boʻlinadi: Tu kis on ASSR, Buxo o
Respublikasi a Xo azm Respublikasi hududla i.
2
U keyinchalik Oʻzbekis on, Tu kmanis on,
1
V. Le i, Tu kis on a O‘ a Osiyoda inqilobiy ja ayonla , Mosk a, 1925
2
S. Toshma o , Tu kis on Xalq So e Respublikasi a ixi, 1995
221
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Tojikis on SSRda ham da om e di. Qu olli ku ash oʻz i ojlanish ja ayoniga koʻ a, 2 da ni bosib
oʻ di: 1918—24 a 1925—1935-yilla . Tu kis onda so e ejimiga qa shi qu olli ha aka .q.q.h.ning
1da i, das labki qu olli gu uxda ning ashkil opishi Kichik E gash a Ka a E gashning nomla i
bilan uz iy bogʻliqdi . Tu kis on mux o iya i hukuma i qoʻshiniga boshchilik qilgan Kichik E gash.
1918-yil 19— 21- e alda Qoʻqon shah ida boʻlgan u ush na ijasida magʻlubiya ga uch ab, Qoʻqon
uyezdidagi Bachqi qishlogʻiga chekindi. 26- e alda Bachqi ga qizil g a diyachila a a man
dashnokda i (qa ang „Dashnakiu yun“)ning 5 a o yadi hujum qildi. 27- e alda boʻlgan jangla ning
bi ida Kichik E gash halok boʻlgach, Ka a E gash Fa gʻona odiysida bolshe ikla ning
mus amlakachilik a ibiga qa shi ku ash boshladi. Tez o ada ha aka bu un Fa gʻona odiysi a
Sama qand iloya i hududla iga a qaldi.
Tu kis onda so e ejimiga qa shi qu olli ha aka .q.q.h.niig bosh sababi bolshe ikla ning
oʻlkada yu i gan mus amlakachilik a sho inis ik siyosa i boʻldi. Bolshe ikla omonidan amalga
oshi ilgan das labki so sialis ik adbi la (ko xonala ning da la ix iyo iga oʻ kazilishi, xususiy
mulkning uga ilishi, oziq-o qa aqsimo i a gʻalla monopoliyasi, islom dinining cheklanishi
a a eizm a gʻibo i, masjid, Mad asa, xususiy mak ab a qozixonala ning beki ilishi, aq ye la ning
o ib olinishi, majbu iy mehna ning jo iy qilinishi, bozo la ning yopilishi a boshqala ) hamda qizil
a miya jangchila ining alonchilik a bosqinchilik siyosa i ha aka ga alohida keskinlik a koʻlam
bagʻishladi. Bu hodisala ku ashning obo a kengayishi a i ojlanishiga olib keldi. Qu olli ku ash
oʻzining ha aka lan i u chi kuchla i (dehqonla , cho ako la , huna mandla , kosibla a ma diko la ,
oʻq bada la oilala ning akilla i — sa doga la , boyla hamda ulamola ) a ashkiliy uzilishi
jiha idan ham aholining ba cha gu uxla i a ij imoiy qa lamla ini oʻziga qam ab olgan ha aka
hisoblanadi. Ku ashchila ning milliy a kibi, asosan, ub joy aholi
— oʻzbekla , ojikla , u kmanla , qi gʻizla , qozoqla , qo aqalpoqla , qisman uygʻu la dan ibo a
boʻlgan. Shuningdek, usla a Validiy omonidan yubo ilgan
ay im boshqi d a a a ha biyla i, Tu kiya a A gʻonis ondan kelgan oz miqdo dagi zobi la ham
bo edi.
3
Madaminbek qoʻshinla i bilan Jalolobodda u gan K. Mons o ning k es ʼyanla a miyasi
oʻ asida so e ejimi a qizil a miyaga qa shi bi galikda ku ashish uchun oʻza o bi im uzilgan
(1919.02.09.). Qizil aska la omonidan bosqinchilik a alonchilikla ning kuchayishi ula ga qa shi
ha aka ni yanada kuchay i di a ku ashchila sa iga mun azam a ishda aska la (yigi la ) qoʻshilib
u di a yangidan yangi gu uhla ashkil opdi.
4
1919-yilda Tu kis on Xalq So e Respublikasi ashkil e ildi, bu hududda so e hokimiya ini
o‘ na ish a mus ahkamlash maqsadida bi qa o siyosiy cho a- adbi la amalga oshi ildi. 1919-yil
oxi ida Fa g‘ona odiysida xalq ha aka i a isyonla kuchaydi, mahalliy qabilala a dehqonla
ami lik hukuma iga qa shi u dila . 1920-yilda Buxo o Xalq So e i mus aqil siyosiy a ij imoiy
isloho la boshladi, ag a isloho la o qali dehqonla huquqla i mus ahkamlandi, mulk egala i e la ni
bo‘lishishga majbu qilindi. 1920-yilning yozida Sama qand a Toshken da xalq a ishchi ha aka la i
kengayib, so e hokimiya i a mahalliy qo‘zg‘olonla o asida ziddiya kuchaydi. 1921-yilda
Qo aqalpog‘is on a Xo azm hududla ida xalq ha aka la i o‘z cho‘qqisiga e di, ko‘plab mahalliy
boshliqla a qabila ahba la i so e hukuma iga qa shi ku ashdi.
5
3
N. Po‘la o , Ma kaziy Osiyo 1917–1924, Sama qand, 1978
4
V. Le i, Tu kis on a O‘ a Osiyoda inqilobiy ja ayonla , Mosk a, 1925
5
M. Salimo , Xalq isyonla i a inqilobla , Toshken , 2002
222
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Validiyning Tu kis onga kelishi a ku ash maydoniga chiqishi, „Tu kis on milliy
bi ligi“ ashkilo ining qa o opishi (1921.02.08) bilan jangla bu un min aqada a j olib ke di. Boshqa
yashi in milliy ashkilo la („Milliy i ihod“, „Milliy is iqlol“) ham uzilib, ula ha aka ni aol qoʻllab-
qu a lashdi. Tu kis on jamiya ida oʻsha pay da ye akchi ma qega ega boʻlgan ulamola ham ha aka
ma ku asini ayyo lashda muayyan da ajada xizma qildila . Ammo ha aka ay im mu aassib
uhoniyla ning amalla i oqiba ida koʻpgina holla da aqa islom gʻoyala iga singib ke di a shu bilan
cheklanib qoldi. Ku ashchila aqa jang ha aka la i olib bo ish bilan cheklanmasdan Madaminbek
boshchiligida Mu aqqa Fa gʻona hukuma i (1919.22.10) nomli hukuma ni ham uzdila . 1920—
1924-yilla da Buxo o a Xo azm espublikala ida milliy muxoli a olib bo gan ozodlik ku ashi oʻziga
xos alohida yoʻnalish a xususiya ga ega boʻlib, oʻ a mu akkab a ziddiya li ekanligi bilan Tu kis on
Respublikasidagi bu ha aka dan aj alib u adi. Bolshe ikla qizil aska la ga ayangan holda 1920-yil
1- e alda Xi a xonligi a 1920-yil 2-sen ab da Buxo o ami ligini qu olli kuch bilan agʻda ib,
hokimiya ni Buxo oda, asosan, Yosh buxo olikla , Xo azmda esa Yosh xi alikla i qala ining
aʼzola idan ibo a demok a ik kuchla qoʻliga be ishdi. Lekin, bu joyla da hokimiya uchun
ku ashayo gan boshqa kuchla ham ma jud boʻlib, na ijada milliy kuchla oʻ asida hokimiya
masalasida oʻza o ix ilo ujudga keldi. Buxo o Xalq So e Respublikasi a Xo azm Xalq So e
Respublikasi. 1920-yilda yuzaga kelgan qu olli muxoli a shu sababli bi yoʻla 2 kuchga qa shi:
bi inchidan, bu da la la hududida joylashgan bosqinchi qizil a miya qismla iga qa shi mus aqillik
ku ashini; ikkinchidan, bolshe ikla yo damida hokimiya ni egallab olgan kuchla ga, yaʼni Yosh
xi alikla , Yosh buxo olikla ga qa shi muxoli lik u ushini olib bo dila . Bu ha aka ning Tu kis on
Respublikasi, xususan, Fa gʻona odiysidagi qu olli ku ashdan a qli jiha i ham ana shunda.
6
1924-yil oxi ida Tu kis on min aqasida milliy hududiy chega alanish oʻ kazilishi na ijasida
qu olli ku ashning 1da i yakunlandi. Uning 2da i esa yana 10 yil da om e ib, oʻzining xa ak e i a
kuchla nisba i jiha idan a algi da ga nisba an ancha a q qiladi. Bu da da, asosan, Fa gʻona
odiysi, Sha qiy Buxo o a Xo azm oqeasida jangla da om e di. 30-yilla ning oʻ ala iga kelib
qu olli ha aka magʻlubiya ga uch adi. Ti ik qolgan ku ashchila ning aksa iya i xo ijiy da la la ga
muhoji boʻlib joʻnab ke ishga majbu boʻldi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. V. Le i, Tu kis on a O‘ a Osiyoda inqilobiy ja ayonla , Mosk a, 1925
2. A. Qodi iy, Milliy ha aka la a ixi, Toshken , 1956
3. N. Po‘la o , Ma kaziy Osiyo 1917–1924, Sama qand, 1978
4. M. Salimo , Xalq isyonla i a inqilobla , Toshken , 2002
5. S. Toshma o , Tu kis on Xalq So e Respublikasi a ixi, 1995
6. Ahmad, S. Science and Ci iliza ion in Islam. — Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess, 2021. — 280
be .
6
M. Salimo , Xalq isyonla i a inqilobla , Toshken , 2002
