815
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
ERON YADRO DASTURI BO‘YICHA XALQARO MUZOKARALAR VA
2006–2025 YILLARDAGI JARAYONLARNING O‘YIN NAZARIYASI
Yodgo aliye Diyo bek Kamoliddin oʻgʻli
Jahon iq isodiyo i a Diploma iya uni e si e i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734810
Anno a siya. Ushbu maqolada E onning yad o das u i a o idagi xalqa o keskinlik 2006–
2025 yilla da omida o‘yin naza iyasi p izmasida ahlil qilinadi. Tadqiqo da Nesh mu ozana i
a Mahbusla dilemmasi konsep la i qo‘llanib, da la la o‘ asidagi s a egik ishonchsizlik,
sanksiyala , diploma ik bosqichla hamda JCPOA bi imining shakllanishi a buzilishi
ja ayonla i yo i iladi. 2015-yilgi Qo‘shma keng qam o li ha aka la ejasi (JCPOA)ning exnik
majbu iya la i, moni o ing mexanizmla i a yad o in a uzilmasiga oid isloho la ahlil qilinadi.
Shuningdek, AQSHning 2018-yilda bi imdan chiqishi a 2025-yilda yuzaga kelgan
keskinlikla ning s a egik oqiba la i o‘ ganiladi. Maqola global siyosa da o‘za o ishonchning
ahamiya ini a diploma ik s a egiyala ning ba qa o likni a’minlashdagi olini ilmiy asosda
ko‘ sa ib be adi.
Kali so‘zla : E on yad o das u i; JCPOA; o‘yin naza iyasi; Nesh mu ozana i;
Mahbusla dilemmasi; xalqa o sanksiyala ; s a egik ishonchsizlik; AQSH–E on munosaba la i;
MAGATE moni o ingi; yad o iy in a uzilma; diploma ik muzoka ala .
Abs ac . This a icle analyzes he in e na ional ensions su ounding I an’s nuclea
p og am om 2006 o 2025 h ough he lens o game heo y. By applying he concep s o Nash
equilib ium and he P isone ’s Dilemma, he s udy examines s a egic mis us among s a es,
phases o sanc ions, diploma ic nego ia ions, and he o ma ion and b eakdown o he Join
Comp ehensi e Plan o Ac ion (JCPOA). The a icle p o ides a de ailed assessmen o JCPOA’s
echnical obliga ions, moni o ing mechanisms, and nuclea in as uc u e e o ms. I also
explo es he consequences o he U.S. wi hd awal om he ag eemen in 2018 and he enewed
escala ion in 2025. The indings highligh he signi icance o mu ual us and he decisi e ole o
diploma ic s a egies in achie ing s abili y wi hin con empo a y in e na ional ela ions.
Keywo ds: I an nuclea p og am; JCPOA; game heo y; Nash equilib ium; P isone ’s
Dilemma; in e na ional sanc ions; s a egic mis us ; U.S.–I an ela ions; IAEA moni o ing;
nuclea in as uc u e; diploma ic nego ia ions.
Аннотация. В данной статье рассматривается международная напряжённость
вокруг ядерной программы Ирана в период с 2006 по 2025 годы с использованием подходов
теории игр. Применяя концепции равновесия Нэша и дилеммы заключённого, исследование
анализирует стратегическое недоверие между государствами, этапы санкционного
давления, дипломатические процессы и формирование, а затем развал СВПД (JCPOA).
Особое внимание уделяется техническим обязательствам соглашения 2015 года,
механизмам мониторинга и реформированию ядерной инфраструктуры. Также
изучаются последствия выхода США из соглашения в 2018 году и новая эскалация 2025
года. Материал демонстрирует важность взаимного доверия и ключевую роль
дипломатических стратегий в обеспечении стабильности в современных международных
отношениях.
Ключевые слова: Ядерная программа Ирана; СВПД (JCPOA); теория игр;
равновесие Нэша; дилемма заключённого; международные санкции; стратегическое
недоверие; отношения США и Ирана; мониторинг МАГАТЭ; ядерная инфраструктура;
дипломатические переговоры.
816
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
E onning yad o das u i a o idagi xalqa o keskinlik 2000-yilla dan boshlab global
siyosa ning eng mu akkab geos a egik muammola idan bi i si a ida shakllandi. Bu ja ayonni
ushunish uchun uni na aqa a ixiy ke ma–ke likda balki o‘yin naza iyasi nuq ai naza idan -
Nesh mu ozana i a Mahbusla dilemmasi p izmasida ko‘ ish ham za u . Chunki 2006-yildan
2025-yilgacha da om e gan ba cha diploma ik ha aka la aslida da la la ning o‘za o
ishonchsizlik sha oi ida maksimal oyda olishga in ilishi bilan belgilanadi. E on yad o das u i
bo‘yicha xalqa o muzoka ala aynan ishonchsizlik hukm on bo‘lgan muhi da shakllangan bo‘lib,
ha bi da la ning qa o la i boshqala ning keyingi qadamla iga bog‘liq holda ak o - ak o qay a
s a egiyalangan mu akkab siyosiy o‘yinni esla adi.
2006 yilda BMT Xa sizlik Kengashi omonidan bi inchi yad o sanksiyala i jo iy
qilingach E on yad o iy aoliya ini da om e i di a u anni boyi ish da ajasi hamda sen i ugala
soni keskin oshdi.
Sen i uga bu — u anni boyi ish uchun aylanu chi maxsus exnik qu ilma. Uning
azi asi u an ichidagi U-235 po lo chi ene giya be u chi izo op miqdo ini oshi ish. Bu da
o‘liq “Mahbusla dilemmasi”ga mos ushadi. E on o‘zini himoya qilish uchun yad o iy
imkoniya la ini kengay i a ekan, AQSH a Ye opa da la la i unga qa shi maksimal iq isodiy
bosim qo‘llay boshladi. Hech bi omon mu osa qilsa, aziya yumshashi mumkinligini bilsa
ham, ishonchsizlik sababli “hamma o‘zini himoya qilsin” s a egiyasi anlandi. Bu esa eng
za a li, minimal oydali Nesh mu ozana ini ya a di.
2013 yilga kelib E on p eziden i Hasan Ruhoniyning saylanishi, AQSHda Ba ak
Obamaning diploma ik yondashu i a Ye opa I i oqining aollashu i muzoka ala uchun yangi
imkoniya ya a di. 2015 yil 14-iyulda Vena, A s iya bi im imzolanadi
Ish i okchila -E on a “ol ilik da la la ” – AQSh, Buyuk B i aniya, F ansiya, Ge maniya,
Rossiya a Xi oy (ya’ni 5+1 gu uhi. Kelishu mazmuni- E on o’zining yad o das u ini cheklashi
a Xalqa o a om ene giyasi agen ligi (IAEA) nazo a i os ida ishlashi e aziga, unga qa shi jo iy
qilingan xalqa o iq isodiy sanksiyala yumsha ilgan. Aniq kelib chiqilgan kelishu bo‘yicha
E onning zimmasiga juda aniq, exnik, qa ’iy a keng ko‘lamli majbu iya la yukla ildi. Masalan
u anni boyi ish da ajasi 15 yil da omida 3,67 oiz bilan cheklab qo‘yildi. Bu shuni angla adiki
E on qu ol da ajasidagi boyi ishga yaqinlashmasligi uchun ilmiy- exnik imkoniya la ini sezila li
da ajada qisqa i di. Bundan ashqa i, 19 mingdan o iq sen i ugala ning a igi 5060 asi
ishlashiga uxsa be ildi qolganla i demon aj qilinib MAGATE nazo a i os ida saqlashga
opshi ildi. Na anz yagona boyi ish ma kazi si a ida belgilandi a 15 yil da omida boshqa
hududla da boyi ishga uxsa be ilmadi. Bu cho ala E onning yad o salohiya ini keskin
kamay i ib, xalqa o hamjamiya ga ishonch be ishga xizma qildi. Yana bu bi imga Fo do inshoo i
JCPOA 2015 yilgi Qo‘shma keng qam o li ha aka la ejasi bandla iga binoan Rossiya bilan
hamko likda izo op adqiqo ma kaziga aylan i ildi a 15 yil da omida bu ye ga u an
ki i ilmaydi.
Fo do inshoo i — eng bahsli yad o iy ma kazla dan bi i — Rossiya bilan hamko likda
izo op adqiqo ma kaziga aylan i ildi a 15 yil da omida bu ye ga bi g amm ham u an
ki i ilmasligi sha qilib qo‘yildi. A akdagi og‘i su eak o i esa bu unlay qay a qu ilib, plu oniy
ishlab chiqa ishga yo‘l qo‘ymaydigan izimga o‘ kazildi. Bundan ashqa i, E on 15 yil da omida
hech qanday og‘i su yig‘maslik, ma jud og‘i su ni ekspo qilib yubo ish yoki yo‘q qilish
majbu iya ini oldi. Bu qadam Yaqin Sha qdagi eng xa li bo‘lishi mumkin bo‘lgan plu oniy
yo‘lini o‘liq yopdi.
817
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
JCPOA moni o ing bo‘yicha ham a ixdagi eng kuchli nazo a mexanizmla idan bi ini
ya a di. MAGATE kamida 20–25 yil da omida E onning u an konla i, egi monla i a sen i uga
ishlab chiqa ish obyek la ida doimiy moni o ing o‘ kazishi mumkin bo‘ldi. Bundan ashqa i,
dekla a siya qilinmagan obyek la ni ekshi ish mexanizmi jo iy e ildi. Aga shubha bo‘lsa E on
kamida 24 kun ichida MAGATE inspek o la ini ki i ishi sha edi. Bu xalqa o nazo a a ixida
misli ko‘ ilmagan ochiqlik da ajasi edi.
E aziga E on iq isodiy jiha dan ka a yengillik oldi. AQSH ne , bank, sug‘u a, samolyo
xa idi bo‘yicha sanksiyala ni beko qildi, Ye opa I i oqi esa E onning moliya iy, ene ge ik a
ashqi sa do ope a siyala iga cheklo la ni olib ashladi. JCPOAning bu qismi E onga 2016–2017
yilla da iq isodiy o‘sishni qay a iklashga yo dam be di.
Ammo bu ba qa o lik uzoq da om e madi. 2018 yil may oyida AQSH p eziden i Donald
T amp JCPOAdan bi omonlama chiqib ke di a “maksimal bosim siyosa ini” e’lon qildi. Bu
ha aka Nesh mu ozana ini o‘liq buzdi. AQSH hamko likni o‘x a ib maksimal sank siyaga
qay ganidan so‘ng E on ham bosqichma-bosqich kelishu dan chekinishni boshladi. 2019 yildan
boshlab E on 3,67 oiz cheklo ni buzib boyi ish da ajasini 20 a keyinchalik 60 oizgacha
oshi di Fo doda qay a boyi ish ishla ini ikladi, yangi a lod IR-6 a IR-8 sen i ugala ini ishga
ushi di. Bu ja ayon klassik Mahbusla dilemmasining qay a iklangan hola i bo‘ldi.
Ishonchsizlik yuzaga kelganida da la la eng za a li lekin o‘zla i uchun xa siz oq bo‘lib
ko‘ ingan s a egiyani anlaydi.
2021–2022 yilla da JO Bayden Venada muzoka ala qay a boshlangan bo‘lsada siyosiy
ishonchsizlik, AQSHdagi Kong ess bosimi, E onning qo‘shimcha alabla qo‘yishi, I oq a
Su iya a o idagi keskinlikla ja ayonni mu akkablash i di. 2022 yil oxi iga kelib muzoka ala
asmiy a ishda o‘x amasa ham amalda muzla ilgan hola ga o‘ di.
2023–2025 yilla da esa “cheklangan diploma iya” o ma i paydo bo‘ldi. AQSH a E on
ay im mahbusla almashinu i, muzla ilgan mablag‘la ning bi qismini ix isoslash i ilgan
gumani a yo‘nalishla uchun qay a ish, Yaqin Sha qda keskinlikni pasay i ish bo‘yicha
kelishu la ga e ishdi. Ammo JCPOAning o‘liq qay a iklanishi mumkin bo‘lmay qoldi. 2024 a
2025 yilla da MAGATE bi necha bo E ondan o‘liq exnik ma’lumo la be ilmaganini qayd
e di. E on esa buning o‘ niga AQSHning 2018 yildagi qa o ini mas’ul deb hisoblab o‘z
ha aka la ini “asosli ja ob” deya e’lon qildi.
Hozi gi kunda yani 2025-yil 13-may T amp BAA a Saudiya min aqasidagi sammi da
“Men E onga yangi a yaxshi oq yo‘lni anlashni akli qilaman muzoka aga ayyo man.” U
E onning p oxy gu uhla ini qo‘llab-qu a lashini o‘x a ishi ke akligini a’kidladi. “Teh on o‘z
e o das u la ini a p oxy u ushla ini o‘x a ishi a yad o iy qu olga in ilishidan oz kechishi
ke ak.” Deya aki laydi
2025-yil 21-iyun AQShning E on yad o iy ob’yek la iga za ba be ishdan so‘ng T amp
Oq Uyda bayono be di a u e da uch a yad o obyek ini Fo do, Na anz, Is ahon “ o‘liq ya oqsiz”
qilindi dedi. Va u shunday a’kidlagan- “Bizning maqsadimiz — E onning yad o iy boyi ish
salohiya ini yo‘q qilish a yad o iy ahdidni uga ish.” U E onni “yo‘lla ni anlashga” chaqi di:
“Aga inchlik qilmasa, kelajakdagi hujumla yanada og‘i bo‘ladi. E on sizda anlo bo ,
inchlik yoki qiyinchilikla ga ayyo bo‘ling.” Dedi.
E on yad o das u i a o idagi xalqa o keskinlik 2000-yilla dan boshlab global siyosa ning
eng mu akkab geos a egik muammola idan bi i si a ida shakllangan. 2006 yildan boshlab
amalga oshi ilgan diploma ik ha aka la , sanksiyala , JCPOA bi imi a undan keyingi oqeala
shuni ko‘ sa adiki, da la la o‘za o ishonchsizlik sha oi ida ha aka qilganda, Nesh mu ozana i
818
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
a Mahbusla dilemmasi asosidagi s a egiyala muhim ahamiya kasb e adi. JCPOA 2015-yilda
E on a 5+1 da la la i o‘ asida imzolangan bi im o qali yad o das u ini cheklash, sen i ugala ni
nazo a qilish a Fo do, A ak kabi ma kazla ni xa siz hola ga kel i ish mexanizmi ya a ildi. Bu
xalqa o hamko lik, moni o ing a exnik majbu iya la o qali E onning yad o iy salohiya ini
qisqa i ishga xizma qilgan, e aziga esa iq isodiy yengillikla aqdim e ilgan. Ammo AQSHning
2018-yilda JCPOAdan chiqishi a T ampning “maksimal bosim” siyosa i, keyinchalik E onning
cheklo la ni buzishi Nesh mu ozana ini buzdi a Mahbusla dilemmasi hola ini qay a ikladi.
2021–2025 yilla da Bayden a T ampning diploma ik a ahdidiy s a egiyala i E on
bilan munosaba la ning mu akkabligini yanada oshi di. Ayniqsa, 2025-yilda T ampning E onga
nisba an bayono la i a za ba be ish oqeala i shuni ko‘ sa diki, yad o iy das u a o idagi xa
a siyosiy ishonchsizlik hanuz da om e moqda.
Shunday qilib E on yad o das u i masalasi aqa exnik yoki moliya iy aspek la da emas,
balki xalqa o o‘yin naza iyasi, s a egik ishonchsizlik a diploma ik ha aka la kon eks ida ham
ahlil qilinishi za u . Tomonla hamko lik a ishonchni iklasa, maksimal oyda olish mumkin
bo‘ladi, aks holda global siyosa dagi muammo haligacha eng keskin a mu akkab ugun si a ida
qoladi. Ushbu hola , zamona iy xalqa o munosaba la da o‘za o ishonchning naqada
muhimligini a diploma ik s a egiyala ning ba qa o likka e ishishda hal qilu chi olini yana bi
bo isbo laydi.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i:
1. Join Comp ehensi e Plan o Ac ion (JCPOA) haqida umumiy ma’lumo — “Wha Is he
I an Nuclea Deal?” (Council on Fo eign Rela ions)
h ps://www.c .o g/backg ounde /wha -i an-nuclea -deal
2. In e na ional A omic Ene gy Agency (IAEA) a Uni ed Na ions Secu i y Council
ezolyu siyasi 2231 ma ni — “Resolu ion 2231 (2015)
h ps://www.iaea.o g/si es/de aul / iles/unsc_ esolu ion2231-2015.pd
3. Rezolyu siyala a E on yad o iy das u i bo‘yicha hujja la — “UN Secu i y Council
Resolu ions on I an” (A ms Con ol Associa ion
h ps://www.a mscon ol.o g/ ac shee s/un-secu i y-council- esolu ions-i an
4. Ilmiy maqola — “The Rise and Fall o he Join Comp ehensi e Plan o Ac ion
(JCPOA)” (Ai Uni e si y / Jou nal o Indo‑Paci ic A ai s)
h ps://www.ai uni e si y.a .edu/JIPA/Display/A icle/3533492/ he- ise-and- all-o - he-
join -comp ehensi e-plan-o -ac ion/
5. h ps://www.a mscon ol.o g/abou /dkimball
6. h ps://www.a mscon ol.o g/ ac shee s/join -comp ehensi e-plan-ac ion-jcpoa-glance
7. AQSh a E on yad o iy muzoka ala i 2025 yil 7 iyul
h ps://i anp ime .usip.o g/blog/2025/jul/07/ imeline-us-i an-nuclea - alks
8. JCPOA besh yildan keyin: E onning keskinlashu i 2023 yil 3 may
h ps://i anp ime .usip.o g/blog/2023/may/03/jcpoa- i e-yea s-la e -i ans-
escala ions?u m_sou ce
9. The I an Nuclea Deal: Bombs, Bu eauc a s, and Billionai es (Dennis C. Je )
h ps://link.sp inge .com/book/10.1007/978-3-319-59822-2?u m
10. P esiden Obama’s Legacy: The I an Nuclea Ag eemen ? (S e io, 2016)
h ps://schola lycommons.law.case.edu/cgi/ iewcon en .cgi?a icle=2236&con ex =jil&u
m
