332
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
JALOLIDDIN MANGUBERDI
Qo'zimu odo a Za nigo
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Biologiya yo‘nalishi 1-ku s alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17736519
Anno a siya: Jaloliddin Mangube di (1199–1231) was a p ominen mili a y leade and
s a esman o he Khwa ezmian Empi e. Bo n in 1199 as he son o Khwa ezmshah Muhammad II, he
became a symbol o esis ance agains he Mongol in asion led by Genghis Khan. A e he all o
he Khwa ezmian s a e in 1220, Jaloliddin con inued o igh ie cely o o e a decade, achie ing
ic o ies in ba les such as he Ba le o Pa wan in 1221. Despi e his b a e y, he was de ea ed and
e en ually killed in 1231. Jaloliddin Mangube di is e e ed in Uzbek his o y as a na ional he o who
embodied cou age, pa io ism, and unyielding de ense o his homeland.
Аннотация: Джалолиддин Мангуберди (1199–1231) — выдающийся полководец и
государственный деятель Хорезмского государства. Родившийся в 1199 году как сын
хорезмшаха Мухаммада II, он стал символом сопротивления монгольскому нашествию под
предводительством Чингисхана. После падения Хорезмского государства в 1220 году
Джалолиддин продолжал яростно сражаться более десяти лет, одержав победы в битвах, таких
как битва при Парване в 1221 году. Несмотря на свою храбрость, он был побежден и в итоге
убит в 1231 году. Джалолиддин Мангуберди почитается в узбекской истории как
национальный герой, воплощающий мужество, патриотизм и непримиримую защиту родины.
Anno a siya: Jaloliddin Mangube di (1199–1231) — Xo azmshohla da la ining aniqli
sa ka dasi a da la a bobi. 1199-yilda Xo azmshoh Muhammad II ning o‘g‘li si a ida ug‘ilgan u,
Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘ulla bosqiniga qa shi qa shilik amziga aylandi. 1220-yilda
Xo azm da la ining qulashi o idan Jaloliddin o‘n yildan o iq aq da omida qa iq ku ash olib bo di,
1221-yildagi Pa on jangida g‘alaba qozondi. Jaso a i bo‘lsa-da, u mag‘lub bo‘lib, 1231-yilda
o‘ldi ildi. Jaloliddin Mangube di o‘zbek a ixida jaso a , a anpa a lik a yu himoyasining ib a li
imsoli si a ida ulug‘lanadi.
Keywo ds: Jaloliddin Mangube di, Khwa ezmshah, Mongol in asion, Genghis Khan, Ba le o
Pa wan, na ional he o, mili a y leade , pa io ism, his o y, Cen al Asia.
Ключевые слова: Джалолиддин Мангуберди, Хорезмшах, монгольское нашествие, Чингиз-
хан, битва при Парване, национальный герой, полководец, патриотизм, история, Средняя
Азия.
Kali so‘zla : Jaloliddin Mangube di, Xo azmshoh, mo‘g‘ulla bosqini, Chingizxon, Pa on jangi,
milliy qah amon, sa ka da, a anpa a lik, a ix, O‘ a Osiyo.
Ki ish: Jaloliddin Mangube di — o‘zbek xalqining qah amoni a buyuk sa ka dasi Jaloliddin
Mangube di (1199–1231) — o‘zbek xalqining a ixida abadiy yasho chi buyuk shaxs, jasu sa ka da
a a anpa a ahba di . U 1199-yilda Xo azmshohla da la ining poy ax i U ganch yaqinida,
Xo azmshoh Muhammad II ning o‘g‘li si a ida dunyoga kelgan. O asi da la ni boshqa ishda ka a
mu a aqiya la ga e ishgan bo‘lsa-da, Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘ulla bosqini mamlaka ni
ay on qilgan. Yoshligidan ha biy san’a , s a egiya a adola li boshqa u ga qiziqqan Jaloliddin ez
o ada o‘z qobiliya ini namoyon e a boshladi. 1220-yilda mo‘g‘ulla bosqinidan keyin o asi a o
e gach, u Xo azm a miyasining ahba i bo‘lib, qa shilik ha aka ini boshladi.
U o‘sha da ning dahsha li sha oi ida ko‘plab jangla olib bo di, A g‘onis on, E on a
Hindis on omonla ida mo‘g‘ulla ga qa shi ku ashdi. 1221-yilda Pa on jangida mo‘g‘ulla us idan
ka a g‘alaba qozonib, o‘z xalqiga umid be di. Keyinchalik u Sind da yosi yaqinida Ind da yosini
kesib o‘ ib, Hindis onga o‘ adi a o‘ziga ayanch kuchla o‘pladi. Jaloliddin da la ni qay a iklashga
333
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
in ildi, ammo aqibla a ichki nizola u ayli mu a aqiya sizlikka uch adi. 1231-yilda Ku am
da yosi yaqinida xoinlik u ayli o‘ldi ildi. Uning nomi bugungi kunda ham O‘zbekis on a bu un
Sha qda jaso a a a an sadoqa i amzi si a ida ilga olinadi.
Jaloliddin Mangube di na aqa buyuk sa ka da, balki xalqpa a ahba ham edi. U o‘z
yu ishla ida adola , ilm a madaniya ni i ojlan i ishga e’ ibo qa a gan. Ta ixiy manbala da uning
jaso a i a donoligi haqida ko‘plab hikoyala saqlanib qolgan. Uning hayo i o‘zbek xalqiga qiyin
aq la da u ish a ku ashishni o‘ ga u chi ib a di .
Jaloliddin Mangube di — XIII as Sha q a ixidagi eng yi ik qah amonla dan bi i; o‘zbek
adabiyo ida a olklo ida qa shilik amzi si a ida as i langan. Ta ixiy manbala da, xususan Ala iy
ibn Abduh “Ta ikhi Jahongushoy” a boshqa asa la da uning hayo i a jangla i ba a sil bayon e ilgan.
Asosiy maqsadi — mo‘g‘ulla bosqiniga qa shi qa shilik ha aka ini as i lash. “Ta ikhi
Jahongushoy”da 1219–1231-yilla da O‘ a Osiyo, A g‘onis on a E on hududla ida sodi bo‘lgan
oqeala yilma-yil aniq ko‘ sa ilgan bo‘lib, ula Jaloliddinning siyosiy a ha biy aoliya i bilan
bog‘liq.
Asa da kel i ilgan ma’lumo la , xususan U ganch, Sama qand, Buxo o, Balx a Pa onning
1220–1230-yilla dagi siyosiy ah oli haqidagi xaba la ba a silligi bilan boshqa manbala dan a q
qiladi. Shuningdek, asa mualli ning Chingizxon, Jo‘ji, Ugeday a boshqa mo‘g‘ul xonla i, hamda
Xo azmshohla oilasining xulq-a o i haqidagi ik -mulohazala i bilan ahamiya lidi . Asa da
ij imoiy- abiiy anla , a ix, ha biy san’a , jug‘ o iya, madaniya shunoslik a boshqala ga oid aniq
ma’lumo la kel i ilgan. Asa da Jaloliddinning ahba ligida bo‘lgan bi necha ka a jang manza ala i,
jumladan Pa on, Ind da yosi a Ku am jangla i maho a bilan as i langan. O‘sha da dagi
qo‘shin uzilishi, u ush usulla i, qu ol-ya og‘ u la i, qu g‘onbuza qu ilmala a ha biy is ilohla
( uman, ulus, lashka , sipoh, qo‘l, yay, nayza a boshqala ) ham uch aydi. Bundan ashqa i, O‘ a
Osiyo, Xu oson a Hindis onning o‘ mishi a zamona iy hali, xalqla i, qabilala i, illa i, madaniya i,
u -oda la i, ij imoiy abaqala i haqida ma’lumo la bayon e iladi.
Ayniqsa, U ganch, Sama qand, Buxo o, Balx, Kobul a Dehli kabi shaha la ning jug‘ o iy-
ma’mu iy uzilishi, madaniy hayo i, aholisi, qishloq xo‘jaligi, da yo a og‘la i, abia i, iqlimi,
hay ono a o‘simlikla dunyosi haqida mu assal a si la be iladi. Xususan, XIII as da O‘ a
Osiyoda yashagan u k-xo azmiy qabilala i, ula ning u -oda la i a ha biy maho a la i haqidagi
ma’lumo la ilmiy jiha dan qimma li bo‘lib, o‘zbek e nik a ixini o‘ ganu chila uchun muhimdi .
Asa da Pa on odiysi, Ind da yosi a Ku am o‘ moni kabi joyla geog a ik jiha dan qiziqa li
as i langan bo‘lib, mualli o‘zi bo‘lgan hududla ni aniq ko‘ sa gan.
Xulosa. Jaloliddin Mangube di — na aqa o‘z da ining, balki bu un Sha q a ixining eng yi ik
qah amonla idan bi idi . U o‘zining aql-zako a i, jaso a i, siyosiy donoligi a a anpa a ligi bilan
xalqimiz a ixida o‘chmas iz qoldi gan. Jaloliddin yoshligidan boshlab og‘i sino la ga duch keldi,
ammo hech qachon aslim bo‘lmadi. U o‘z yu i uchun ku ashdi, ko‘plab yu ishla olib bo di a
mo‘g‘ulla ga qa shi qa shilikni da om e i di. Bu qa shilik Sha q xalqla iga umid be di a keyingi
a lodla ga ib a bo‘ldi.
Jaloliddin o‘z aoliya i bilan adola li ahba , dono sa ka da a xalqpa a inson si a ida a ixda
qoldi. U ha biy sohada ham, da la boshqa u ida ham o‘zining noyob is e’dodini namoyon e gan.
Shuningdek, Jaloliddin o‘z hayo i o qali jahon adabiyo i a a ixiy manbala ni boyi di. Ushbu
manbala o qali biz o‘sha da ning siyosiy oqeala i, abia manza ala i a insonla qa shiligini
chuqu his e a olamiz. Jaloliddinning me osi o‘ziga xos: uning hikoyala i a jangla i o‘zbek
olklo ida, dos onla da a she’ iya da a an, jaso a a adola ma zula ini i oda e adi.
334
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Jaloliddin Mangube di hayo i a aoliya i bugungi kunda ham yosh a lod uchun ib a mak abi
hisoblanadi. U bizga qa ’iya , bilimga chanqoqlik a Va anga sadoqa imsoli si a ida namuna bo‘lib
qolmoqda.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Abdu ashid Abdug‘a u o . O‘zME. Bi inchi jild. Toshken , 2000-yil.
2. Boswo h H.E., The New Islamic Dynas ies, Edinbu g, 1996;
3. O‘zbek adabiyo i a ixi, 3-j., T., 1978;
4. Axmedo B., Is o ikogeog a icheskaya li e a u a S edney Azii XIII–XIV ., T., 1985;
5. Ala iy ibn Abduh. Ta ikhi Jahongushoy, T., 1961;
6. Ju ayni A., Ta ikhi Jahongushoy, Pa ij, 1958;
7. Mangube di, T., 1995.
