321
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
OROL FOJEASI: EKOTSIDNING KELIB CHIQISHI, OG'IR OQIBATLARI
VA INSONIYAT TARIXIDAGI SABOQLARI
Xolxo’jaye Zuh iddin
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
[email p o ec ed]
Ja oxi Ochilo
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
[email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17736252
Anno a siya: Ushbu maqola O ol dengizi ojiasining kelib chiqishi, i ojlanishi a insoniya
a ixidagi ahamiya ini kompleks ahlii qiladi. Maqolada O ol dengizining qu ib qolishiga olib kelgan
asosiy omilla - so e da la ining ma kazlash i ilgan qishloq xo'jaligi siyosa i, Amuda yo a Si da yo
da yola ining su esu sla idan no o'g' i oydalanish, ekologik xa -xa a la ni hisobga olmagan holda
amalga oshi ilgan gigan loyihala ahlii qilinadi. O ol ojiasining min aqa aholisining saloma ligiga,
iq isodiyo iga, eko izimiga a madaniy me osiga e kazgan za a la i, shuningdek, global miqyosdagi
oqiba la i yo i iladi. Maqolada ushbu ekologik aloka dan olingan saboqla asosida kelajakda shunga
o'xshash muammola ning oldini olish yo'lla i, ba qa o i ojlanish s a egiyala i a xalqa o
hamko likning ahamiya i ko' ib chiqiladi.
Kali so‘zla : O ol ojeasi, eko sid, ekologik aloka , so e qishloq xo'jaligi siyosa i, su
esu sla i, Amuda yo, Si da yo, a o -muhi inqi ozi, iqlim o'zga ishi, sho' lanish, eko izimning
buzilishi, sog'liq muammola i, min aqa iy a'si , ba qa o i ojlanish, ekologik saboqla , xalqa o
hamko lik, O ol dengizini qay a iklash.
O ol ojeasi min aqa kesimida chuqu a ko'p qi ali a'si ko' sa gan. Qo aqalpog'is on
Respublikasi bu aloka dan eng og'i za a ko' gan hudud hisoblanadi. Min aqada dengiz qu igach,
iqlim o'zga ishi kuza ildi - yozi issiq oq, qishi so uq oq bo'ldi. Ha oning namligi 30% ga kamaydi,
yog'inga chilik esa yiliga 100-150 mm gacha qisqa di.
Qo aqalpog'is onda ye la sho' lanishi kuchaydi. Qu g'oqchilikka chidamli ekinla e ish i ish
qiyinlashdi. Pax a ye ish i ish sohasi qisqa di, uning o' niga kam su alab qiladigan ekinla ekila
boshlandi. Cho achilik ham qiyinlashdi - o' loqla qu idi, yem-xashak ye ishmo chiligi kuza ildi.
O ol ojeasi min aqa kesimida chuqu a keng qam o li oqiba la ga olib keldi.
Qo aqalpog'is on Respublikasi bu ekologik aloka dan eng og'i za a ko' gan hudud bo'lib, uning
aholisi a o -muhi o'zga ishining ba cha salbiy a'si la ini boshdan kechi moqda. Min aqaning
iqlimi keskin o'zga di. Yozi ancha issiq oq, qishi esa so uq oq bo'ldi. Ha oning namligi 30-35% ga
kamaydi, yog'inga chilik miqdo i yiliga 100-120 mm gacha qisqa di. Shamol ezligi oshdi, yiliga 50-
60 kun kuchli shamol bo'lishi kuza ila boshlandi. Qishloq xo'jaligiga a'si i haloka li bo'ldi. Ye la
sho' lanishi kuchaydi - Qo aqalpog'is ondagi 2 million gek a dan o iq ye la u li da ajada
sho' lang'an. Pax a maydonla i 70% ga qisqa di, uning o' niga kam su alab qiladigan ekinla ekila
boshlandi. G'allachilik, sabza o chilik a polizchilik ham jiddiy za a ko' di.
Cho achilik sohasida ham ka a muammola yuzaga keldi. O' loqla qu idi, cho a molla ini
boqish qiyinlashdi. Yem-xashak ye ishmo chiligi u ayli cho a soni keskin kamaydi. Qo amol soni
40%, qo'y a echki soni 60% ga qisqa di.
Aholi saloma ligiga a'si i dahsha lidi . Na as olish yo'lla i kasallikla i 4 ba a a , ko'z
kasallikla i 3 ba a a , oshqozon-ichak kasallikla i 2.5 ba a a ko'paydi. Qo aqalpog'is onda onala
322
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
o'limi O'zbekis ondagi boshqa hududla ga nisba an 2 ba a a yuqo i. Bolala o'limi ham sezila li
da ajada oshdi.
Su muammosi eng og'i muammola dan bi idi . Aholining 70% chuchuk su ga doimiy
ye ishmo chilikni boshdan kechi adi. Qolgan su manbala ida uz a og'i me alla miqdo i
me'yo dan 5-10 ba a a yuqo i.
Iq isodiy a'si keng qam o li bo'ldi. Baliqchilik deya li yo'q bo'ldi - bi aq la yiliga 40,000
onna baliq o lanadigan joyda hozi baliqchilik aqa cheklangan hududla da olib bo iladi. Tu izm
sohasi ay on bo'ldi - yiliga 50,000 sayyohni qabul qiladigan O ol sohilla i endi sayyohla siz qoldi.
Demog a ik aziya yomonlashdi. So'nggi 30 yil ichida Qo aqalpog'is ondan 200,000 dan o iq
kishi boshqa hududla ga ko'chib ke di. Aholining 40% qashshoqlik chega asida yashamoqda.
Madaniy me os jiddiy za a ko' di. Qadimiy baliqchilik an'anala i, dengiz bilan bog'liq madaniy
qad iya la yo'qolmoqda. O ol a o idagi 200 dan o iq a ixiy joyla a yodgo likla qu igan dengiz
ubida qolmoqda.
Ekologik muammola kengayib bo moqda. Ha yili 75 million onna sho' up oq a qum a o -
muhi ga a qalmoqda. O'simlikla a hay ono dunyosi qiyin ah olga ushdi - 50 dan o iq o'simlik
u i a 30 dan o iq hay on u i yo'qolish xa i os ida.
Hukuma a xalqa o ashkilo la omonidan min aqani qo'llab-qu a lash das u la i amalga
oshi ilmoqda. Jahon Banki, BMT, Xalqa o alyu a jamg'a masi kabi ashkilo la 2 millia d dolla dan
o iq mablag' aj a gan. Su ni ejash exnologiyala i jo iy e ilmoqda, 50,000 ga yaqin yangi ish
o' inla i ya a ildi, sog'liqni saqlash izimini yaxshilash bo'yicha ishla olib bo ilmoqda.
Bi oq, min aqaning o'liq iklanishi uchun hali 20-30 yil a qo'shimcha 5-7 millia d dolla
sa moya alab e iladi. O ol ojeasi na aqa mi
Endi jahon miqyosida asi i oqiba la iga keladigan bo’lsak, O ol dengizining qu ib qolishi
bu un dunyo eko izimiga ahdid soladi. Ha yili 75-100 million onna sho' up oq a qum
a mos e aga ko' a ilib, A k ikadan Amazoniyagacha bo'lgan hududla da iqlim o'zga ishiga sabab
bo'lmoqda. Bu chang bulu la i G'a biy Ye opa, Xi oy, Hindis on a ha o Shimoliy Ame ikagacha
ye ib bo gan.
Bioxilma-xillikning yo'qolishi: O ol dengizi a uning a o ida yasho chi 200 dan o iq hay on
a o'simlik u la i yo'qolish xa i os ida. Bu global bioxilma-xillikning qisqa ishiga hissa
qo'shmoqda. Dengizda yasho chi 20 dan o iq baliq u i bu unlay yo'q bo'lib, bu bu un dunyo baliq
xilma-xilligiga og'i za ba bo'ldi.
Iqlim o'zga ishiga a'si i: O ol dengizining yo'qolishi min aqa iy iqlimni o'zga i ish bilan bi ga
global iqlim o'zga ishiga ham a'si ko' sa moqda. Ka a su ha zasining yo'qolishi a mos e a
aylanishiga a'si qiladi, bu bu un Ye sha idagi ob-ha o sha oi la iga a'si qilishi mumkin.
Xalqa o su muammosi:O ol ojeasi anschega a iy su esu sla ini boshqa ish muammosini
ochib be di. Bu boshqa min aqala da (Masalan, Nil da yosi, Mesopo amiya, Hind da yosi) xuddi shu
muammola yuzaga kelishining oldini olish uchun xalqa o qonunla a kelishu la ni ishlab chiqishga
undadi.
Global sog'liqni saqlash ahdidi:O ol min aqasidagi chang- o'zon bulu la i na as olish
kasallikla i, ko'z kasallikla i a e i kasallikla ining bu un dunyo bo'ylab ko'payishiga sabab
bo'lmoqda. Bu xalqa o sog'liqni saqlash ashkilo la i omonidan global xa si a ida qayd e ilgan.
Iq isodiy a'si i: O ol ojeasi bu un Ma kaziy Osiyo iq isodiyo iga a'si ko' sa di, bu esa global
bozo la ga a'si qildi. Pax a, g'al a a boshqa qishloq xo'jaligi mahsulo la i ishlab chiqa ishning
pasayishi bu un dunyo bozo la iga a'si ko' sa di.
323
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Mig a siya bosimi: O ol min aqasidan 2.5 millionga yaqin odam boshqa hududla ga ko'chib
ke di, bu qo'shni mamlaka la a bu un dunyo uchun mig a siya bosimini kel i ib chiqa di.
Xalqa o diploma iya: O ol muammosi BMT, Ye opa I i oqi, Jahon banki kabi ko'plab xalqa o
ashkilo la ning e' ibo ini o di. Bu global ekologik muammola ga qa shi ku ashda xalqa o
hamko likning ahamiya ini ko' sa di.
Ilmiy adqiqo la : O ol ojeasi bu un dunyo olimla i omonidan ekologik aloka ning modeli
si a ida o' ganilmoqda. Bu boshqa hududla da shu kabi muammola ning oldini olishga yo dam
be adi.
Global xaba do lik: O ol ojeasi ekologik muammola haqida global xaba do likni oshi di. Bu
a o -muhi ni muho aza qilish a ba qa o i ojlanish bo'yicha xalqa o das u la ning paydo bo'lishiga
yo dam be di.
Kelajakdagi ahdidla : O ol ojeasi boshqa min aqala da (Masalan, Kaspiy dengizi, Chad ko'li,
U miya ko'li) xuddi shu aziya yuzaga kelishining oldini olish uchun ogohlan i ish azi asini
baja adi.
O ol ojeasi na aqa min aqa iy, balki global muammo bo'lib, insoniya ning abia ga nisba an
munosaba ini o'zga i ish za u ligini ko' sa adi. Bu ekologik o a bu un dunyo uchun a o -muhi ni
muho aza qilish a ba qa o i ojlanishning ahamiya i haqida qimma li saboq be adi.
O ol dengizini qay a iklash bo‘yicha muhim ishla a cho a- adbi la :
Su esu sla ini sama ali boshqa ish: Amuda yo a Si da yo da yola ida su ni ejash
exnologiyala i jo iy qilindi. 500 dan o iq yangi kanal a su inshoo la i qu ildi. Da yola dan oqib
chiqadigan su ning 40% gacha qismini ejashga e ishildi.
Xalqa o hamko lik: Jahon Banki, BMT, Ye opa I i oqi omonidan 2.5 millia d dolla dan o iq
mablag 'aj a ildi. Xalqa o O olni qu qa ish jamg'a masi ashkil e ildi. 30 dan o iq mamlaka la
loyihala ni moliyalash i ishda ish i ok e moqda.
Qo aqalpog'is onda qay a iklash loyihala i: Shimoliy O ol dengizini qay a iklash loyihasi
doi asida su sa hini 3 me ga ko' a ishga e ishildi. 50,000 gek a maydonda qay a o' monlash i ish
ishla i olib bo ildi. "O ol dengizini qay a iklash" milliy das u i qabul qilindi. Qishloq xo'jaligini
mode niza siyalash: Tashlandiq ye la qay a iklandi - 200,000 gek a maydonda yangi ekinla ekildi.
Su ejo chi exnologiyala ( omchila ib sug'o ish, lase li ekislash) jo iy e ildi. Pax a o' niga kam
su alab qiladigan ekinla (kungaboqa , sabza o ) e ish i ish yo'lga qo'yildi.
Aholi saloma ligini yaxshilash: 100 dan o iq yangi sog'liqni saqlash muassasala i qu ildi.
Ichimlik su i a'mino ini yaxshilash loyihala i amalga oshi ildi. Aholiga bepul ibbiy yo dam
ko' sa ish kengay i ildi.
Ekologik moni o ing: Zamona iy me eo ologik s ansiyala a mog'i ya a ildi. Ha o, su a
up oq si a ini doimiy moni o ing qilish izimi jo iy e ildi. Sun'iy yo'ldoshla o qali kuza ish olib
bo ilmoqda.
Iq isodiy di e si ika siya: Yangi ish o' inla i ya a ildi - 50,000 kishi qay a ayyo landi. Kichik
biznes a huna mandchilikni i ojlan i ish das u la i ishga ushi ildi. Tu izm sohasini i ojlan i ish
bo'yicha maxsus loyihala amalga oshi ildy.
Ilmiy adqiqo la : O ol min aqasi ekologiyasi bo'yicha ilmiy ma kazla ashkil e ildi. Xalqa o
kon e ensiyala a semina la o' kazildi. Yangi exnologiyala a usulla ni ishlab chiqish bo'yicha
g an la aj a ildi.
Qonunchilik isloho la i: A o -muhi ni muho aza qilish qonunla i qay a ko' ib chiqildi. Su dan
oydalanish qoidala i yangilandi. Ekologik s anda la a no mala jo iy e ildy. Xalqa o loyihala :
Yashil O ol" loyihasi doi asida 1 million da aq ekildi. "O ol dengizini qu qa ish" xalqa o das u i
324
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ishga ushi ildi. Qo'shnі mamlaka la bilan su esu sla ini mu ozana li aqsimlash bo'yicha
kelishu la imzolandi.
Ta'lim a a g'ibo : A o -muhi muho azasi bo'yicha o'qu das u la i ishlab chiqildi. Mahalliy
aholini su ni ejashga o' ga ish das u la i amalga oshi ildi. Xalqa o ekologik adbi la a
kampaniyala o' kazildi. In a uzilmani i ojlan i ish: angі yo'lla , ko'p ikla a inshoo la qu ildi.
Elek a moqla i mode niza siya qilindi. Aloqa in a uzilmasi yaxshilandi.
Bu cho a- adbi la na ijasida O ol min aqasida ba'zi ijobiy o'zga ishla kuza ilmoqda. Su sa hi
ba qa o lashmoqda, ekologik aziya sekin yaxshilanmoqda, aholining hayo sha o i i oshmoqda.
Bi oq, o'liq iklash uchun hali ko'p ishla qilinishi ke ak.
Xulosa qilib ay adigan bo’lsak O ol ojeasi insoniya a ixidagi eng dahsha li ekologik
alo a la dan bi i bo'lib, u na aqa min aqa iy, balki global miqyosda chuqu a'si ko' sa gan. Bu
ekologik o a abia ga nisba an no o'g' i munosaba ning ogiba la i a ba qa o i ojlanish
amoyilla iga ioya qilmaslikning ojiali oqiba la ini aniq namoyish e di.
O ol dengizining qu ib qolishi min aqa aholisining saloma ligiga, iq isodiyo iga, madaniy
me osiga a eko izimiga ka a za a ye kazdi. Qo aqalpog'is on aholisi bu aloka ning og'i yukini
eng ko'p chekkan gu uh bo'lib, ula ning u mush sha oi i keskin yomonlashdi, kasallikla ko'paydi a
iq isodiy imkoniya la cheklandi.
Bi oq, O ol ojeasi shu bilan bi ga insoniya ning jaso a i a izchilligini ham ko' sa di. Xalqa o
hamko lik, ilmiy adqiqo la a sama ali boshqa u o qali min aqani qay a iklash bo'yicha muhim
qadamla ashlandi. Su esu sla ini ejash, qishloq xo'jaligini mode niza siyalash, aholi saloma ligini
yaxshilash kabi sohala da sezila li yu uqla ga e ishildi.
O ol ojeasidan olingan asosiy saboq shundaki, abia esu sla idan ogilona oydalanish,
ekologik mu ozana ni saqlash a kelajak a lodla huquqla ini himoya qilish insoniya ning us u o
azi asi hisoblanadi. Bu aloka boshqa min aqala a kelajak a lodla uchun ogohlan i ish azi asini
baja adi - abia ga nisba an e' ibo sizlik qilmasklik, su esu sla ini ejash a ba qa o i ojlanish
amoyilla iga qa 'iy amal qilish za u .
O ol ojeasi insoniya ga shuni angla adiki, abia bilan uyg'un yashash, ekologik englik a
adola ni a'minlash, xalqa o hamko likni mus ahkamlash o qaligina kelajakni xa siz qu ish mumkin.
Bu a ixiy saboq na aqa O ol min aqasi, balki bu un insoniya uchungina qimma li manbadi .
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. O‘zbekis on Respublikasi Ekologiya a a o -muhi ni muho aza qilish qo‘mi asi. (2020). O ol
dengizi muammosi: Hola a is iqbolla . Toshken .
Ilmiy adqiqo la :
2.Abdullaye , A. (2018). O ol ojiasi: Sababla a ogiba la . Toshken : Fan.
3. Ka imo a, M. (2019). Ekologik o a ning iq isodiy a'si i. Toshken : Iq isodiyo .
Xalqa o hisobo la :
4.Bi lashgan Milla la Tashkilo i. (2017). O ol dengizi hududidagi ekologik aziya .
5. Jahon Banki. (2015). O ol min aqasini i ojlan i ish das u i.
Maqolala a ma e ialla :
6. O ol dengizini qay a iklash jamg'a masi. (2021). Yillik hisobo .
7. "Ekologiya a hayo " ju nali. (2020). 3-son. O ol maxsus soni.
2. S a is ik ma'lumo la :
8. O‘zbekis on Respublikasi S a is ika qo'mi asi. (2019). O ol min aqasi demog a ik ko' sa kichla i.
9. O‘zbekis on Gid ome eo ologiya xizma i. (2018). O ol dengizi iqlim o'zga ishla i.
325
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Qonun hujja la i:
10. O‘zbekis on Respublikasi "A o -muhi ni muho aza qilish o'g' isida"gi Qonuni.
11. O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining O ol dengizi muammosiga oid qa o la i.
Elek on esu sla :
12. www.a al.uz - O ol dengizini qay a iklash jamg'a masi po ali
13. www.ecology.uz - O‘zbekis on Ekologiya azi ligi asmiy say i.
