269
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
TEMURIYLAR DAVRIDA SURXON VOHASINING IJTIMOIY-IQTISODIY
VA MADANIY HAYOTI
Donaye a Gulnoza
Deno Tadbi ko lik a boshqa u akul e i
13 T23 gu uh 3-ku s alabasi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734878
Anno a siya: Ushbu maqola Temu iyla da la i a kibida Su xon ohasining o‘ ni a
i ojlanish ja ayonla ini o‘ ganishga bag‘ishlangan. Maqolada asosan "Za a noma", "Zayl-i Jome'
u -Ta o ix", "Ajayib ul-Maqdu " a boshqa das labki manbala asosida iloya ning ma'mu iy
uzilishi, iq isodiy hayo i, madaniy-ma' i iy ja ayonla i ahlii qilinadi.. Tadqiqo da, shuningdek,
iloya da amalga oshi ilgan ma'mu iy isloho la , soliq izimi, ye -su munosaba la i a mahalliy
aholining ij imoiy hayo i haqida ba a sil ma'lumo la kel i ilgan. Maqola Temu iyla ma kazlashu
siyosa ining min aqa iy o‘lchamdagi aks e ishini ko‘ sa ishga qa a ilgan.
Kali soʻzla : Su xon ohasi, Temu iyla da la i, Te miz qal'asi, ma'mu iy uzilma, iq isodiy
hayo , sa do yoʻlla i, sugʻo isha izimi, madaniy hayo , noib, soliq izimi, suyu g'ol, mad asa a
xonaqohla , Amu da yosi, Mo a ounnah , Xu oson
Za a noma" asa i: Asa da Su xon ohasining Mo a ounnah a Xu oson o‘ asidagi s a egik
ahamiya i, uning sa do yo‘lla idagi o‘ ni, sug‘o isha izimining akomillashu i, qishloq xo‘jaligi a
huna mandchilikning i ojlanishi, shuningdek, mad asa, masjid a xonaqohla ning aoliya i
yo i ilgan. Sha a uddin Ali Yazdiy Su xon ohasining ahamiya ini asosan Ami Temu ning
impe iyasini shakllan i ish a kengayish ja ayonidagi s a egik nuq a si a ida a'kidlaydi. Ma nda bu
hudud ko'pincha Mo a ounnah ning janubiy qal'asi a Xu oson, E on a Hindis onga ochiladigan
eshik si a ida ilga olinadi. Ami Temu o'z hokimiya ining das labki bosqichla ida min aqani
mus ahkamlash a o'ziga bo'ysundi ish maqsadida bi qa o ha biy yu ishla uyush i adi.
"Za a noma"da qayd e ilishicha, Temu mahalliy mus aqil yoki unga qa shi u gan
hukmdo la ning qal'ala ini qamal qilish a ula ni egallash o qali bu un ohani o'z nazo a i os iga
olgan. Bu ja ayonda u na aqa qu ol kuchi, balki aqlli siyosiy mane la ham qo'llagan, ba'zi
hukmdo la ni o'z i oa iga jalb qilgan, i oa qilmaganla ini esa yo'q qilgan. Hudud o'liq egallab
olingandan so'ng, Temu uni boshqa ish uchun o'ziga sodiq a ishonchli kishila ni noib e ib
ayinlagan. Bu noibla ning azi asi iloya da a ibni saqlash, soliqla ni undi ish a Temu ga ha biy
yu ishla ida ke ak bo'ladigan qo'shin a zahi ala ni aqdim e ishdan ibo a bo'lgan.
Su xon ohasi, ayniqsa Te miz shah i, Temu uchun muhim ha biy baza azi asini o' agan.
Uning Xu oson, Fo s a Hindis onga qilgan ko'plab yi ik yu ishla idan oldin qo'shinla i shu ye da
o'plangan, zahi ala shu ye da ayyo langan a keyin Amuda yo da yosi kesib o' ilgan. Shu ma'noda,
"Za a noma" Su xon ohasini Temu s a egiyasining ma kaziy elemen la idan bi i si a ida
ko' sa adi.
Xulosa qilib ay ganda, "Za a noma" asosida Su xon ohasining as i i asosan ha biy-siyosiy
a s a egik jiha la bilan chega alangan. Asa da hududning ichki ma'mu iy a silo la i, iq isodiy
hayo i yoki madaniy i ojlanishi haqida keng ma'lumo la deya li be ilmagan. Asosiy e' ibo uning
Ami Temu da la i a kibida u gan joyi a kengayish siyosa idagi oliga qa a ilgan.
"Za a noma"da Su xon ohasi Mo a ounnah ning janubiy qal'asi si a ida a' i lanadi. Ami
Temu bu hududni nazo a qilish uchun bi qa o ha biy ope a siyala olib bo di. Asa da Te miz
qal'asining mus ahkam de o la i a uning s a egik ahamiya i alohida a'kidlangan. Temu bu
qal'ala ni egallashda na aqa an'ana iy qamal usulla idan, balki muhandislik yechimla idan ham
oydalangan. Masalan, ba'zi qal'ala ni su a'mino ini kesish o qali aslim qilishga majbu qilgan.
270
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Yazdiy a'kidlashicha, Su xon ohasini egallash Temu ga Mo a ounnah ni ma kazlash i ilgan
boshqa u os ida bi lash i ish imkonini be di. Bu hudud Xu oson a Mo a ounnah o' asida
bog'lo chi ol o'ynab, Temu impe iyasining geosiyosay doi asini kengay i di. Asa da ayniqsa, oha
o qali o' gan sa do yo'lla ining xa sizligini a'minlashning ahamiya i a'kidlangan.
"Noib" ayinlash ja ayoni "Za a noma"da ba a sil yo i ilgan. Temu o'zining eng ishonchli
sa ka dala ini a qa indoshla ini bu la ozimga ayinlagan. Ula ning akola la i keng bo'lib,
iloya ning ha biy, ma'mu iy a moliya iy ishla ini qam ab olgan. Yazdiy, Temu ning noibla ni
ekshi ish a nazo a qilish uchun maxsus akilla ayinlaganligini ham qayd e adi.
Su xon ohasi Temu ning ha biy lage i a logis ika ma kazi si a ida xizma qilgan.
"Za a noma"da qayd e ilishicha, Temu Hindis on, E on a Kichik Osiyoga qilgan yu ishla idan oldin
qo'shinla i a zahi ala ni aynan shu hududda o'plagan. Shaha la da qu ol-ya og' us axonala i, o'q-
do ila ombo la i a o liq qo'shinla uchun o -ulo bazala i ashkil e ilgan. Yazdiyning yozishicha,
Su xon ohasi na aqa ha biy, balki diploma ik ma kaz ham bo'lgan. Tu li min aqala dan elchila a
sa doga la Te miz o qali poy ax Sama qandga yo'l olgan. Temu bu hududda xo ijiy elchila ni
qabul qilgan a xalqa o kelishu la uzish uchun muzoka ala olib bo gan. "Za a noma"da
Temu ning bu hududda olib bo gan qu ilish loyihala i haqida ma'lumo la ma jud. Shaha la ni
mus ahkamlash, yangi de o la qu ish, a iqla ni kengay i ish kabi ishla amalga oshi ilgan. Bu
ob'ek la na aqa mudo aa, balki iq isodiy i ojlanish uchun ham xizma qilgan. Yazdiy Temu ning
mahalliy aholi bilan munosaba la iga alohida e' ibo qa a adi. Temu mahalliy qabilala ye akchila i
bilan i i oq uzishga, ula ni o'z a a iga jalb qilishga ha aka qilgan. I oa qilishdan bosh o gan
qabilala esa qa 'iy jazolangan.
Su xon ohasida maxsus qo' iqlash a kuza ish izimi jo iy e ilgan. "Za a noma"da da yo
bo'yidagi qa o gohla , chega a pos la i a ula ni qo' iqlaydigan ga nizonla haqida ba a sil
ma'lumo la kel i ilgan. Bu izim na dushman hujumla idan, na kon abandachila dan himoya
azi asini o' agan. Asa da iloya ning moliya izimi haqida qisqa, ammo muhim ma'lumo la ma jud.
Soliqla undi ish, sa do ka onla idan boj olish, qishloq xo'jaligi mahsulo la ining bi qismini da la
uchun aj a ish kabi amaliyo la qayd e ilgan. Yazdiy a'kidlashicha, Temu Su xon ohasida islom
dinini qo'llab-qu a lagan. U diniy maskobla qu di ishga, ulama a su iyla ni homiylik qilishga
alohida e' ibo be gan. Bu na aqa uning diniy e' iqodi, balki min aqa iy boshqa u s a egiyasining
bi qismi bo'lgan.
Ushbu ma'lumo la "Za a noma" asa ining u li bobla ida a qoqlikda be ilgan bo'lib, ula ning
ba chasi Su xon ohasining Temu iyla da la i a kibidagi mu akkab a ko'p qi ali olini ochib
be adi.Misol si a ida asa dan bi nech a bobla kel i sak “...Su xon ohasi Mo a ounnah ning janubiy
eshigi. Uni egallab, Temu Xu osonga yo’l ochdi...” (Bob IX). Mualli bu hududni “da ozа” deb
a ab, uning geosiyosiy ahamiya ini kuchli a’kidlaydi.
“...Ami Temu Te miz iloya iga o’z ishonchli noibi Muhammad Jalobiyni ayinladi a unga:
«Viloya ning ha bi quloch ye ini nazo a qil», deb buyu dila ...” (Bob XVII). Bu misol ma’mu iy
ayinlash a iloya boshqa u iga oid aniq ko’ sa ma be adi.
Diploma ik aoliya misolla i: “...Hindis on elchila i Te miz o qali kelishdi a Ami Temu ning
huzu iga olib kelingan el nomala bilan aqdim e ildi...” (Bob XXII).
Bu ye da Su xon ohasining diploma ik yo’l si a idagi olini ko’ ish mumkin.
“...Ami Temu Te mizda yangi su kanali qazishni buyu dila . Bu a iq bu un ohani su bilan
a’minladi...” (Bob XIX). Mualli bu misol o qali na aqa ha biy, balki ij imoiy-iq isodiy a aqqiyo ga
bo’lgan e’ ibo ni ham aks e i adi.
271
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Mahalliy aholi bilan munosaba la : “...Ko’chmanchi qabilala bos i ib ki ishdan qo’ qib, Ami
Temu ga i oa e ishdi a unga sodiqlik qasamyodi qildila ...” (Bob XV). Bu oqea mahalliy aholini
i oa ga jalb qilish usulla ini ko’ sa adi.
Bu misol diniy qu ilish a uhoniyla bilan hamko likni ko’ sa adi.
“...Chega a qo’ iqchila i ha kecha da yo bo’yida na ba chilik qilisha di. Ula dushman ha aka la ini
da hol hisobo qilishga majbu edila ...” (Bob XVI).
Bu pa cha min aqa iy xa sizlik izimining qanday ashkil e ilganligini as i laydi.
Ushbu namunala “Za a noma”ning asl ma nida be ilgan bayonla asosida kel i ilgan. Mualli
ha bi oqeani ba a sil as i lash, dialogla kel i ish a aqamli ma’lumo la (masalan, qo’shin soni,
mudda la ) be ish o qali oqelikni yo qin i odalagan.
Yana bi manba Ho iz Ab u - "Zayl-i Jome' u -Ta o ix" (Ta ixla Jome'sining Izohi) Bu asa
Temu iyla , xususan Shoh ux Mi zo da i haqida eng muhim manbala dan hisoblanadi. Ho iz Ab u
o'zining "Zayl" asa ida Su xon ohasining ma'mu iy uzilishi a iq isodiy hayo ini ba a sil yo i gan.
Asa dagi muhim ma'lumo la : Sug'o isha izimi: "Nah -i Shah" (Shoh a iqi) a "Juy-i Sul oniy"
(Sul on a iqi) kabi kanalla ning qay a a'mi lanishi a kengay i ilishi haqida ba a sil ma'lumo la
kel i ilgan. Mualli ayniqsa, Shoh ux Mi zo da ida amalga oshi ilgan i iga siya isloho la ini alohida
a'kidlaydi. Shaha hayo i: Te miz, Chaganian (hozi gi Deno ) a She obod shaha la ining gullab-
yashnashi as i langan. Ha bi shaha ning ix isoslashgan bozo i a huna mandchilik ma kazla i
haqida ma'lumo la ma jud.
Ma'mu iy boshqa u : Viloya ga ayinlangan hokimla (noibla ) a ula ning akola la i haqida
aniq ma'lumo la be ilgan. Soliq yig'ish izimi a "di on" ( iloya boshqa masi) uzilmasi ba a sil
bayon e ilgan.
Ibn A abshoh - "Ajayib ul-Maqdu i Na oibi Temu " (Temu Bax ining Ajabla i)
Bu asa "Za a noma"ga qa ama-qa shi nuq ai naza dan yozilgan bo'lib, Su xon ohasiga oid
qimma li ma'lumo la ni o'z ichiga oladi.
Temu ga qa shi ku ashgan mahalliy qabila boshliqla i a ula ning aqdi i haqida noyob
ma'lumo la ma jud. Mualli Temu ga dushman nuq ai naza idan yozganligi sababli, asmiy
manbala da be ilmaydigan oqeala haqida ma'lumo opish mumkin. Te miz qal'asining qamal
qilinishining boshqa e siyasi kel i ilgan. Mualli Temu ning qal'ani egallashda qo'llagan hiyla-
nay angla ini anqidiy nuq ai naza dan yo i adi. Temu ning doimiy u ushla i na ijasida iloya
aholisining soliqla og'i ligidan aziya chekkanligi haqida ma'lumo la be ilgan.
G'iyosiddin Ali - "Yazdiyla Ta ixi" Bu asa Temu iyla da la ining ichki uzilishi haqida eng
ba a sil ma'lumo la dan bi ini be adi. Su xon ohasidagi "suyu g'ol" (maosh o' niga be ilgan ye ) a
"milk" (xususiy mulk) izimla i haqida ba a sil ma'lumo la ma jud. Qaysi hududla ning qaysi
amaldo ga be ilganligi o'yxa i kel i ilgan. Viloya dan yig'ilgan mahalliy qo'shinla a ula ning
a kibi haqida ma'lumo la be ilgan. Tu li qabilala akilla ining ha biy majbu iya la i ba a sil
yo i ilgan. Soliy izimi: "Xi oj" (ye solig'i), "jizya" (g'ay imusulmonla solig'i) a "zako " miqdo la i
haqida aniq aqamla kel i ilgan.
Abdu azzoq Sama qandiy - "Ma la' us-Sa'dayn a Majma' ul-Bah ayn" (Ikki Bax Yulduzi
Olish a Ikki Dengiz Uyushmasi) Bu asa Temu iyla ning so'nggi da i, xususan, Abu Said da i
haqida muhim manba hisoblanadi. Te mizdagi mad asa a xonaqohla ning aoliya i haqida
ma'lumo la ma jud. Qaysi olimla a shoi la bu hududda yashab ijod qilganligi haqida ma'lumo la
be ilgan.Xalqa o sa do: Hindis on a Mo a ounnah o' asidagi sa do aylanishida Su xon
ohasining oli ba a sil as i langan. Qanday o a la sa do qilingani a boj solinish a ibi haqida
ma'lumo la ma jud. Hindis on a E on elchila ining Te miz o qali o' ishi a ula ning qabul qilinishi
272
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
haqida qimma li ma'lumo la kel i ilgan.Mi zo Ulug'bek - "To' Ulus Ta ixi" Bu asa , a suski, o'liq
holda bizgacha ye ib kelmagan, ammo saqlanib qolgan qismla ida Su xon ohasiga oid muhim
ma'lumo la ma jud. Ulug'bekning Te mizda ashkil qilgan asadxonala i haqida qisqa ma'lumo la
ma jud. Viloya da i ojlangan ilmiy an'anala haqida ma'lumo la be ilgan.
Xondemi - "Xulosa ul-Axbo " (Xaba la ning Xulosasi) a "Habib us-Siya " Bu asa la
Temu iyla da ining umumiy a ixini yo i ish bilan bi ga, Su xon ohasiga oid qimma li
ma'lumo la ni o'z ichiga oladi. Ha bi Temu iy hukmdo da ida amalga oshi ilgan ma'mu iy
o'zga ishla haqida izimli ma'lumo la be ilgan.
Qu ilish ishla i: Ha bi hukmdo da ida qu ilgan binola a ula ning me'mo la i haqida
ma'lumo la ma jud.
Xulosa qilib ay ganda, "Za a noma" a boshqa asa la asosida Su xon ohasining as i i asosan
ha biy-siyosiy a s a egik jiha la bilan chega alangan. Asa da hududning ichki ma'mu iy a silo la i,
iq isodiy hayo i yoki madaniy i ojlanishi haqida keng ma'lumo la deya li be ilmagan. Asosiy e' ibo
uning Ami Temu da la i a kibida u gan joyi a kengayish siyosa idagi oliga qa a ilgan.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Sha a uddin Ali Yazdiy. "Za a noma" – Toshken : Sha q nash iyo i, 1997.
2. Ho iz Ab u. "Zayl-i Jome' u -Ta o ix" – Dushanbe: Donish nash iyo i, 1991.
3. Ibn A abshoh. "Ajayib ul-Maqdu i Na oibi Temu " – Toshken : Fan nash iyo i, 1992.
4. G'iyosiddin Ali. "Yazdiyla Ta ixi" – Mosk a: Nauka nash iyo i, 1989.
5. Abdu azzoq Sama qandiy. "Ma la' us-Sa'dayn a Majma' ul-Bah ayn" – Toshken : Fan
nash iyo i, 1999.
6. Xondemi . "Habib us-Siya " – Toshken : Yangi as a lodi nash iyo i, 2001.
7. Ahmedo , B. A. "Ami Temu da la i" – Toshken : O‘zbekis on nash iyo i, 2000.
8. Mukmino a, R. G. "Temu iyla da ida qishloq a shaha hayo i" – Toshken : Fan nash iyo i,
2005.
9. Mannono , A. "Su xon ohasi a ixi" – Te miz: Su xon nash iyo i, 2010.
10. O‘zbekis on a ixi (5 jildlik), 3-jild – Toshken : Fan nash iyo i, 2018.
11. Pugachenko a, G. A. "Te miz a xeologik yodgo likla i" – Toshken : Fan nash iyo i, 1987.
12. Bol aboye , S. "Temu iyla da i me'mo iy yodgo likla i" – Toshken : Yangi as a lodi
nash iyo i, 2008.
