273
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
SHARQ FALSAFASI VA MADANIYATINING TARIXIY SHAKLLANISHI
HAMDA ILMIY RIVOJI
Abdumoʼmin Jumaye Fayziye ich
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
“Ta ix a alsa a” ka ed asi o‘qi u chisi
[email p o ec ed]
Mengboye Shaxboz Juma O‘g‘li
Deno adbi ko lik a pedagogika in i u i
“Tadbi ko lik a boshqa u ” akul e i
“Ta ix a alsa a” ka ed asi 2-ku s alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17734915
Anno a siya: Ushbu maqolada Sha q alsa asi a madaniya ining qadimgi si iliza siyala
da idan boshlab hozi gi zamongacha bo‘lgan shakllanish ja ayoni, uning ilmiy, alsa iy hamda
ma’na iy i oj bosqichla i izimli ahlil qilinadi. Tadqiqo da Sha q a akku ining asosiy manbala i -
qadimgi Hind, Xi oy, E on, Ma kaziy Osiyo a A ab alsa iy an’anala i asosida shakllangan g‘oyala
o‘ ganiladi. Ayniqsa, Fo obiy, Ibn Sino, Be uniy, Al-Xo azmiy kabi allomala aoliya i o qali Sha q
alsa asining ilmiy-me odologik asosla i, inson a jamiya haqidagi alsa iy qa ashla ning mazmuni
yo i iladi.Maqolada Sha q madaniya ining ma’na iy poyde o i, diniy- alsa iy mak abla ning
shakllanishi, asa u alsa asining inson kamolo i haqidagi qa ashla i hamda ilmiy a akku
a aqqiyo iga qo‘shgan hissasi ahlil e iladi. Shuningdek, zamona iy da da Sha q alsa asi
me osining aqamli exnologiyala , sun’iy in ellek a global madaniya kon eks ida o‘ ganilishi a
a g‘ib e ilishi masalala i ham ko‘ ib chiqiladi.Na ijada Sha q alsa asi na aqa a ixiy ja ayon
si a ida, balki bugungi global dunyoda ilmiy, madaniy a axloqiy qad iya la ni mus ahkamlo chi
muhim izim si a ida baholangan. Maqola Sha q alsa asining insoniya si iliza siyasi a aqqiyo idagi
o‘ ni a ahamiya ini yangi ilmiy yondashu la asosida yo i ishga qa a ilgan.
Kali so’zla : Sha q alsa asi, Sha q madaniya i, alsa iy a akku , a ixiy shakllanish, ilmiy
i ojlanish, Ma kaziy Osiyo allomala i, Fo obiy, Ibn Sino, Be uniy, asa u alsa asi, axloqiy
g‘oyala .
Abs ac : This a icle sys ema ically analyzes he p ocess o o ma ion o Eas e n philosophy
and cul u e om he ime o ancien ci iliza ions o he p esen day, he s ages o i s scien i ic,
philosophical and spi i ual de elopmen . The s udy s udies he main sou ces o Eas e n hough -
ideas o med on he basis o ancien Indian, Chinese, I anian, Cen al Asian and A ab philosophical
adi ions. In pa icula , he scien i ic and me hodological ounda ions o Eas e n philosophy, he
con en o philosophical iews on man and socie y a e highligh ed h ough he wo k o such schola s
as Al-Fa abi, Ibn Sina, Al-Bi uni, Al-Khwa izmi. The a icle analyzes he spi i ual ounda ion o
Eas e n cul u e, he o ma ion o eligious and philosophical schools, he iews o Su i philosophy
on human pe ec ion, and i s con ibu ion o he de elopmen o scien i ic hough . The issues o
s udying and p omo ing he he i age o Eas e n philosophy in he con ex o digi al echnologies,
a i icial in elligence and global cul u e in he mode n e a a e also conside ed. As a esul , Eas e n
philosophy is assessed no only as a his o ical p ocess, bu also as an impo an sys em ha
s eng hens scien i ic, cul u al and mo al alues in oday's global wo ld. The a icle aims o shed ligh
on he ole and signi icance o Eas e n philosophy in he de elopmen o human ci iliza ion based on
new scien i ic app oaches.
Keywo ds: Eas e n philosophy, Eas e n cul u e, philosophical hough , his o ical o ma ion,
scien i ic de elopmen , Cen al Asian schola s, Al-Fa abi, Ibn Sina, Al-Bi uni, philosophy o Su ism,
mo al ideas.
274
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Аннотация: В данной статье системно анализируется процесс формирования восточной
философии и культуры со времен древних цивилизаций до наших дней, этапы её научного,
философского и духовного развития. В исследовании изучаются основные источники
восточной мысли – идеи, сформировавшиеся на основе древнеиндийской, китайской,
иранской, среднеазиатской и арабской философских традиций. В частности, научно-
методологические основы восточной философии, содержание философских взглядов на
человека и общество освещаются через творчество таких учёных, как Аль-Фараби, Ибн Сина,
Аль-Бируни, Аль-Хорезми. В статье анализируется духовная основа восточной культуры,
формирование религиозно-философских школ, взгляды суфийской философии на
совершенство человека, её вклад в развитие научной мысли. Также рассматриваются вопросы
изучения и популяризации наследия восточной философии в контексте цифровых технологий,
искусственного интеллекта и глобальной культуры в современную эпоху. В результате
восточная философия рассматривается не только как исторический процесс, но и как важная
система, укрепляющая научные, культурные и нравственные ценности в современном
глобальном мире. Цель статьи – пролить свет на роль и значение восточной философии в
развитии человеческой цивилизации на основе новых научных подходов.
Ключевые слова: восточная философия, восточная культура, философская мысль,
историческое становление, научное развитие, центральноазиатские учёные, Аль-Фараби, Ибн
Сина, Аль-Бируни, философия суфизма, нравственные идеи.
Ki ish: Insoniya a akku i a ixida Sha q alsa asi a madaniya i alohida o‘ in egallaydi. Sha q
- qadimdan buyuk si iliza siyala beshigi, ma’na iya a a akku ma kazi si a ida shakllangan
hududdi . Ayniqsa, Hindis on, Xi oy, E on, A ab mamlaka la i hamda Ma kaziy Osiyo xalqla i
qadimiy da la dan buyon inson, jamiya a abia o‘ asidagi uyg‘unlik g‘oyasiga asoslangan alsa iy
qa ashla izimini ya a ganla . Ushbu izimla na aqa o‘z da ining madaniy hayo ini belgilagan,
balki keyingi as la da omida bu un jahon alsa asi i ojiga ham chuqu a’si ko‘ sa gan.Sha q
alsa asi, mohiya an, insonning ma’na iy ba kamolligiga, uhiy poklanishiga a ij imoiy adola ga
in ilishini ma kazga qo‘yadi. U G‘a b alsa asidagi a sionalizm a indi idualizm amoyilla idan
a qli o‘la oq, bo liqni yaxli likda, insonni esa jamiya a abia bilan o‘za o bog‘liq holda alqin
e adi. Shuning uchun ham Sha q alsa asi na aqa a akku izimi, balki axloq, odob, e’ iqod a hayo
alsa asining mukammal i odasidi .Ta ixiy manbala ga ko‘ a, Sha q a akku ining das labki ildizla i
qadimgi diniy-mi ologik qa ashla da, “A es o”,“Veda”la , “Upanishad”la , “Yijing”,“Dao de szin”
kabi manbala da shakllangan. Keyingi as la da esa bu a akku Al-Fa obiy, Ibn Sino, Be uniy,
Na oiy, Jomiy, Kon u siy, Lao Szı, Rumi kabi mu a akki la as a la ida yanada yuksak ilmiy- alsa iy
izimga aylangan.Zamona iy adqiqo chila , jumladan, Sayyid Hossein Nas , Hen y Co bin,
Toshihiko Izu su, A. Toynbi a o‘zbek olimla idan H. Ka imo , N. Komilo , A. E kae la ning
ik la iga ko‘ a, Sha q alsa asi insonni o‘z mohiya ini anglash, uhiy uyg‘onish a jamiya bilan
uyg‘un yashash sa i ye aklaydigan izimdi Shunday qilib, mazku ma zu bugungi globallashu
da ida ham dolza b ahamiya ga ega. Chunki Sha q alsa asining a ixiy ildizla ini o‘ ganish, uning
ilmiy i oj yo‘nalishla ini ahlil e ish - milliy o‘zlikni anglash, ma’na iy yangilanish a zamona iy
alsa iy a akku i oji uchun mus ahkam naza iy asos ya a adi.
Sha q alsa asining shakllanish bosqichla i.
Sha q alsa asi insoniya a akku i a ixida eng qadimgi a chuqu ildizla ga ega bo‘lgan
alsa iy izimla dan bi idi . Uning shakllanish ja ayoni minglab yilla da omida qadimgi Sha q
si iliza siyala ida - Hindis on, Xi oy, E on, Bobil, Mis a Ma kaziy Osiyo hududla ida kechgan. Bu
da da alsa iy ik la diniy e’ iqodla , mi ologik qa ashla hamda insonning abia a olam bilan
275
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
munosaba ini ushunishga bo‘lgan in ilish bilan uz iy bog‘liq edi.Sha q alsa asining das labki
bosqichla ida abia a inson o‘ asidagi uyg‘unlik, ma judo la bi ligi, ezgulik a yo uzlik
o‘ asidagi ku ash, hayo a o‘lim, uh a ma e iya kabi muammola asosiy alsa iy masalala dan
bo‘lgan. Shu boisdan qadimgi Sha q a akku i G‘a b alsa asidan a qli o‘la oq, hayo ning amaliy,
ma’na iy-axloqiy omoniga ko‘p oq e’ ibo qa a gan. Akademik A. H. Saido a’kidlaganidek,
“Sha q alsa asi — bu insonning o‘zini a olamni anglashga qa a ilgan uhiy-axloqiy izlanishla
izimi bo‘lib, unda diniy e’ iqod a ilmiy a akku uyg‘unlashgan”.
Qadimgi Hind alsa asi
Qadimgi Hind alsa asi Sha q alsa iy a akku ining eng qadimiy manbala idan bi idi . Uning
ildizla i miloddan a algi II ming yillikka bo ib aqaladi. Vedala (“bilim”, “donolik” ma’nosida)
Hind alsa asining ilk manbala i hisoblanadi. Ula dunyo, inson, xudo a abia haqidagi mi ologik
a diniy qa ashla ni o‘z ichiga oladi.Keyinchalik Upanishadla da ida bu qa ashla alsa iy a akku
da ajasiga ko‘ a ildi. Upanishadla da inson uhining abadiyligi, qay a ug‘ilish (samsa a), ka ma
qonuniya i a mukammallikka e ishish yo‘lla i haqida chuqu alsa iy ik la ilga i su ilgan.
Bhaga ad Gi a esa axloqiy- alsa iy asa bo‘lib, unda inson o‘z bu chini ado e ish, uhiy poklanish a
jamiya oldidagi mas’uliya haqida bahs yu i iladi.Hind alsa asi Sankxya, Yoga, Nyaya,
Vaisheshika, Mimansa a Vedan a kabi mak abla ga bo‘linadi. Bu mak abla o qali inson
a akku ining naza iy (bilish), amaliy (axloqiy) a uhiy (mys ik) jiha la i chuqu ahlil qilingan.
Shunday qilib, Hind alsa asi insonni kosmosning bi bo‘lagi si a ida ko‘ gan a uning ma’na iy
kamolo ini bosh maqsad deb bilgan. Sha q alsa asi insoniya a akku i a ixida eng qadimgi a
chuqu ildizla ga ega bo‘lgan alsa iy izimla dan bi idi . Uning shakllanishi ming yilla da omida
Hindis on, Xi oy, E on, Bobil, Mis a Ma kaziy Osiyo kabi qadimiy si iliza siyala hududida
kechgan. Falsa a das lab diniy-mi ologik asa u la bilan uz iy bog‘liq bo‘lib, abia , inson a
jamiya o‘ asidagi uyg‘unlik g‘oyasi ma kaziy o‘ inni egallagan. Qadimgi Hind alsa asi Sha q
a akku ining eng qadimiy manbala idan bo‘lib, insonning uhiy kamolo i, axloqiy bu chi a
dunyo iy hayo dagi o‘ ni haqida chuqu ik la bayon e ilgan. Vedala , Upanishadla a Bhaga ad
Gi a kabi manbala da insonni olamning aj almas qismi si a ida ko‘ ish, ka ma a dha ma
qonuniya la ini anglash g‘oyala i ilga i su ilgan.Hind olimi Radhak ishnan S. o‘zining “Indian
Philosophy” asa ida shunday yozadi:“Hind alsa asining mohiya i insonni uhiy ozodlikka el u chi
yo‘lni izlashdi ; bu yo‘l bilim, axloq a medi a siya o qali amalga oshadi”. Shuningdek, o‘zbek
adqiqo chisi M. Ka imo ik icha, “Hind alsa asi diniy asa u la dan boshlab, inson ongining o‘z-
o‘zini bilish da ajasigacha i ojlangan. Uning ma kazida insonning ma’na iy poklanishi a koino
bilan uyg‘unlashish g‘oyasi yo adi”
Qadimgi Xi oy alsa asi
Qadimgi Xi oyda alsa iy a akku asosan miloddan a algi VI–III as la da shakllanib,
“Bahslashu chi mak abla da i” nomi bilan a ixda mashhu bo‘lgan. Bu da da Kon u siy
(Kon u siylik), Lao-szi (Daochilik), Mo-szi (Moizm) a Sun-szi (Legalizm) kabi mu a akki la
alsa aning u li yo‘nalishla ini ya a dila .Kon u siy insoniy azila la , axloq, oila iy a ib a da la
boshqa u ini a ibga solu chi g‘oyala ni ilga i su di. U “Ren” (insonpa a lik) a “Li” (odob,
ma osim) ushunchala i o qali inson jamiya dagi o‘ nini belgiladi. Lao-szi esa Dao (yo‘l, abiiy
qonun) a’limo i o qali inson a abia o‘ asidagi uyg‘unlikni asoslab be di. Daochilik abia
qonunla iga zid ha aka qilmaslik, sokinlik a abiiylikni saqlash g‘oyasiga ayanadi.Xi oy alsa asi
insonni jamiya a abia ning aj almas qismi si a ida ko‘ adi. U naza iy bilimdan ko‘ a amaliy aj iba,
axloq a uyg‘unlikni us un qo‘yadi. Shu boisdan u na aqa alsa a, balki siyosa , san’a a
ibbiyo ning ham alsa iy poyde o ini ya a gan. Xi oylik mu a akki Feng Youlan shunday
276
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
yozadi:“Xi oy alsa asining asosi insoniy azila la ni mukammallash i ish a ij imoiy uyg‘unlikni
a’minlashdi ; bu o qali inson abia qonunla i bilan bi lashadi”. O‘zbek olimi N. Jo‘ ae esa Xi oy
alsa asining mohiya ini quyidagicha izohlaydi:
“Kon u siy a Dao a’limo la i insonni ij imoiy a ibning ma kaziga qo‘yadi. Sha q alsa asining bu
yo‘nalishi G‘a b a sionalizmidan a qli o‘la oq, amaliy axloqiy hayo ni,us un,qo‘yadi.”
Qadimgi E on a Ma kaziy Osiyo alsa asi
Ma kaziy Osiyo a E on hududla ida shakllangan Za dush iylik (Mazdayasna) a’limo i Sha q
alsa asining muhim bosqichidi . Uning asosiy manbasi - A es o dunyoqa ash, axloq, abia a
ij imoiy hayo haqidagi alsa iy ik la ni o‘zida mujassam e gan.Za dush a’limo ida olam “ezgulik”
(Ahu a Mazda) a “yo uzlik” (Ang a Mainyu) kuchla i o‘ asidagi abadiy ku ash si a ida
as i lanadi. Insonning azi asi – ezgulik a a ida u ib, yo uzlikni yengish, haqiqa (asha) a
poklikni saqlashdi . Bu g‘oyala keyinchalik islom alsa asi, asa u , ha o G‘a b alsa iy ik la ida
ham o‘z aksini opgan.Za dush iylikning “ezgulikni anlash”, “halollik”, “poklik”, “mehna se a lik”
g‘oyala i Ma kaziy Osiyo xalqla i ma’na iya ida chuqu ildiz o gan. Aynan shu hududda keyinchalik
Xo azmiy, Be uniy, Fo obiy, Ibn Sino kabi buyuk mu a akki la aoliya yu i ib, Sha q alsa asining
yangi ilmiy bosqichini boshlab be dila .Sha q alsa asi insoniya a akku i a ixida eng qadimgi a
chuqu ildizla ga ega bo‘lgan alsa iy izimla dan bi idi . Uning shakllanishi ming yilla da omida
Hindis on, Xi oy, E on, Bobil, Mis a Ma kaziy Osiyo kabi qadimiy si iliza siyala hududida
kechgan. Falsa a das lab diniy-mi ologik asa u la bilan uz iy bog‘liq bo‘lib, abia , inson a
jamiya o‘ asidagi uyg‘unlik g‘oyasi ma kaziy o‘ inni egallagan.Akademik E. Be els bu haqda
shunday deydi:
“A es o insoniya a ixida bi inchi bo ezgulik a yo uzlikni na aqa diniy, balki alsa iy
ka ego iya si a ida aj a ib be gan manbadi .”
Shuningdek, o‘zbek olimi B. Ahmedo ik icha, “A es o alsa asi Ma kaziy Osiyo xalqla i
a akku iga asos bo‘lgan axloqiy qad iya la ni - halollik, poklik a mehna se a likni shakllan i gan”
Bu alsa iy g‘oyala keyinchalik Fo obiy, Be uniy, Ibn Sino kabi buyuk allomala ning
asa la ida ilmiy-naza iy da ajada i oj opdi. Ula ning asa la ida inson aqli, bilish ja ayoni a ij imoiy
adola g‘oyala i Sha q a akku ining asosiy yo‘nalishiga aylandi. Bu alsa iy g‘oyala keyinchalik
Fo obiy, Be uniy, Ibn Sino kabi buyuk allomala ning asa la ida ilmiy-naza iy da ajada i oj opdi.
Ula ning asa la ida inson aqli, bilish ja ayoni a ij imoiy adola g‘oyala i Sha q a akku ining asosiy
yo‘nalishiga aylandi.
Islom uyg‘onish da ida alsa aning yuksalishi
Islom uyg‘onish da i (IX–XII as la ) insoniya a ixida ilm- an, madaniya a alsa aning eng
yuksak cho‘qqila idan bi idi . Bu da da Sha q, xususan, Ma kaziy Osiyo, E on, A abis on a
Andalusiya (Ispaniya) hududla ida ilmiy a akku yangi bosqichga ko‘ a ilib, diniy dunyoqa ash bilan
alsa iy a akku o‘ asida uyg‘unlikka e ishildi. Aynan shu ja ayon na ijasida “Islom alsa asi” deb
a alu chi ulkan in ellek ual mak ab ujudga keldi.Olim G. E. on G unebaum a’kidlaganidek,
“Islom uyg‘onish da i bu diniy e’ iqod a ilmiy a akku ning o‘za o sin ezi o qali insoniya
si iliza siyasiga yangi aqlpa as lik ( a ionalism) bosqichini olib ki gan,da di ”Ilm a a akku
uyg‘onishining manbala i.Islom alsa asi i ojining .asosiy manbala i Qu ’on, hadisla a a ab-
musulmon a akku ida shakllangan ilmiy a si mak abla iga bo ib aqaladi. Qu ’onda a akku , aql,
ilm kabi ushunchala ga ka a e’ ibo qa a ilgan bo‘lib, bu musulmon olimla ini ilmiy izlanishla ga
undagan.Akademik A. Saido bu haqda yozadi: “Islom dunyoqa ashida ilm – iboda bilan
englash i ilgan. Shu sababli musulmon olimla diniy ilmla ni bilish o qali abia a insonni anglashni
Allohni bilish yo‘li deb,bilganla .”Bundan ashqa i, yunon alsa asi asa la i (A is o el, Pla on,
277
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Gippok a a boshqala ) a ab iliga a jima qilinishi na ijasida, Sha qda alsa aning naza iy a
man iqiy asosi yanada mus ahkamlandi. Bu ja ayon “Bay ul-hikma” ya’ni “Donishmandlik uyi”
(Bag‘dod, IX as ) aoliya i o qali amalga oshgan. Bu ma kazda Hunayn ibn Ishoq, al-Kindiy, al-
Xo azmiy, al-Fa obiy kabi buyuk mu a akki la aoliya yu i gan.Al-Kindiy – islom alsa asining
o asi deb hisoblanganIslom alsa asining das labki yi ik namoyandala idan bi i Ya’qub ibn Iso al-
Kindiy (IX as ) bo‘lib, u “a ab aylasu i” si a ida anilgan. Al-Kindiy yunon alsa asini islomiy
a akku bilan uyg‘unlash i ib, inson bilishining imkoniya la i, aqlning abia ini a ilmiy me odla ni
ahlil qilgan.U o‘z asa la ida: “Falsa a bu insonni haqiqa ga yaqinlash i u chi osi adi . U o qali
inson Alloh ya a gan olamning mohiya ini anglaydi”,deb yozgan.
Olim O. Usmono bu haqda shunday deydi: “Al-Kindiy Sha qda bi inchi bo‘lib aqlni diniy bilimla
bilan mu o iqlash i ishga u ingan aylasu di . Uning asa la i keyingi a lod mu a akki la i uchun
me odologik asos bo‘lib xizma qildi.”
Al-Fa obiy – alsa a a jamiya uyg‘unligi.Islom uyg‘onish da ining eng yi ik mu a akki la idan bi i
Abu Nas al-Fa obiy (870–950) bo‘lib, u “Muallim as-soniy” (Ikkinchi muallim) deb e’ i o e ilgan.
Uning “Fozil shaha ahli”, “Aql haqidagi isola”, “Bax -saoda ga e ishish yo‘li” kabi asa la ida
jamiya , axloq, siyosa , ilm a inson bax i masalala i chuqu alsa iy ahlil qilingan.Fa obiy ik icha,
“Bax – bu insonning aqliy kamolo ga e ishishidi . Aql esa ilm o qali yuksaladi. Jamiya da adola a
ma’na iya hukm su sa, inson kamolo opadi.” O‘zbek olimi N. Jo‘ ae yozadi: “Fa obiy asa la ida
ilm a axloq, da la a inson, aql a e’ iqod o‘ asidagi uyg‘unlik g‘oyasi Sha q a akku ining asosiy
mezoniga aylangan.”Ibn Sino – ilmiy a alsa iy a akku ning cho‘qqisi.Abu Ali Ibn Sino (980–1037)
Sha q alsa asining eng buyuk namoyandala idan bi idi . U ibbiyo , man iq, me a izika, psixologiya
a abiiy anla ni bi lash i gan “ensiklopedik olim” si a ida e’ i o e ilgan.Uning “Ki ob ush-shi o”,
“Donishnoma”, “Najo ”, “Isho a a anbiha ” asa la i alsa iy a akku ning eng yuksak
namunala idi . Ibn Sino A is o el a’limo ini i ojlan i ib, inson ongining bilish ja ayoni a
ma judo ning mohiya i haqidagi masalala ga ilmiy yondashu ni ki i di.Ibn Sino shunday yozadi:
“Inson aqli – bu Alloh omonidan be ilgan eng buyuk qu a di . U o qali inson bo liqni biladi, lekin
bilishning maqsadi haqiqa ni anglashdi .”
Olim,B.Ahmedo , ik icha:“Ibn Sinoning alsa iy qa ashla i Sha qda na aqa ilmiy a akku , balki
insonpa a lik g‘oyala ining ham shakllanishiga asos bo‘ldi.”
Be uniy – ilmiy bilishning alsa iy asoschisi.Abu Rayhon Be uniy (973–1048) alsa a a abiiy
anla ni uyg‘unlash i ish o qali Sha q ilm- anini yangi bosqichga olib chiqdi. U “Qonuni Mas’udiy”,
“Hindis on”, “Geodeziya” kabi asa la ida abia qonuniya la ini empi ik ( aj iba) asosda
o‘ gangan.Be uniy ik icha:“Bilim – bu aj iba, kuza ish a aql bi ligidan ug‘iladigan haqiqa di .”
Faylasu R. Alimo Be uniy haqida shunday deydi:
“Be uniy abiiy anla alsa asini ya a di. U bilish ja ayonini aj iba bilan bog‘lagan bi inchi Sha q
olimidi .” Islom alsa asining G‘a bga a’si i.Islom uyg‘onish da i aqa Sha q doi asida emas, balki
Ye opa Uyg‘onish da ining shakllanishida ham be osi a a’si ko‘ sa di. Fo obiy, Ibn Sino a Ibn
Rushd asa la i lo in iliga a jima qilinib, Ak inskiy Foma, Albe Velikiy kabi g‘a b aylasu la i
omonidan o‘ ganilgan.B i aniyalik olim H.Co bin yozadi: “Aga Fo obiy a Ibn Sino bo‘lmaganida,
Ye opa Uyg‘onish da ining aqlpa as lik poyde o i bo‘lmagan bo‘lu edi.”
Sha q madaniya ining alsa iy asosla i.Sha q madaniya i insoniya si iliza siyasi a ixida
eng qadimiy, chuqu ma’na iy a alsa iy asosla ga ega bo‘lgan madaniy izimla dan bi idi . U o‘z
mohiya iga ko‘ a, insonni abia , jamiya a kosmos bilan uyg‘unlikda ko‘ gan, ma’na iy-axloqiy
kamolo ga in ilgan alsa iy qa ashla majmuasidi . Sha q madaniya ining shakllanishida diniy
e’ iqodla , mi ologik qa ashla , axloqiy qad iya la a ilmiy a akku o‘za o uyg‘unlashgan holda
278
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
namoyon bo‘lgan.Sha q madaniya i a alsa asi bi -bi ini o‘ldi u chi ikki yo‘nalishdi : alsa a
madaniya ga g‘oya iy asos be adi, madaniya esa alsa iy a akku ni amaliy hayo ga a biq e adi. Shu
boisdan Sha q madaniya ining ildizla ini ushunish uchun a alo uning alsa iy manbala ini
o‘ ganish za u . Tabia a inson uyg‘unligi amoyili.Sha q a akku ining ma kazida abia a inson
o‘ asidagi uyg‘unlik g‘oyasi yo adi. Bu amoyil qadimgi Xi oydagi Dao (yo‘l), Hind alsa asidagi
B ahman a A man bi ligi hamda islom alsa asidagi a hid (yagona ma judlik) konsepsiyala ida o‘z
i odasini opgan.Masalan, Lao-szi “Dao De Jing” asa ida insonning abia qonunla iga zid
yashamasligi za u ligini uq i adi. Uningcha, “ abia dagi uyg‘unlikni buzish - jamiya dagi
mu ozana ni buzishdi .” Shu g‘oya keyinchalik Sha q madaniya ida me’mo iy uslubla , bog‘- og‘la ,
san’a a she’ iya da ham o‘z aksini opgan. Islom dunyosida bu amoyil Ibn Sino, Fo obiy, Be uniy
kabi allomala a’limo ida da om e di.
Xulosa
Sha q alsa asi insoniya a akku ining eng qadimiy, chuqu a boy qa lamla idan bi idi . U
ming yilla da omida inson, abia a koino o‘ asidagi uyg‘unlikni, ma’na iy komillikka in ilish a
adola g‘oyala ini ilga i su gan. Sha q alsa asining shakllanish ja ayoni qadimgi Hindis on, Xi oy,
E on, Bobil, Mis a Ma kaziy Osiyo si iliza siyala ining diniy-mi ologik dunyoqa ashla i negizida
boshlangan bo‘lib, aq o‘ ishi bilan u chuqu alsa iy izimga aylangan.Islom uyg‘onish da ida esa
Sha q alsa asi o‘zining eng yuqo i cho‘qqisiga chiqdi. Fo obiy, Ibn Sino, Be uniy, G‘azzoliy, Ibn
Rushd, Uma Xayyom, Al-Xo azmiy kabi buyuk mu a akki la ilm- an a alsa ani uyg‘unlash i ib,
inson aqli a a akku ining cheksiz imkoniya la ini namoyon e dila . Bu da da alsa a aqa naza iy
bilim emas, balki jamiya ni, insonni a bo liqni anglashning uni e sal osi asiga aylandi.Sha q
madaniya ining alsa iy asosla i insonpa a lik, ezgulik, bag‘ ikenglik, axloqiy ozalik a ma’na iy
uyg‘unlik g‘oyala iga ayanadi. Ushbu qad iya la na aqa a ixiy da la da, balki hozi gi zamonda
ham insoniya uchun muhim yo‘l-yo‘ iq bo‘lib xizma qilmoqda.Bugungi kunda Sha q alsa asi o‘z
a ixiy ildizla iga ayangan holda yangi ilmiy bosqichga ko‘ a ilmoqda. U ekologiya, sun’iy in ellek ,
bioe ika, so siologiya, a’lim a psixologiya kabi zamona iy yo‘nalishla bilan uyg‘unlashib, global
miqyosda inson a exnologiya o‘ asidagi mu ozana ni saqlash, axloqiy me’yo la ni mus ahkamlash
a ma’na iy qad iya la ni as ash yo‘lida muhim naza iy asos bo‘lib xizma qilmoqda.Sha q alsa asi
- bu o‘ gan as la me osi emas, balki hozi gi a kelajak a lodla uchun ma’na iy a ilmiy yo‘nalishni
belgilab be u chi i ik a akku izimidi . U insoniya ni ilm, axloq, adola a uyg‘unlik yo‘lida
bi lash i u chi alsa iy kuch si a ida ahamiya ini saqlab qolmoqda.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Saido A.H. “Sha q alsa asi a madaniy me os”, Toshken : Fan, 2018.
2. Radhak ishnan, S. Indian Philosophy, Vol. I–II. London: Geo ge Allen & Unwin, 1923.
3. Ka imo M. “Sha q a akku i manbala i”, Toshken : Ma’na iya , 2015.
4. Feng Youlan. A Sho His o y o Chinese Philosophy. New Yo k: The F ee P ess, 1948.
5. Jo‘ ae N. “Sha q a akku ining i ojlanish bosqichla i”, Toshken : O‘zMU nash iyo i, 2019.
6. Be els E.E. Is o iya pe sidskoy li e a u y, Mosk a: Nauka, 1960.
7. Ahmedo B. “Ma kaziy Osiyo manbala i a ula ning ahlili”, Toshken : Fan, 2015.
8. Saido A.H. Sha q alsa asi a madaniy me os. Toshken : Fan, 2018.
9. Radhak ishnan, S. Indian Philosophy. London: Geo ge Allen & Unwin, 1923.
10. Ka imo M. Sha q a akku i manbala i. Toshken : Ma’na iya , 2015.
11. Feng Youlan. A Sho His o y o Chinese Philosophy. New Yo k: The F ee P ess, 1948.
12. Jo‘ ae N. Sha q a akku ining i ojlanish bosqichla i. Toshken : O‘zMU, 2019.
