Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 10
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
48
Anno a siya Maqolada Oʻzbekis onda mus aqillik yilla ida mahalliy
boshqa u izimini mode niza siyalash ja ayoni a si langan. Bu bo ada mualli
sohaga inno a siyala ni jalb e ish yoʻnalishida bi qancha xulosala ni kel i ib
chiqa adi.
Kali so‘zla : da la boshqa u i, ij o hokimiya i izimi, mahalliy hokimiya ,
mode niza siya, inno a siya, op imallash i ish.
Oʻzbekis on Respublikasi da la boshqa u i ij o hokimiya i izimining quyi
boʻgʻinini ashkil e u chi mahalliy da la hokimiya ini mus aqillik yilla ida isloh
qilish, ula ning aoliya ini yaxshilash za u a i dolza b masala boʻlib qoldi. Chunki
Oʻzbekis on Respublikasida Sobiq i i oqdan andoza olib jo iy qilingan a uzok
aq la da omida ij o e u chi, a moyish be u chi o gan hisoblanib kelgan xalq
depu a la i So e la ining ij oiya komi e la i zamon alabla iga umuman ja ob
be may qoʻygan edi. Ula pa iya o ganla i kuchli aʼsi i os ida boʻlib, oʻzla i hech
na sani mus aqil hal qila olmay qolgan edila . Koʻ inib u ganidek, yuqo idagi ushbu
muammola ni maʼmu iy-buy uqbozlik izimi hukm onligi hola ida yechish mumkin
emas edi. Bula , oʻz na ba ida, mahalliy boshqa u izimini isloh qilishni
Respublika ahba iya i oldiga dolza b ma zu si a ida qoʻygan edi.
Uzoq aq da omida mahalliy ij o o ganla i oʻzla iga be ilgan muhim
azi ala ni, iq isodning i ojlanishiga ahba lik qilish, madaniy- a biya iy ishla ni
amalga oshi ish, mehna a is eʼmol meʼyo i us idan nazo a olib bo ish, aholiga
u li xizma la koʻ sa ish, mulkla ni, jamoa a ibini qoʻ iqlash, abia esu sla i a
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA MAHALLIY IJRO
HOKIMIYATI TIZIMINI MODERNIZATSIYALASH VA
SOHADA INNOVATSIYALARNI QOʻLLASH
JARAYONLARI
Jahongi Ak amo ,
O ien al uni e si e i
do sen i .b., s. . .d. (PhD)
E-poch a: jahongi _u[email p o ec ed]
Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 10
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
49
a o -muhi ni muho aza e ish a boshqa azi ala ni ye a li baja a olmadi. Ana shu
sababla mahalliy ij o o ganla ining yangi izimini ujudga kel i ishni aqozo e di.
Mahalliy hokimiya o ganla ini isloh qilish, mahalliy boshqa u ido ala ining
sama ali aoliya iga oʻsqinlik qilu chi bi qa o muammola ni hal qila
olmaganligini eʼ i o e ish za u . Da la hokimiya i ido ala i bilan oʻza o ha aka
nuq ai naza idan gap mahalliy oʻzini oʻzi boshqa ishning oʻz akola la ining
ba qa o sohala ini shakllan i ish, da la hokimiya i da ajala i oʻ asidagi
akola la ni aqsimlash muammosi, mahalliy boshqa u ido ala iga da la ning
ay im akola la ini aqdim e ish, mahalliy boshqa u ning oʻz moliya iy a iq isodiy
asosini shakllan i ish hamda mahalliy byudje uchun ja obga ligini oshi ish,
mahalliy boshqa ish ido ala i us idan da la hokimiya i ido ala ining nazo a i,
hokimiya ning mahalliy da ajasiga no asmiy ins i u la ning aʼsi i oʻgʻ isida
bo moqda.
Bundan ashqa i, mahalliy boshqa ishning man aa la ini mahalliy hokimiya
akilla idan ashkil opgan, kengash ido asini ya a ish yoʻli bilan oʻgʻ idan oʻgʻ i
ma kaz da ajasiga uza ishga imkon be u chi mexanizmla ni ishlab chiqishi za u .
Mahalliy hokimiya ido ala ining ichki boshqa u i aksa iya holla da
jamiya imizda yuz be ayo gan siyosiy, iq isodiy a ij imoiy oʻzga ishla ni hisobga
olgan holda boshqa u qonunla i a qonuniya la i asosidagi jiddiy uza ishla ga
muh ojdi . Mamlaka imizdagi bu un jamoa chilik boshqa u i izimining asosiy
qad iya i si a idagi inson a uning man aa la ini eʼ i o e ish qa o opgan yangicha
boshqa u madaniya ini jo iy e ish a ommalash i ish za u . Mahalliy hokimiya
o ganla ini p o essional kad la bilan aʼminlash muammosini hal qilish aqozo
e ilmoqda.
Jamiya a hokimiya oʻza o munosaba i sohasi jiddiy oʻ ganish a isloh
qilishni aqozo e ayo gan eng muhim yoʻnalishdi . Jamiya da soʻzsiz boʻysunishga
asoslangan siyosiy madaniya koʻ sa mala ini ba a a e ish a she iklik, eng
huquqlilik, oshko alik a sha o lik asosida hokimiya a jamiya munosaba la ini
Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 10
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
50
shakllan i u chi yangicha dunyoqa ash amoyilla i shakllan i ilishi lozim. Mahalliy
hokimiya a jamiya ning oʻza o munosaba i jiddiy demok a lash i ishni aqozo
e moqda. Uning asosida uqa ola ning muayyan alabla i oldida izimning (mahalliy
hokimiya ning) ja obga ligini ka olo lo chi “boshqa u ning koʻ sa ma be u chi
( e sep i ) modeli” joylash i ilishi lozim. Shu bois mahalliy boshqa u ning asosiy
maqsadi jamiya a ij imoiy ahamiya ga ega man aa la ga yoʻnal i ilishi lozim.
Soʻnggi bi necha yil ichida Oʻzbekis ondagi ba cha da ajadagi da la
boshqa u o ganla i aoliya iga yangilikla ni ki i ish a ula ni op imallash i ish
dolza b masalaga aylandi. Bugun xukuma ning yuqo i da ajala ida Oʻzbekis on
siyosiy izimini mode niza siya qilish boʻyicha muloqo olib bo ilmoqda. Siyosiy
boshqa u ning bunday endensiyala i isloho la ja ayonida a mahalliy isloho ni
amalga oshi ishning das labki na ijala ini namoyish e ayo gan mahalliy oʻzini oʻzi
boshqa ish izimiga aʼsi qilmasligi mumkin emas. Boshqa u ja ayonini ashkil
qilish a mahalliy oʻzini oʻzi boshqa ish uchun akola la ini amalga oshi ishda
inno a sion asosla ga oʻ ish min aqa iy yoki ma kaziy hokimiya o ganla iga
qa aganda dolza b muammo hisoblanadi. Bu Oʻzbekis onning ba cha siyosiy izimi
a da la boshqa u i izimini mode niza siya qilish sha oi ida za u qadamdi .
Oʻzbekis on Respublikasi da la ahba ligiga Sh.M.Mi ziyoye kelganidan
soʻng das labki aq la dayoq mahalliy hokimlikla boshqa u uzilmasida isloho la
oʻ kazishga ilk ha aka la boshlandi. Jumladan, ba cha iloya , shaha a uman
hokimlikla ida hokimning iq isodiy isloho la a adbi ko lik masalala i boʻyicha
bi inchi oʻ inbosa i, shuningdek, yoshla siyosa i, ij imoiy i ojlan i ish a
maʼna iy-maʼ i iy ishla boʻyicha oʻ inbosa i la ozimla i jo iy e ildi [6]. Ushbu
maʼmu iy-siyosiy isloho eng a alo mahalliy hokimlikla aoliya i sama ado ligini
oshi ishga qa a ildi.
Mahalliy hokimiya o ganla i aoliya ini op imallash i ish ja ayoni bi inchi
na ba da siyosiy ja ayondi . Bu min aqa iy hokimiya qa o ining oddiy baja ilishi,
saylo kampaniyasining elemen i yoki egishli xizma la ning PR-ha aka i boʻlishi
Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 10
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
51
mumkin emas. Haqiqiy op imallash i ish a mahalliy hokimiya o ganla i aoliya i
sama ado ligini oshi ishga eʼ ibo uzoq a keng koʻlamli ishla ni alab qiladi.
Zamona iy ij imoiy boshqa u da demok a iya p insipi asosiy hisoblanadi.
Demok a iya - bu xalqni hokimiya ning yagona manbai, qonun jamiya haayo ining
asosiy koʻ sa masi si a ida an olinishidan kelib chiqadigan aoliya a
munosaba la ni ashkil e ish izimidi . Ushbu amoyilga ioya qilish jamiya ni
boshqa ishda demok a iyani amalga oshi ishni naza da u adi, bunda ba cha da la
a siyosiy a ibga solish uqa ola ning moddiy a maʼna iy eh iyojla ini,
man aa la i a maqsadla ini amalga oshi ishga qa a ilgan.
Bu bo ada yana bi muhim amoyil depa amen lashu p insipi boʻlib, u
shaha boshqa u ida unksional ( a moq) hududiy unksiyala ni bi lash i ish
za u ligini koʻ sa adi. Bunday kombina siya amalga oshi iladigan ansmilliy
ko po a siyadan a qli oʻla ok, ushbu unksiyala ni shaha maʼmu iya ida
konsolida siyalashni hisobga olish pa i e asosida amalga oshi ilishi ke ak a shaha
hokimiya i aoliya i da omida bu un shaha aholisi man aa la iga xizma qilish
uchun yagona mahalliy siyosa ni amalga oshi ishni aʼminlaydigan maxsus
muassasala – kollegiyala ni majbu iy aj a ishni oʻz ichiga oladi. Mahalliy
hokimiya da meʼyo la a u mush da ajala iga ioya qilish za u a i ij imoiy
us u o likla ni xususiy ko xonala da koʻp ok namoyon boʻladigan iq isodiy
maqsadla ga imkon qada yaqinlash i adi.
Bizning ik imizcha, mahalliy hokimiya o ganla ining siyosiy, iq isodiy a
ashkiliy mus aqilligiga e ishish Oʻzbekis on siyosiy izimining zamona iy
i ojlanishi uchun asosiy maqsad boʻlmasligi ke ak. Mahalliy h okimiya o ganla i,
da la boshqa u i izimining bi qismi boʻlib, oʻz mohiya iga a unksional
maqsadla iga koʻ a umumiy da la boshqa u izimiga bi lash i ilgan. Chunki ula
oʻz aoliya ini Oʻzbekis on hududida olib bo adila , demak, bu da la ning ichki a
ashqi siyosa ining umumiy da la amoyilla i a yoʻnalishla iga zid boʻlmasligi
mumkin. Ikkinchidan, ula mahalliy da ajada da la siyosa ini amalga oshi ish
Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 10
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
52
boʻyicha da la ha aka la ining oʻziga xos agen la idi . Mahalliy hokimiya la da
jamiya hayo ining ba cha sohala i da la siyosa asosida i ojlanishi ke ak, aqa
shu mahalliy shakllanish doi asi bilan cheklangan.
Shuningdek, iloya , uman, shaha hududida yasho chi a mahalliy
hokimiya o ganla i aʼsi ini boshdan kechi ayo gan odamla Oʻzbekis on
Respublikasi uqa ola i boʻlib, da la himoyasida boʻlishadi, bu mahalliy hokimiya
o ganla iga maʼlum masʼuliya ni yuklaydi a ula ni uqa ola ning huquqla i a
e kinlikla ini himoya qilish a ula ga ioya qilishga majbu qiladi.
Shunday qilib, mahalliy hokimiya o ganla ining muhim azi asi –
uqa ola ni oʻz aoliya ida ish i ok e ishga jalb qilish, bu mahalliy boshqa u ning
qonuniyligini aʼminlaydi a aholining unga boʻlgan ishonch da ajasini oshi adi.
Umuman olganda, mahalliy hokimiya a jamiya oʻ asidagi sama ali oʻza o
hamko lik quyidagi qa o azi ala ni hal kilish o qali osonlashadi:
— mahalliy hokimiya o ganla i aoliya i ochiq, ki ish aʼminlaydigan aholi
uchun sha o a ushuna li boshqa u ja ayoni boʻlishi ke ak;
— mahalliy hokimiya o ganla ini boshqa ish masalala ini qay a koʻ ib
chiqish a jamiya ning oʻziga xos eh iyojla iga moslash i ish za u ;
— maxalliy hokimiya boshkd u ni sama ali i ojlan i ish uchun byu ok a ik
izimni ubdan kdy a ku ish alab e iladi;
— mahalliy da ajada, alba a, boshqa ish a hal qilish ke ak boʻlgan joyla a
muammola ni doimiy a ishda kuza ib bo ish ke ak;
— mahalliy hokimiya da ajasida oda dagi aloqa usulla ini as a-sekin aholiga
imkon qada yaqin boʻlgan aloqa ja ayoniga aylan i ish ke ak;
— mahalliy da ajada boshqa u ning yangi usulla ini jo iy e ish za u ,
masalan, qonunchilik da ajasida oʻ a mudda li a uzoq mudda li ejalash i ish
izimini, “yagona da cha” izimini a In e ne o qali mahalliy aholiga xizma
koʻ sa ishni yanada kuchay i ish;
Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 10
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
53
— mahalliy da ajadagi huquqiy hujja la ni qabul qilish ashabbusi a
uqa ola ning man aa la i asosida amalga oshi ilishi ke ak;
— boshqa u madaniya ini oʻzga i ish ke ak, bu uqa ola ning ashabbusla i
a gʻoyala ini ha aka iga u ki si a ida qabul kilishni naza da u adi;
— shaha la a o koope a siya a xalqa o shaxsla a o a moqla ni i ojlan i ish
za u ;
— mahalliy da ajada hududiy jamoa oʻzini oʻzi boshqa ish izimini
i ojlan i ish, jamoa inglo la i ja ayonini isloh qilish, mahalliy e e endumla a
soʻ o la ni ez- ez oʻ kazish za u .
Bizningcha, aholining siyosiy madaniya i oʻziga xosligi, mahalliy
hokimiya ga ishonchsizlik da ajasining yuqo iligi bois “yumshoq" usulla i
yo damida inno a siyala ni jo iy e ish lozim. Boshqacha kilib ay ganda, gap ij imoiy
hayo ning ba cha sohilla ini i ojlan i ishning mahalliy sha oi la iga
inno a siyala ni moslash i ish oʻgʻ isida bo moqda.
Hokimiya ning mahalliy ido ala i aoliya iga inno a sion exnologiyala ni
jo iy e ish amaliyo i ula ning mahalliy hamjamiya man aa la i a eh iyojla iga mos
kelishi amoyiliga asoslanishi, mahalliy oʻzini oʻzi boshqa ishdagi uqa ola
ish i oki da ajasi yuksalishiga imkon ya a ishi, ij imoiy kelishu ga, adola ,
na ijado lik, sha o likka yoʻnal i ishi lozim. Mahalliy hokimiya ido ala i
aoliya ining na ijala i mahalliy jamiya ning alabla i, umidla iga imkon qada mos
kelishini mahalliy boshqa u ning sama ado ligi, deb hisoblash mumkin. Shunday
qilib, mahalliy hokimiya ido ala i aoliya ini baholashning bosh mezoni shunchaki
iq isodiy yuksalish emas, balki mahalliy hokimiya aoliya idan aholi, adbi ko lik
a ij imoiy-siyosiy ashkilo la ning qoniqishidi . “Eng asosiysi, bu isloho la
na ijasida xalqimiz uchun a o on a munosib u mush sha oi ini ya a ib be ishimiz
ke ak”[1].
Mahalliy hokimiya aoliya iga inno a siyala ni huquqiy mus ahkamlash a
jo iy e ish “mahalliy da ajada qa o la qabul qilish ja ayonining oshko aligi”
Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 10
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
54
amoyiliga ega boʻlishi lozim. Qabul qiladigan qa o la ni mahalliy da ajada ij imoiy
muhokamadan oʻ kazish, bula haqida axbo o olishning osonligi, hokimiya akillik
ido ala ining yigʻilishla ini a ishchi yigʻinla ni onlayn uza ish, qabul qilingan
qa o la na ijasini ekspe la baholashi sha ligi ula ni moni o ingdan oʻ kazish a
hokazola za u iy osi ala ga aylanishi lozim. Jo iy e ilishi majbu iy usga ega
boʻlgan nazo a izimi mahalliy hokimiya a mahalliy oʻzini oʻzi boshqa ish
ido ala i aoliya ining sama ado ligini aʼminlashda alohida ahamiya ga ega.
Mahalliy ahamiya ga molik masalala ni hal qilishda ma kaziy da la o ganla i
mahalliy hokimiya bilan kelishilgan holda ish koʻ ishi haqidagi qoida amaliyo ga
a biq qilinmoqda.
Bunday nazo a izimi hokimiya ning ma kaziy, mahalliy ido ala i omonidan
nazo a , oʻz aoliya ini ichki oʻzi nazo a qilishi a moni o ingi, jamoa chilik
nazo a i unsu la i muqa a a ishda boʻlishi lozim. Nazo a qilish sohasi
hokimiya la ning aqsimlanishi amoyili, mahalliy boshqa u mus aqilligiga
mu o iq belgilanishi hamda bi inchi na ba da uqa ola ning man aa la i a
huquqla ini himoyalashga yoʻnal i ilgan boʻlishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Mi ziyoye Sh.M. Tanqidiy ahlil, qa ʼiy a ib-in izom a shaxsiy
ja obga lik – ha bi ahba aoliya ining kundalik qoidasi boʻlishi ke ak. –
Toshken : "Oʻzbekis on”, 2017. 50-be .
2. Чориёров У. Бошқарув органлари ташкил этилиши ва фаолиятининг
демократик қоидалари. Демократик давлат сари. -Т., 1993. 53-бет.
3. Ўзбекистон Республикаси Қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 51 -сон,
514-модда.
4. Ҳусанов О. Мустақиллик ва маҳаллий ҳокимият (ҳуқуқий, ташкилий
масалалар ва муаммолар). -Т.: “Шарқ", 1996. 35-бет.
5. Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2014 й., 16-сон,
176-модда.
Resul s o Na ional Scien i ic Resea ch In e na ional Jou nal 2025 Volume 4| Issue 10
SJIF- 5.8, Resea chbib 10.7 ISSN: 2181-3639
h ps://academic esea ch. u/index.php/in ns /index
55
6. Отабоев Ш. Ҳудудий бошқарув: қонунчилик асоси, муаммо ва ечимлар.
// Жамият ва бошқарув. №4 (82), 2018. 130-бет.
