260
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
STALINIZM VA O‘ZBEKISTON: URUSHDAN KEYINGI REPRESSIYA
SIYOSATINING MAHALLIY AHOLI HAYOTIGA TA'SIRI (1945-1953)
Hamzae Gulumboy
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
[email p o ec ed]
Ju aqulo Jasu Abdizoki o ich
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734758
Anno a siya: Maqolada 1945-1953 yilla da S alin da ida O‘zbekis onda amalga oshi ilgan
ep essiya siyosa ining ma ku a iy asosla i, amaliy mexanizmla i a jamiya ning ba cha qa lamla iga
a'si i ahlii qilinadi. Umid Bekmuhammadning "Qa ag‘on qu bonla i" a Oybek Rashido ning
"O‘zbekis onda so e boshqa u i" asa la i asosida so e ejimining O‘ a Osiyoda milliy ozodlik
ha aka la ini bos i ish, mahalliy madaniya a diniy e' iqodla ni so e lash i ish, ma kazga o‘liq
bo‘ysundi ilgan boshqa u izimini o‘ na ish maqsadla i yo i iladi. Maqolada "xalq dushmanla i"
kampaniyasi, "pax a ishi" qo alo la i, diniy a'qiqla , majbu iy ko'chi ishla a mao i sohasidagi
uslash i ish kabi amaliy cho ala ahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu siyosa ning O‘zbekis on
jamiya ida kel i ib chiqa gan uzoq mudda li oqiba la i - demog a ik yo‘qo ishla , madaniy me osning
uzilishi, iq isodiy qa amlik a psixologik aumala ahlii qilinadi.
Kali so‘zla : S alin da i, ep essiya siyosa i, O‘zbekis on, qa ag‘on qu bonla i, so e boshqa u i,
milliy ozodlik ha aka i, mahalliy madaniya , uslash i ish, diniy a'qiqla , pax a ishi, xalq
dushmanla i, majbu iy ko'chi ish, so e lash i ish, NKVD, ma ksizm-leninizm, ideologik bi lashish,
mao i izimi, milliy kimlik, madaniy impe ializm, siyosiy a'qib.
S alinizmning O‘zbekis ondagi u ushdan keyingi ep essiya siyosa i 1945-1953 yilla da
jamiya ning ba cha qa lamla iga qa a ilgan qa ag‘onla izimi edi. Bu siyosa asosan milliy ozodlik
ha aka la i a mus aqillik is agini bos i ish, So e hokimiya ini mus ahkamlash, mahalliy madaniya
a diniy e' iqodla ni so e lash i ish maqsadida amalga oshi ildi. U ushdan keyin O‘zbekis onda "xalq
dushmanla i" kampaniyasi keng ko‘lamda yo‘lga qo‘yildi. 1945-1948 yilla da 25,000 dan o iq kishi,
asosan ziyolila , o‘qi u chila , yazu chila a san'a ko la "xalq dushmani" deb e'lon qilindi. KGB
omonidan uzilgan "O‘zbekis on ishi" doi asida bu kampaniya amalga oshi ildi.
Diniy a'qibla keskin kuchaydi. 1948-yilda O‘zbekis ondagi 450 a masjid yopildi, ula dan 300
asi ombo xona yoki klubga aylan i ildi. 1,200 dan o iq diniy a bob qamoqqa olindi, Islom dini
"so e uzumiga dushman kuch" deb e'lon qilindi.
"Pax a ishi" nomi os ida 1946-1949 yilla da 15,000 dan o iq pax ako a qishloq xo‘jaligi
xodimla i qamaldi. Ula ga "pax a ye ish i ish ejasini a ayin buzish" ayboli qo‘yildi. Bu ishda asosan
mahalliy o‘zbek kad la i nishonga olindi.
Mao i a madaniya sohasida keng ep essiyala amalga oshi ildi. O‘zbek ilidagi mak abla
yopildi, o‘zbekcha da slikla aqiqlandi. 1947-yilda Toshken da la uni e si e ining 18 na a
p o esso i "milliya chilik"da ayblanib ishdan bo‘sha ildi. O‘zbekis on Yozu chila uyushmasining
45 a'zosi "so e g‘oyala iga dushmanlik"da ayblandi.
Majbu iy ko'chi ishla keng miqyosda amalga oshi ildi. 1948-1949 yilla da O‘zbekis onning
og‘li hududla idan 150,000 kishi Chi chiq a Ang en shaha la idagi sanoa ko xonala ida ishlash
uchun majbu iy ko‘chi ildi.
Qamoq a su gun qilish omma iy us oldi. 1945-1953 yilla da O‘zbekis ondan 45,000 kishi
Sibi a Qozog‘is onga su gun qilindi. 12,000 kishi GULAG lage la iga yubo ildi. Omma iy
261
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
qa ag'onla da om e di - 1948-yil 15-ma da Toshken da bi kunda 450 kishi qa l e ildi, 1949-yil may
oyida Sama qandda 230 kishi "xalq dushmani" si a ida o ildi.
Iq isodiy ep essiyala ham keng yo‘lga qo‘yildi. 1947-yilda o‘zbek kolxozchila ining shaxsiy
ye mulkla i musoda a qilindi. 1948-yilda bojxona o‘g‘ isidagi qonun qabul qilinib, che eldan
o‘zbek ilidagi ki obla olib ki ish aqiqlandi.Rep essiyala na ijasida O‘zbekis on aholisining 2%
qi ib ashlandi. 1950-yilga kelib, espublika aholisi 1945-yilga nisba an 450,000 kishiga kamaydi.
O‘zbek ili i oji o‘x adi - 1950-yilga kelib, o‘zbek illi mak abla soni 70% ga qisqa di. An'ana iy
madaniy qad iya la yo‘qolish xa i os ida qoldi.
Iq isodiy og'i likla kuchaydi - pax a monopoliya izimi kuchay i ildi, O‘zbekis on
iq isodiyo ining boshqa a moqla i i ojlanmadi, aholi qashshoqlikda yashadi. Psixologik oqiba la
chuqu bo‘ldi - xalq o‘z ilida so‘zlashishdan, milliy kiyimla da yu ishdan, an'ana iy bay amla ni
nishonlashdan qo‘ qadigan bo‘ldi.Xalqa o hamjamiya bu ep essiyala ni keskin qo aladi. 1950-yilda
BMTning O‘zbekis ondagi inson huquqla i hola i o‘g‘ isidagi hisobo i e'lon qilindi, ammo So e
I i oqi buni "impe ialis ik azyiq" deb baholadi. S alin a o idan keyin ep essiyala bi oz
yumsha ildi, ammo 1956-yilgacha bu unlay o‘x a ilmadi. Bu da O‘zbekis on a ixida "qo a yilla "
nomi bilan qoldi a mus aqillikdan keyin o‘ ganila boshlandi.
Siyosa ning asosiy yu uq a kamchilikla i nimada edi
S alinizmning O‘zbekis ondagi siyosa ining asosiy yu uqla i Sanoa sohasida ma'lum
da ajada i ojlanish kuza ildi. Chi chiq, Ang en, Bekobod kabi sanoa ma kazla ida yangi ko xonala
qu ildi. Ene giya in a uzilmasi yaxshilandi - GESla a issiqlik elek s ansiyala i qu ildi. T anspo
a mog'i kengay i ildi, emi yo'lla qu ildi. Shaha la da in a uzilma loyihala i amalga oshi ildi.
Mao i izimida sanoa a qu ilish sohala i uchun mu axassisla ayyo landi. Qishloq xo'jaligida pax a
ye ish i ishning mexaniza siyalashu i boshlandi.
Kamchilikla i: Rep essiya a qa ag'on siyosa i oqiba ida o'zbek ziyolila ining bi qismi yo'q
qilindi. O'zbek ili a madaniya ining i ojlanishi o'x a ildi. An'ana iy madaniy qad iya la yo'qolish
xa i os ida qoldi. Qishloq xo'jaligi bi omonlama i ojlandi - aqa pax achilikka e' ibo qa a ildi.
Ekologik muammola yuzaga keldi - su esu sla ining no o'g' i aqsimlanishi. Ij imoiy adola sizlik
kuchaydi - mahalliy aholi akilla i ahba lik la ozimla idan che lash i ildi. Diniy e kinlik cheklab
qo'yildi - masjidla yopildi, diniy amaliyo la aqiqlandi. Psixologik ahimala paydo bo'ldi - xalq o'z
milliy kimligini i oda e ishdan qo' qa holga keldi. Iq isodiy qa amlik kuchaydi - O'zbekis on xom
ashyo ye kazib be u chi hududga aylan i ildi.
Mus aqillikdan keyin milliy madaniya ni qay a iklash za u a i paydo bo'ldi. Madaniy a ma'na iy
bo'shliq shakllandi. A o -muhi muammola i hal qilinishi ke ak bo'ldi. Iq isodiy di e si ika siyani
amalga oshi ish alab e ildi. Milliy kad la ni qay a ayyo lash za u a i ug'di. Jamiya da ishonchsizlik
a shubhala uzoq yilla da om e di.
Ijobiy oqiba la : Sanoa in a uzilmasi ya a ildi - Chi chiq, Ang en, Bekobodda qu ilgan
ko xonala keyinchalik mus aqil O‘zbekis on iq isodiyo ining ayanchiga aylandi. Ene giya qu a i
mus aqillikning das labki yilla ida mamlaka ning ene giya alabini qisman qondi ish imkonini be di.
T anspo a mog'ining kengayishi min aqala a o aloqala ni yaxshiladi. Mexaniza siyalashgan
pax achilik aj ibasi keyingi yilla da qishloq xo‘jaligida oydali bo‘ldi.
Salbiy oqiba la : Milliy ziyolila qa ag‘oni O‘zbekis onni kad la anqisligiga uch a di -
mus aqillikdan keyin malakali ahba la ye ishmo chiligi sezildi. Madaniy me osning uzilishi
jamiya ning ma'na iy uzilishini zai lash i di - bu o‘n yilla da omida a'si ko' sa di. Bi omonlama
iq isodiyo O‘zbekis onni pax a monopoliyasiga qa am qildi - xalqa o bozo da pax a na xla ining
262
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
o'zga ishi iq isodiyo ni be osi a a'si ladi. Ekologik muammola , ayniqsa su anqisligi, hozi gi
kungacha qiyinchilikla ug'di moqda.
Ij imoiy a'si la : Xalqning o‘z madaniya iga nisba an ishonchsizligi shakllandi - bu
mus aqillikdan keyin milliy o'zlikni anglashni qay a iklashni qiyinlash i di. Diniy amaliyo la ning
aqiqlanishi an'ana iy qad iya la sis emasini buzdi. Psixologik ahimala a loddan a lodga o' adigan
ij imoiy xo i a shakllan i di.
Bi omondan, sanoa a in a uzilma qu ildi, boshqa omondan, bu i ojlanish mahalliy eh iyojla ni
emas, balki ma kaziy ejala ni amalga oshi ishga xizma qildi. Mao i izimi mu axassisla ayyo ladi,
ammo ula asosan exnik yo'nalishda edi, gumani a sohala e' ibo siz qoldi ildi.1991-yilda
mus aqillik e'lon qilinganda, O‘zbekis on qa ama-qa shi me osga ega bo‘ldi - bi omondan, ma'lum
da ajada i ojlangan in a uzilma, boshqa omondan, madaniy a ma'na iy ay onaga chilik. Bu
hola mamlaka ni mu akkab yo'ldan bo ishga majbu qildi - bi aq ning o'zida iq isodiyo ni isloh
qilish, madaniya ni qay a iklash a milliy kimlikni shakllan i ish.
Hozi gi kunga a'si i: S alinizm da idagi siyosa la O‘zbekis onning zamona iy i ojlida ham
o'z aksini opmoqda - bu da qa o la i hali ham mamlaka ning siyosiy, iq isodiy a madaniy
landsha iga a'si ko' sa moqda
Rus am Shamsiddino ning "Va an a ixi" 3-ki obida u ushdan keyingi da da O‘zbekis onda
25,000 dan o iq kishi "xalq dushmani" deb e'lon qilingani, ula dan 12,000 na a i qa l e ilgani yoki
lage la ga yubo ilgani yozilgan. 1948-yilda "pax a ishi" doi asida 15,000 ga yaqin kishi qamalgan.
Isma illo Yo'ldoshe ning "Max iy mahkama" asa ida 1949-yilda Toshken da o' kazilgan
max iy sud ja ayonla i haqida ba a sil ma'lumo la ma jud. Bu sudla da O‘zbekis onning 45 na a
aniqli ziyolisi "milliya chilik" a "so e hokimiya iga qa shilik"da ayblangan.
Raim Ka imo a Rus ambek Shamsiddino la ning "Su gun ki obi"da 1944-1949 yilla da
O‘zbekis ondan 45,000 kishi Sibi a Qozog‘is onga su gun qilingani, jumladan, 1948-yilda bi on
sababsiz 12,000 kishi majbu an ko'chi ilgani haqida hujja la kel i ilgan.
Alishe Azizxo'jaye ning "Chin o'zbek ishi" asa ida NKVD omonidan 1947-yilda ya a ilgan
maxsus "O‘zbek ishi" e go ma e ialla i o‘ ganilgan. Bunda 3000 dan o iq o‘zbek ziyolila i
qo alangan, ula ning 800 na a i qa l e ilgan.
Umid Bekmuhammadning "Qa ag'on qu bonla i" ki obida 1945-1953 yilla da O‘zbekis onda
450 a masjid yopilgani, 1200 diniy a bob qamalgani, Islom dini "so e uzumiga dushman kuch" deb
e'lon qilingani haqida ma'lumo la be ilgan.
Oybek Rashido ning adqiqo ida so e boshqa u izimida mahalliylash i ish siyosa ining
amalda ishlamaganligi, 1950-yilla da O‘zbekis ondagi ba cha iloya hokimla ining 90% i mahalliy
aholi bo'lmaganligi, ba cha muhim qa o la us ilida chiqa ilganligi ko' sa ilgan.
Bu manbala dan ko' inib u ibdiki, S alin da ida O‘zbekis onda amalga oshi ilgan siyosa
mahalliy aholining madaniy, diniy a milliy o'zligini yo'qo ishga, bu unlay ma kazga qa am bo'lishga
qa a ilgan keng qam o li das u bo'lgan. Rep essiyala na aqa siyosiy ahba la a ziyolila ga, balki
oddiy dehqonla , ishchila a diniy a bobla ga ham qa a ilgan. Bu da da O‘zbekis onning iq isodiy
esu sla i sis emali a ishda alon- o oj qilingan, milliy madaniya a an'anala yo'q qilinishga
u inilgan.
Umid Bekmuhammadning "Qa ag'on qu bonla i" asa ida O'zbekis onda 1945-1953 yilla da
amalga oshi ilgan ep essiya siyosa i haqida quyidagi muhim ma'lumo la kel i ilgan:
S alin da ida O'zbekis onda 35,000 dan o iq kishi qa ag'on qilingan. Ula ning 15,000 na a i
o'zbek ziyolila i, yozu chi a olimla i bo'lgan. 1947-yilda "o'zbek milliy ha aka i" ishi doi asida
2,500 kishi qamalgan, ula dan 800 na asi qa l e ilgan. 1948-yilda diniy a bobla qa ag'oni keng
263
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ko'lamda amalga oshi ilgan - 1,500 dan o iq mulla a diniy xizma chi qamoqqa olingan. 1949-yilda
"pax a ishi" nomi os ida 12,000 kolxozchi a pax ako "so e ejasini a aylab buzish"da ayblanib
qamalgan.Oybek Rashido ning "O'zbekis onda so e boshqa u i" ki obida esa quyidagi ma'lumo la
ma jud:
1945-1953 yilla da O'zbekis on Kompa iyasi a kibida mahalliy kad la ning ulushi 25% dan
12% gacha qisqa gan. Ba cha iloya la a umanla ning bi inchi ko ibla ining 90% i o'zbek
bo'lmagan. 1950-yilda O'zbekis on Oliy So e i aisining 3 na a o' inbosa idan aqa bi asi o'zbek
milla iga mansub bo'lgan. Mao i sohasida uslash i ish siyosa i kuchay i ilgan - 1952-yilga kelib
o'zbek mak abla ining 70% i us iliga o' kazilgan.
Iq isodiyo sohasida O'zbekis onning ba cha muhim ko xonala i o'g' idan- o'g' i Ma kazga
bo'ysundi ilgan. 1951-yilda O'zbekis on ol in konla idan olingan da omadning 85% i I i oq
byudje iga o' kazilgan. Qishloq xo'jaligida pax a monopoliya izimi kuchay i ilgan, boshqa ekinla
ekish qa 'iy cheklangan.
Adminis a i boshqa u da 1948-yilda O'zbekis ondagi ba cha iloya la NKVD/xa sizlik
o ganla i omonidan maxsus nazo a qilingan. Ha oy O'zbekis on ahba iya i o'g' idan- o'g' i
Mosk aga hisobo be ishga majbu bo'lgan.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Bekmuhammad, U. (2007). Qa ag‘on qu bonla i. Toshken : Yangi as a lodi.
2. Rashido , O. (2015). Oʻzbekis onda so e boshqa u i. Toshken : Fan nash iyo i.
3. A o xono , A. (1991). K eml sal ana i. Toshken : Sha q nash iyo i.
4. Bunich, I. (1993). Pa iyaning ol inla i. Mosk a: P og ess nash iyo i.
5. Shamsiddino , R. (2018). Va an a ixi (3-ki ob). Toshken : O‘zbekis on Milliy ensiklopediyasi.
6. Yo‘ldoshe , I. (2002). Max iy mahkama yoxud aybsiz qamalganla qissasi. Toshken :
Ma'na iya .
7. Ka imo , R., Shamsiddino , R. (2005). Su gun ki obi. Toshken : Sha q nash iyo i.
8. Azizxo'jaye , A. (2004). Chin o'zbek ishi. Toshken : O‘zbekis on nash iyo i.
