305
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
BUXORO XONLIGIDA XALQARO DIPLOMATIYA VA TASHQI
ALOQALAR
Yuldosho a Fe uza Ak am qizi
Ruziboye a Ma una
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u ining a ix yo’nalishi 4-bosqich alabala i
[email p o ec ed]
ma unano mu ado [email protected]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17736093
Anno a siya: Maqola Buxo o xonligining ashqi diploma ik siyosa i a iq isodiy aloqala inig
shakillanishi, i ojlanish bosqichla i a ula ning min aq iy ahamiya i a ixiy manbala asosida ahlil
qilingan.Xususan Rossiya impi iyasi a Hindis on da la i bilan olib bo ilgan elchila almashunu i
,sa do, a xalqa o sha nomala yo i ilgan.
Kali so’zla : Buxo o xonligi, Abdullaxon II, Rossiya, Fyodo I ano ichga ,I an Danilo ich
Xoxlo ,A.Beko ich-Chye kasskiy, ashqi siyosa , Xonquli
Ki ish: Buxo o xonligi Ma kaziy Osiyoning eng yi ik siyosiy uzilmala idan bi i bo‘lib, XVI
as ning ikkinchi ya midan XIX as oxi igacha min aqada muhim o‘ in egallagan. Xonlik na aqa
siyosiy jiha dan, balki madaniya , ilm- an a diploma iya sohala ida ham yuksak da ajada i ojlangan
edi. Tashqi siyosa Buxo o xonligining ba qa o ligi a xalqa o nu uzini belgilo chi omilla dan bi i
bo‘lib, u o qali da la o‘z man aa la ini himoya qilgan a boshqa mamlaka la bilan o‘za o aloqala ni
mus ahkamlab bo gan.
Rossiya bilan diploma ik munosaba la a sa do aloqala i. Abdullaxon II omonidan 1585-
yilda Muhammad Ali boshchiligida, 1589- yilda Do`s um boshchiligida Mosk aga yubo ilgan.
Elchila Mosk a hukmdo i omonidan iliq ku ib olingan. Bu ikki elchilik oldiga o` adagi sa do-so iq
munosaba la ini a ibga solish azi asi yukla ilgan edi. Elchila Rossiya podshosi Fyodo
I ano ichga Abdullaxon II ning buxo olik sa doga la uchun Mosk a da la idagi ba cha shaha la da
e kin sa do qilish imkoniya ini ya a ish, Qozon a As axanda doimiy bozo la aj a ish il imos
qilingan xa ini kel i gan.
Rus podshosi bu il imosla ni o`liq baja ganligi o`sha da hujja la ida o`z aksini opgan.
Buxo o a Rossiya o` asidagi do`s ona aloqala XVI as oxi ida, xususan Sibi xonligining usla
omonidan bosib olinishi u ayli bi oz buzilgan bo`lsada, amalda bu unlay o`x ab qolmadi. 1589- yili
Mosk ada bo`lgan Buxo o elchisi Do`s um o qali Abdullaxon II usla ning Sibi xonligidagi
ajo uzini qo alagan a o`z no oziligini bildi gan edi. 1589- yildayoq Buxo oga a a milla iga
mansub Boybo` i Toychie boshchiligidagi Mosk a elchila i keladi a buxo olik sa doga la ga Sibi
shaha la ida ka a im iyozla ya a ishga us hukuma i ayyo ekanini bildi ib, ikki o` adagi siyosiy
kelishmo chilikla ni bi oz yumsha ishga e ishdi.
1
XVII as da Buxo o a Mosk a da la i o` asidagi
elchilik aloqala i yanada i ojlandi. Mazku da da Buxo o a Xi a elchila i 26 ma a Mosk aga
ash i buyu gan bo`lsala , us elchila i 9 ma a Buxo o a Xi aga kelganla . Masalan, 1619- yilda
Imomqulixonning Odambiy boshchiligidagi elchila i Mosk ada, Rossiya podshosi, Romano la
sulolasining bi inchi akili Mixail Fyodo o ich huzu ida bo`ldi. Bu elchilik missiyasiga ja oban
podsho Mixail Fyodo o ich omonidan I an Danilo ich Xoxlo boshchiligida elchila Buxo oga
jo`na iladi. Lekin bu elchi Buxo oda ushlanib qolganligi a qu uq qo`l bilan qay a ilganligi uchun
Sibi (Tyumen shah i) o qali 1622- yilda Tobolskka kelgan a Mosk aga bo ishni mo`ljallagan
Buxo o elchisi Balik Chobako so uq ku ib olinib, us podshosining Imomqulixonga yozgan xa i
bilan Buxo oga qay a ib yubo ilgan. Bu xa da us podshosi o` adagi aloqala ni da om e i ish akli
1
Akba Zamono Buxo o xonligi a ixi Toshken -2021
306
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
e ib, elchila ni Mosk aga uzoq Sibi o qali emas, As axan o qali yubo ishni akli qilgan. 1716- yil
e alda Buxo o xonligi elchisi Xonquli o`pchiboshi As axanga keldi. U bilan bi ga sa doga Asan
bobo, ikki yaso ul, xo ini a bolala i ham kelgan edi. Buxo o xoni Abul ayzxon Rossiya podshosi
Pyo I (1672-1725)ga 36 na a us asi la ini ham ozod qilib yubo gan edi.
2
Buxo o xoni As axan
obe -komendan i Chi iko nomiga yozilgan yo liqda o`za o yaxshi qo`shnichilik aloqala i a sa do-
so iq aloqala ini da om e i ish maqsadida elchi yubo ayo gani bildi adi. Shuningdek, ushbu elchilik
o qali Rossiyaning Kaspiy dengizi sha qiy qi g’oqla ida shaha -qal`ala qu ish ejasini qo`llab-
qu a lashini ham bildi adi. Demak,Buxo oda Pyo I omonidan Kaspiy dengizi qi g’oqla ida
qal`ais ehkomla qu ilayo gani haqida xaba do bo`lganla . 1716- yil 16- ma da Pyo I omonidan
Abul ayzxon nomiga yozilgan yo liqda A.Beko ich-Chye kasskiy ekspedi siyasi “Rossiya da la i a
Buxo o xonligi uchun umumiy man aa la ga asoslangan za u a ” u ayli yubo ilganligi a shuning
uchun ham A.Beko ich-Chye kasskiy hu ma ini joyiga qo`yishni so` agan.
Ushbu yo liqni A.Beko ichChye kasskiy Xi a missiyasini yakunlagach, Buxo o xoniga
ye kazishi ko`zda u ilgan edi.
3
1716- yil ap elda A.Beko ich-Chye kasskiy ekspedi siya
ayyo ga ligini ko` ish ja ayonida As axanda Buxo o elchisi Xonquli o`pchiboshi bilan uch ashgan
a bu o`g’ ida Pyo I ga xa yozgan. Unda Xonquli o`pchiboshining il imosiga ko` a, Rossiyaga
dushmanlikda, Tu kiya bilan aloqada deya gumon qilinayo gan buxo olik a xi alik asi la ni ozod
qilishni so` agan. Bu pay da Pyo I Sha qiy P ussiyada edi. Xa ni olgan Pyo I uning il imosini
qondi magan. Bi oq A.Beko ichChye kasskiy Xonquli o`pchiboshiga buxo olik a xi alik asi la ni
ekspedi siya yakunlangandan so`ng ozod qilishga a`da be gan. Buxo o elchisini Rossiya poy ax ida
ku ib olish a qabul ma osimla i ham o`ziga xos a zda amalga oshi ilgan. Buxo o elchisi Pe e bu gga
oz maso a qolganda ash i bo`yicha uxsa be ilishini ku ib o`x ashi lozim edi. Belgilangan kunda
elchi a uning ham ohla i uchun uch a ka e a yubo ilgan. Rossiya de onxonasi akili elchi a uning
ham ohla ini sog’- saloma e ib kelganla i bilan qu lagandan keyin o`zini sena o la omonidan ku ib
olishga yubo ilganini hamda mehmonla ni aj a ilgan joyga qada kuza ib qo`yishini bildi gan. Qabul
qilingan a ibga ko` a, kelgan elchi a uning ham ohla i Rossiya de onxonasi akilini ik u gan
holda eshi ishla i, unga minna do chilik bildi ishla i, shoh a azi la saloma ligini so` ashla i ke ak
edi. Bi ozdan keyin elchi Rossiya de onxonasi akili bilan bi inchi ka e aga, Buxo o sa doga i a
us amaldo i ikkinchi ka e aga, oxun a ilmoch uchinchi ka e aga o` i ishgan. Elchilik sekinlik bilan
yu a boshlagan, chunki bi inchi ka e a yonida ilmoch ham yu ib, elchi Rossiya de onxonasi akili
bilan suhba lashib ke gan. Elchini poy ax ga ki ib kelishi bilan uni yo`lning ikki omonida juda ko`p
miqdo dagi olamon, piyoda aska la polki o`pla yonida sa o ib ku ib olganla .
Buxo o elchisi Xonquli o`pchiboshi 1717- yil 26- iyunda Pe e bu gga ye ib kelgan bo`lsa-da,
uni qabul qilish 3- iyulga belgilangan.Sena o la omonidan qabul qilingan Xonquli o`pchiboshiga
Buxo o xonining mak ubini opshi ishi so` alganida u qa `iylik bilan “Yo liqni xonning xohish-
i odasiga ko` a, shaxsan podshoh Pyo I ga opshi iladi”, degan. Shu boisdan ham Xonquli
o`pchiboshini Pyo I poy ax ga qay ganidan so`ng 1717- yil 20- ok ab da qabul qilgan. Pyo I bilan
uch ashu uchun elchiga Rossiya de onxonasi o` inbosa i Sha i o ka e asi, sa doga Asan boboga
esa sena ko ibi ka e asini yubo ilgan. Buxo o elchisi so g’a-salomla ini 12 na a aska la ko` a ib
bo gan. Bu an anali ja ayonni kuza ishga chiqqan aholi ko`chala ni o`di ib yubo gan.
Abul ayzxonning so g’asidan ashqa i qabul a ib-qoidasiga ko` a elchi a sa doga ning ham
alohida so g’ala i opshi ilgan. So g’ala ichida eng qimma bahosi si a ida Buxo odan ozod qilib
2
Веселовский Н.И. Иван Данилович Хохлов: Русский посланник в Персию и Бухару в XVII веке. СПб., 1891.
3
.Йўлдошев М. Й. XVI – XVII асрларда Бухоро билан Россия ўртасида элчилик муносабатлари. – Т., 1957.
307
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
yubo ilgan us qulla i e` i o e ilgan. Qabul Sena ning yuqo i pala asida bo`lib, eshik o`pa asidagi
baland joyda Pyo I ik u gan holda elchini qabul qilgan. Elchi eshikdan ki ib, iz cho`kkan a xon
nomidan egilib salom be gan. Xonquli o`pchiboshi Pyo I ni sh edla us idan qozongan g’alabasi
bilan qu lagan hamda so g’ala ni opshi gan. Shundan so`ng Xonquli o`pchiboshi “Ishonch
yo lig’i”ni opshi gan. “Ishonch yo lig’i”ni Pyo I ning isho asi bilan de onxona o` inbosa i
Sha i o qabul qilgan. “Ishonch yo lig’i”da Abul ayzxon Xonquli o`pchiboshi elchi si a ida
yubo ilgani, u Rossiya u -oda la ini yaxshi bilishi, Buxo o hukuma i o`za o yaxshi qo`shnichilik
munosaba la i hamda sa do-so iqni i ojlan i ishdan man aa do ekanligi a`kidlangan.
4
Buxo o-Hindis on munosaba la i (XVI-XVII-XVIII as la ). Bobu iyla da la i Buxo o
xonligining janubiy qo’shni da la i bo’lib, bu ikki da la o’ asida siyosiy, iq isodiy munosaba la
qizg’in do om e ib kelgan. Ikki da la o’ asidagi siyosiy iq isodiy diploma ik munosaba la asosan
XVI-as ning 70 yilla idan boshlab mun azam a ishda do om e ib kelgan. Bu haqida N.
Nizomiddino ning XVI-XVIII as la da O’ a Osiyo a Hindis on munosaba la i ki obida diploma ik
a iq isodiy munosaba la haqida keng mulohaza yo i ilgan. Ikki da la o’ asida ilk elchilik
munosaba la i bi necha ma a bo’lgan. Demak ula dan – 1572 yili Hindis onga Abdullaxonning bi in
chi elchisi Xo’ja Ol amish yubo iladi. Keyingi ikkinchi elchilik ham Abdullaxon II omonidan
yubo ilib. Bu sa a Abdi axm boshchiligidagi elchila yo’bo iladi. Keyingi elchila esa 1579 -yili
Abdullaxon sa oyiga sunniy mahzabdagi Mi za Po’la boshchiligida hind elchila i yubo ilgan. Uzoq
yilla dan so’ng Akba Buxo oga elchi yubo ishga qa o qiladi. 1597- yili 17 mayda Hindis ondan
Buxo oga Xo’ja Ash a Naqshbandiy boshliq elchila yo’lga chiqadi”. Demak XVI as ning ikkinchi
ya midan XVII as ning boshla igacha, Shayboniyla so’lola hukum onlik yilla i yani Abdullaxon II
da ida Buxo o xonligi bilan Bobu iyla da la i o’ asida olib bo ilgan elchilik munosaba la
mun azam a ishda do om e ib u gan. Bunda ha ikki da la iq isodiy a siyosiy munosaba la ining
yo’lga qoyilishida man aa da bo’lganligini bilish mumkin. Keyingi elchilikla esa Ash a xoniyla
so’lolasi hukum onlik da i bilan bog’liqdi . Ash a xoniyla hukum onlik qilgan da da ham Buxo o
xonligi a Bobu iyla da la i o’ asida qizg’in diploma ik aloqala ma jud bo’lgan. Ula dan –
Hindis onga 1632- yili Vaqqos Hoji, 1633- yili Ta biya xon boshchiligida hind elchila i Balxgacha,
uzoq aq dan so’ng Buxo o xonligidan Xo’ja Ahmad al- Husayniy 1661- yili 27 nayab , undan so’ng
esa Kuchakbek 1663- yili hind shohi qobulida bo’lganla . Buxo o xonligiga esa 1665- yil iyulda
Mus a axon Ho i elchiligi qabul qilingan. 1669- yili 11- may Hindis onga Buxo odan Rus ambiy
boshchilik elchila kelgan, unga ja oban 1670- yili may oyi Hindis ondan Yakka ozxon elchiligi,
so’ng 1671- yili Buxo odan Muhammad Sha i elchiligi Hindis onga, 1685- yili Buxo oga
Zaba das xon, 1688-1689- yili Naza biy Hindis onga, 1714-1715- yili Sul onbiy elchiligi
Hindis onga” kelgan. Bu kabi oliy da ajadagi elchilik munosaba la esa, bi inchi na ba da siyosiy,
iq isoiy sa do munosaba la ning man aa la ini ko’zda u ganligini bilish mumkin.
5
Xulosa. Buxo o xonligi o‘zining qulay geog a ik joylashu i a siyosiy salohiya i u ayli
Ma kaziy Osiyoda mus ahkam o‘ in egallagan a xalqa o munosaba la iziida muhim o‘yinchila dan
bi iga aylangan. Xonlikning Rossiya impe iyasi a Bobu iyla sal ana i bilan olib bo gan diploma ik
aloqala i uning ashqi siyosiy s a egiyasining asosini ashkil e gan. Rossiya bilan munosaba la
asosan sa do man aa la ini ko‘zlab,chega a xa sizligini a’minlash asiyosiy ba qa o likni
mus ahkamlashga qa a ilgan. Hindis on bilan ham aloqani mus ahkamlashga in ilishi so doda hamda
siyosiy ja ayonla da Hin is onga ayanishni maqsad qilgan edi.
4
Йўлдошев М. Й. XVI – XVII асрларда Бухоро билан Россия ўртасида элчилик муносабатлари. – Т., 1957
5
Akba Zamono Buxo o xonligi a ixi Toshken -2021
308
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Akba Zamono Buxo o xonligi a ixi Toshken -2021
2. Веселовский Н.И. Иван Данилович Хохлов: Русский посланник в Персию и Бухару в XVII
веке. СПб., 1891.
3. Йўлдошев М. Й. XVI – XVII асрларда Бухоро билан Россия ўртасида элчилик
муносабатлари. – Т., 1957.
4. Муҳаммаджанов Р. Неъматов Т. Бухоро ва Хиванинг Россия билан муносабатлари
тарихига доир баъзи манбалар. Т.: Ўзбекистон ССР Фанлар Академияси,1957.
5. Эрматов М. Ўрта Осиё, Россия ва Ҳиндистон халқлари ўртасидаги дўстона алоқалар
тарихидан. – Т., 1959.
