226
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
O‘RTA OSIYODA NEOLIT INQILOBI: JOYTUN, KALTAMINOR VA
HISOR MADANIYATLARI MISOLIDA
Sa iddino a Si o a O’k amjon qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i alabasi
E-mail: Si o aSa iddino a
Ib ohimo Jasu bek Is oil o’g’li
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i alabasi
E-mail: ib ohimo jasu bek414.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17733998
Anno a siya: Ushbu ilmiy maqola insoniya a ixidagi eng muhim bu ilish nuq ala idan bi i –
Neoli da ida (mil.a . V–III ming yillikla ) yuz be gan ij imoiy-iq isodiy a madaniy
ans o ma siyala ni Oʻ a Osiyo manzilgohla i misolida ahliI qiladi. Tadqiqo “Neoli inqilobi” deb
a alu chi, aqsimlo chi (o chilik- e machilik) iq isodiyo dan ishlab chiqa u chi (dehqonchilik a
cho achilik) iq isodiyo ga oʻ ish ja ayonining Oʻ a Osiyoning u li geog a ik min aqala ida (Joy un,
Kal amino , Hiso madaniya la ida) qanday namoyon boʻlishini solish i ma- a ixiy ahliI me odi
yo damida oʻ ganadi. Tadqiqo shuni koʻ sa adiki, bu oʻ ish bi xil ezlik a da ajada emas, balki
mahalliy ekologik sha oi la bilan belgilanib, u li xoʻjalik madaniya la ini ujudga kel i gan.
Maqolada, ayniqsa, doimiy oʻ oqlikning shakllanishi, o iqcha mahsulo ning paydo boʻlishi a bu
hodisala ning mulkiy engsizlik, ij imoiy abaqalanish a das labki si iliza siya shaklla i uchun zamin
ya a ishdagi ahamiya i aʼkidlangan.
Kali soʻzla : Neoli inqilobi, Oʻ a Osiyo, Joy un madaniya i, Kal amino madaniya i, Hiso
madaniya i, ishlab chiqa u chi xoʻjalik, oʻ oqlik, a xeologiya, si iliza siya shakllanishi.
Anno a ion: This scien i ic a icle analyzes one o he mos signi ican u ning poin s in human
his o y — he Neoli hic pe iod (5 h–3 d millennia BCE) — by examining he socio-economic and
cul u al ans o ma ions ha ook place in he se lemen s o Cen al Asia. The esea ch in es iga es,
h ough he compa a i e-his o ical me hod, how he p ocess known as he “Neoli hic Re olu ion” —
he ansi ion om an ex ac i e economy (hun ing and ga he ing) o a p oduc i e economy
(ag icul u e and animal husband y) — mani es ed i sel in di e en geog aphical egions o Cen al
Asia (such as he Jey un, Kal amino , and Hissa cul u es). The s udy demons a es ha his ansi ion
did no occu a he same pace o le el e e ywhe e, bu a he was de e mined by local en i onmen al
condi ions, which led o he eme gence o di e se economic cul u es. The a icle pa icula ly
emphasizes he o ma ion o pe manen se lemen s, he appea ance o su plus p oduc ion, and he
signi icance o hese phenomena in laying he g oundwo k o p ope y inequali y, social
s a i ica ion, and he ea lies o ms o ci iliza ion.
Keywo ds: Neoli hic Re olu ion, Cen al Asia, Jey un cul u e, Kal amino cul u e, Hissa cul u e,
p oduc i e economy, seden ism, a chaeology, o ma ion o ci iliza ion.
Аннотация: В данной научной статье анализируется один из важнейших переломных
моментов в истории человечества — неолитический период (V–III тысячелетия до н.э.) — на
примере социально-экономических и культурных трансформаций, происходивших на
территории Средней Азии. Исследование, опираясь на сравнительно-исторический метод,
рассматривает, как процесс, известный как «неолитическая революция» — переход от
присваивающего хозяйства (охоты и собирательства) к производящему хозяйству
(земледелию и скотоводству) — проявлялся в различных географических регионах Средней
Азии (в культурах Джейтун, Кальтеминар и Гиссар). Результаты исследования показывают,
что этот переход происходил не с одинаковой скоростью и не на одном уровне, а определялся
местными экологическими условиями, что привело к формированию различных
227
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
хозяйственных культур. Особое внимание в статье уделено становлению оседлого образа
жизни, появлению избыточного продукта и значению этих процессов в формировании
имущественного неравенства, социальной стратификации и первых форм цивилизации.
Ключевые слова: неолитическая революция, Средняя Азия, джейтунская культура,
кальтеминарская культура, гиссарская культура, производящее хозяйство, оседлость,
археология, формирование цивилизации.
1. Ki ish. Neoli da i insoniya a ixida chuqu k ali a i oʻzga ishla bilan aj alib u adigan,
Paleoli a Mezoli epoxala idan keyingi muhim bosqich hisoblanadi. Bu da oʻzining eng muhim
hodisasi – “Neoli inqilobi” (G. Chayld a amasi) u ayli jamiya a aqqiyo iga asosiy bu ilishni
kel i ib chiqa di. “Neoli inqilobi” deganda, asosan, yo oyi oʻsimlik a hay onla ni xonakilash i ish
o qali amalga oshi ilgan, aqsimlo chi xoʻjalik u idan ishlab chiqa u chi xoʻjalikka oʻ ish
ushuniladi. Bu oʻzga ish na aqa oziq-o qa manbala ini ba qa o lash i di, balki aholining doimiy
joyla da yashashiga (o oqlashu ), aholi sonining koʻpayishiga, yangi exnologiyala ning
(kulolchilik, oʻqimachilik) paydo boʻlishiga a ij imoiy uzilmaning mu akkablashu iga olib keldi.
Oʻ a Osiyo hududi ushbu global ja ayonni oʻ ganish uchun nodi imkoniya ya a adi, chunki u
bi aq ning oʻzida oʻ oq dehqonchilik, baliqchilik a o chilik asosidagi u li iq isodiy madaniya la
ujudga kelgan ma kaz boʻlgan. Olimla ning aʼkidlashicha, aynan Neoli da ida osh qu olla ni
ishlo be ishning yangi usulla i (silliqlash, pa malash) oʻzlash i ilib, keyingi iq isodiy i ojlanish
uchun za u boʻlgan exnologik zamin ya a ilgan [1, B. 69].
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi Oʻ a Osiyoning uch a yi ik Neoli madaniya i – Joy un,
Kal amino a Hiso madaniya la ining xoʻjalik u i, u a joyla i, madaniy xususiya la i a ula ning
min aqa iy si iliza siya shakllanishiga qoʻshgan hissasini ikkilamchi manbala asosida solish i ma-
ahliI qilishdan ibo a .
2. Me odologiya. Tadqiqo solish i ma- a ixiy ahliI me odiga asoslanadi. Ushbu me od
Oʻ a Osiyoning u li geog a ik a iqlim sha oi la ida joylashgan Neoli madaniya la ining
xususiya la ini qiyosiy oʻ ganish, ula ning oʻxshash a a qli jiha la ini aniqlash imkonini be adi.
Tadqiqo ja ayonida a ixiy- anqidiy yondashu qoʻllanilib, V. Masson, A. Asqa o , Ya.
Gʻulomo , M. Joʻ aqulo kabi ye akchi olimla ning monog a iyala i a ilmiy maqolala i asosida
a xeologik maʼlumo la ( u a joy qoldiqla i, qu olla , sopol idishla , qab la ) ahliI qilindi a ula ning
ij imoiy-iq isodiy mohiya i ochib be ildi. Me odologiyaning ma kazida ha bi madaniya ning a o -
muhi ga moslashu i na bu moslashu ning ula ning iq isodiy modeli a ij imoiy uzilishiga aʼsi ini
oʻ ganish yo adi.
3. Na ijala a muhokama. Janubiy Oʻ a Osiyoning oʻ oq dehqonchilik ma kazi:
Joy un madaniya i. Joy un madaniya i (mil.a . VI–V ming yillikla ) janubiy Tu kmanis onda,
Kope dogʻ e akla ida ujudga kelgan boʻlib, Oʻ a Osiyoda Neoli inqilobining eng yo qin
namunasidi . Bu madaniya Yaqin Sha qning ilk dehqonchilik ma kazla i (masalan, Ja mo) bilan
be osi a aloqada boʻlganligi bilan aj alib u adi [2, B. 42-45]. A xeologik qazishmala Joy un
makonla ida somonli loydan (paxsa) qu ilgan, doimiy yashash uchun moʻljallangan uyla qoldiqla ini
ochib be gan. Bu qu ilish usuli ilk oʻ oq u mush a zining shakllanganligining aniq dalilidi [3,
B. 122].
Joy un aholisining asosiy xoʻjalik aoliya i bugʻdoy a a pa kabi don ekinla ini ye ish i ish
hamda qoʻy a echkini xonakilash i ishdan ibo a boʻlgan [2, B. 43]. Bu kompleks xoʻjalik modeli
“ oʻliq shakldagi Neoli inqilobi”ni angla adi, yaʼni na aqa oʻsimlikchilik, balki cho achilik ham
i ojlangan. Bu hola , oʻz na ba ida, ba qa o o iqcha mahsulo ya a ilishiga, bu esa aholi sonining
228
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
oshishi a huna mandchilikning (masalan, sopol idishla yasash) mus aqil soha si a ida aj alib
chiqishiga imkon be di.
3.2. Choʻl a da yo ohasi madaniya i: Kal amino madaniya i.
Kal amino madaniya i (mil.a . IV–III ming yillikla ) Amuda yoning quyi oqimi, O olboʻyi a
Qizilqum choʻlining chekka qismla ida a qalgan. Ushbu hududning qu gʻoqchil iqlimi a qumli
up oqla i keng koʻlamli dehqonchilikni qiyinlash i gan. Shu sababli, Kal amino aholisining
iq isodiyo i asosan baliqchilik, o chilik a e machilikga asoslangan edi [4, B. 92].
Kal amino madaniya ining eng diqqa ga sazo o jiha i – ulkan, 24x17 me li jamoa yashash
joyla ining opilishi boʻlib, bu 100-120 kishilik yi ik jamoa gu uhla ining ma judligini koʻ sa adi [5,
B. 17]. Ula cha xsiz, qoʻlda yasalgan a oʻyiq naqshla bilan beza ilgan sopol idishla ishlab
chiqa ishgan [5, B. 18]. Bu exnologik yu uqla (kulolchilik, eh imol oʻqimachilik) ula ning
i ojlangan madaniya ga ega ekanligidan dalola be adi. Bi oq, iq isodiy asosining oʻzga masligi
u ayli Kal amino madaniya i bu unlay oʻ oq hayo ga oʻ a olmagan a ma sumiy koʻchmanchilikni
saqlab qolgan. Demak, bu madaniya Neoli inqilobining exnologik jiha la ini oʻzlash i gan, ammo
uning asosiy iq isodiy mohiya iga oʻliq moslasha olmagan “a alash model”ni i odalaydi.
3.3. Togʻli min aqaning anʼana iy o chilik madaniya i: Hiso madaniya i
Hiso madaniya i hozi gi Tojikis onning ogʻ oldi a ogʻli hududla ida a qalgan boʻlib, u yuqo idagi
ikkala madaniya dan ham keskin a q qiladi. Togʻli elye a qulay boʻlmagan iqlim sha oi i
dehqonchilikni deya li imkonsiz qilgan. Shu sababli, Hiso madaniya i aholisi asosan o chilik bilan
shugʻullangan [2, B. 44; 6, B. 73]. Ula osh qu olla ga ishlo be ishda nisba an anʼana iy (oʻ a
paleoli ga yaqin) usulla ni qoʻllaganlikla i, ula ning izolyasiyalanganligi a inno a siyala ga sekin
ki ib bo ishini koʻ sa adi.
Bi oq, bu ula ning madaniy jiha dan qoloq boʻlganligini angla maydi. Tu qo ul manzilgʻohidan
opilgan gʻujanak qab la mu akkab da n ma osimla i a jamoa iy eʼ iqod izimla ining
ma judligidan dalola be adi [7, B. 54]. Hiso madaniya i shuni isbo laydiki, Neoli inqilobining
aʼsi i geog a ik cheklo la u ayli bi xil da ajada boʻlmagan. Baʼzi jamoala a o -muhi sha oi iga
koʻ a, anʼana iy o chilik- e imchilik xoʻjaligini saqlab qolishga majbu boʻlgan. Oʻ a Osiyoning
Neoli da i insoniya si iliza siyasining keyingi a aqqiyo i uchun hal qilu chi ahamiya ga ega
boʻlgan bi qa o undamen al oʻzga ishla ni kel i ib chiqa di.
• Bi inchidan, Joy un madaniya i misolida koʻ inib u ibdiki, doimiy oʻ oqlik a ishlab
chiqa u chi xoʻjalikning paydo boʻlishi o iqcha mahsulo ya a ilishiga olib keldi. Bu, oʻz
na ba ida, mulkiy engsizlik, mehna boʻlinishi a ij imoiy abaqalanishning das labki shaklla ini
ujudga kel i di.
• Ikkinchidan, Kal amino a Hiso madaniya la i shuni koʻ sa adiki, “Neoli inqilobi” uni e sal
emas, balki adap i ja ayon boʻlib, mahalliy ekologik sha oi la uning yoʻnalishi a ezligini belgilab
be gan. Bu min aqada bi aq ning oʻzida u li iq isodiy madaniya la (dehqonchilik, baliqchilik,
o chilik) ma jud boʻlgan.
• Uchinchidan, huna mandchilikning i ojlanishi (kulolchilik, oʻqimachilik) mahalliy a ha o
min aqala a o ayi boshlash munosaba la ining shakllanishiga u ki boʻldi [8, B. 19].
• Toʻ inchidan, aynan oʻ oq dehqonchilik ma kazla i (masalan, Joy un) keyinchalik Oʻ a
Osiyoning da yo odiyla ida (Za a shon, Amuda yo) paydo boʻladigan ilk shaha la a mu akkab
jamiya la (b onza da idagi Sapalli epa, Ja qoʻ on) uchun ij imoiy-iq isodiy a madaniy poyde o
boʻlib xizma qildi [9, B. 15].
4. Xulosa. Neoli da i na aqa qu olla ni akomillash i ish da i, balki insoniya ning abia ga
nisba an munosaba ining asosdan oʻzga ishi – passi is eʼmolchilikdan aol ishlab chiqa u chilikka
229
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
oʻ ish da i edi. Oʻ a Osiyo bu global ja ayonning muhim a oʻziga xos ma kazi boʻlib, uning boy
a xilma-xil a xeologik me osi si iliza siya a aqqiyo ining mu akkab yoʻlla ini ushunish uchun
noyob imkoniya ya a adi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Kabi o J, Sagdullaye A. O‘ a Osiyo a xeologiyasi. – Toshken : O‘qi u chi, ISBN: 5-645-
00968-1. 1990. – B. 160.
2. Asqa o A. A. Qadimgi dehqonchilik madaniya i a ixidan. – Toshken : Fan, 1993. – B. 42-45.
3. Массон В. М. Средняя Азия в эпоху неолита и энеолита. – Москва: Наука, 1966. – С. 307.4.
4. Jo‘ aqulo M. J. O‘ a Osiyo ib idoїy a xeologiyasi. – Toshken : O‘qi u chi, 1984. – B. 216.
5. Gʻulomo Ya. Gʻ. Xo azmning sug‘o ish a ixi. – Toshken : Fan, 1959. – B. 15-20.
6. Ib agimo R. A xeologiya. – Тошкент: Fan, 2022. – B. 236.
7. Egambe diye a N. A. A xeologiya (oʻqu qoʻllanma). – Тошкент, 2011. – B. 174.
8. Shi ino T. Sh. Qadimgi Oʻzbekis on si iliza siyasi a ixidan oche kla . – Тошкент: Maʻna iya ,
2001. – B. 18-20.
9. Аскаров, А. А. 1977. Древнеземледелъческая кулътура эпокҳи бронзй юга Узбекистана
(Анcиент агриcултурал cултуре оф тҳе Бронзе Аге оф тҳе соутҳ оф Узбекистан). Ташкент:
“Фан” Публ. (ин Руссиан).– п 15.
