338
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
YUSUF XOS HOJIBNING ‘QUTADG‘U BILIG’ ASARIDA DAVLAT VA
JAMIYAT G‘OYALARI: ZAMONAVIY TALQIN
Rahimo Ja lon
Deno Tadbi ko lik a boshqa u akul e i
13 T23 gu uh 3-ku s alabasi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17736647
Anno a siya: Ushbu maqola Yusu Xos Hojibning "Qu adg'u Bilig" asa idagi da la a jamiya
g'oyala ining zamona iy alqiniga bag'ishlangan. Maqolada asa ning na aqa adabiy, balki a ixiy,
alsa iy a siyosiy ahamiya i chuqu oʻ ganilgan. Ma kaziy Osiyo u k-islam madaniya ining
das labki da idagi da la boshqa u i, ij imoiy uzilma a maʼna iy qad iya la izimi ahli qilingan.
Asa dagi adola li boshqa u , qonun us u o ligi, donolik a azila kabi ushunchala zamona iy
boshqa u amoyilla i bilan qiyosiy ahli qilinadi. Ling is ik, an opologik, huquqiy a psixologik
jiha la bilan bi qa o da, asa ning zamona iy aʼlim a axloq izimla iga aʼsi i oʻ ganilgan. Maqola
o qali "Qu adgʻu Bilig"ning na aqa oʻz da i, balki bugungi kun uchun ham dolza b boʻlgan
uni e sal qad iya la i ochib be ilgan.
Kali soʻzla : Qu adg'u Bilig, Yusu Xos Hojib, da la boshqa u i, u k-islam madaniya i, adola li
boshqa u , qonun us u o ligi, donolik, azila , Ma kaziy Osiyo, o' a as siyosiy alsa asi, ma'na iy
qad iya la , ij imoiy uzilma, ling is ik ahlil, an opologik adqiqo , huquqiy izim, ma' i a , axloq,
zamona iy alqin, a ixiy me os, madaniy dialoq
"Qu adg'u Bilig" XI as da yozilgan bo'lsa-da, uning a g'ib qilgan g'oyala i bugungi kun uchun
ham ahamiya ini yo'qo gan emas. Yusu Xos Hojib asa ida da la uzishi, boshqa u p insipla i a
jamiya a aqqiyo i masalala ini chuqu yo i gan.
Adola li boshqa u g'oyasi asa ning ma kazida u adi. Buning uchun hukmdo dono, xaba do
a xalq a o onligi uchun inimsiz ishlashi ke ak. Aql a bilim qud a ning asosi hisoblanadi. Hojib
a'kidlaganidek, donolik na aqa shaxsiy, balki ij imoiy a aqqiyo ning kali idi .
Jamiya da inchlik a mu ozana ni saqlash uchun qonun us u o ligi a'kidlanadi. Qonun ha
qanday shaxsdan, ha o hukmdo dan ham yuqo i da ajada u ishi lozim. Bu g'oya zamona iy huquqiy
da la amoyilla i bilan uyg'un keladi.
Ij imoiy adola a englik masalala i ham muhim o' in u adi. Ha bi insonning qad -qimma i
a uning jamiya dagi o' ni alohida a'kidlanadi. Buning uchun ha kim o'ziga yukla ilgan azi ani
sama ali baja ishi lozim.
Ma' i a a a biyaning ahamiya i qay a-qay a a'kidlangan. Bilimli, madaniya li a axloqli
jamiya a'zola i ba qa o i ojlanishning ga o idi . Bu g'oya bugungi bilim asosida qu ilgan jamiya
ushunchasi bilan mos ushadi.
Xalq bilan hukmdo o' asidagi o'za o ishonch a hamko lik muhim deb hisoblanadi. Xalqning
a o onligi da la mu a aqiya ining asosiy ko' sa kichi si a ida ko' sa ilgan. Bu zamona iy "xizma
ko' sa ish yondashu i" bilan bog'liq.
Tabia a a o -muhi bilan uyg'un yashash g'oyala i ham ma jud. Bu ekologik ba qa o lik
g'oyala ining o'z da i uchun i odasi hisoblanadi.
Xalqla a o a madaniya la a o o u lik amoyilla i qad lanadi. Tu li madaniya la , illa a
an'anala ning uyg'unligi jamiya a aqqiyo i uchun muhim omil deb hisoblanadi. Axloqiy qad iya la
- halollik, samimiylik, mehna se a lik kabi azila la jamiya ayanchi si a ida ko' sa ilgan. Bu
qad iya la ning zamona iy jamiya uchun ham dolza bligi shubhasiz. Xulosa qilib ay ganda,
"Qu adg'u Bilig"da i odalangan g'oyala na aqa o'z da i, balki bugungi kun uchun ham qimma li
ma'na iy me os hisoblanadi. Asa ning dolza bligi uning inson, jamiya a da la munosaba la iga
bo'lgan chuqu yondashu ida namoyon bo'ladi.
339
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Yusu Xos Hojib "Qu adg'u Bilig" o qali, bi inchidan, dunyo iy a diniy bilimla ning
uyg'unligi asosida qu ilgan iklangan da la a jamiya g'oyasini ilga i
1
su gan. U aql a donolikni
insoniya a aqqiyo ining asosiy omili si a ida ko' ib, ba cha qa o la donolik asosida qabul qilinishini
a'kidlagan.
Mualli ning ik icha, adola li hukmdo o'z xalqining a o onligi uchun inimsiz ishlashi,
xalqning eh iyojla ini anglab, ula ni qondi ishga in ilishi ke ak. Bu g'oya o qali u hukmdo a xalq
o' asidagi o'za o mas'uliya a ishonch munosaba la ini mus ahkamlashni maqsad qilgan.
Asa da jamiya ning ba qa o ligi uchun qonun us u o ligi g'oyasi qa 'iy ilga i su ilgan. Qonun
ha qanday shaxsdan, ha so hukmdo dan ham yuqo i u adigan adola amzi si a ida as i langan. Bu
o qali mualli inson i odasiga emas, balki qonun us u o ligiga asoslangan izimni shakllan i ishni
niya qilgan.
Yusu Xos Hojib jamiya da bilim a a biyaning o' nini alohida a'kidlab, ma' i a li jamiya gina
haqiqiy a aqqiyo ga e isha olishini isbo lashga ha aka qilgan. U bilimdon, madaniya li a yuqo i
axloqli shaxsla dan ashkil opgan jamiya idealini ilga i su gan.
Ij imoiy adola a englik g'oyala i asa ning muhim qismini ashkil e adi. Mualli ha bi
insonning qad -qimma i a uning jamiya dagi o' ni alohida e' i o e ilishi, ha kim o'z qobiliya i a
mehna iga mos a ishda jamiya da o' in opishi ke akligini a'kidlagan.
Tabia a a o -muhi bilan uyg'un yashash g'oyala i o qali u ekologik mu ozana ni saqlashning
ahamiya ini ushun i gan. Bu o qali u insonning abia ga nisba an mas'uliya ini a g'ib qilgan.
Xalqla a o a madaniya la a o o u lik amoyilla i asa ning muhim qismi bo'lib, u li
madaniya la , illa a an'anala ning uyg'unligi jamiya a aqqiyo i uchun muhim omil ekanligini
ko' sa gan.
Axloqiy qad iya la - halollik, samimiylik, mehna se a lik kabi azila la o qali u jamiya ning
ma'na iy asosla ini mus ahkamlashga in ilgan. Bu o qali u insonla ning ichki dunyosini yuksal i ish
a jamiya ni yaxshi omonga o'zga i ish imkoniya la ini ochib be gan.
Xulosa qilib ay ganda, Yusu Xos Hojib "Qu adg'u Bilig" asa i o qali donolikka asoslangan,
adola li boshqa u , qonun us u o ligi, ma' i a a yuqo i axloq qad iya la iga ayanu chi jamiya a
da la modelini shakllan i ishga ha aka qilgan. Uning g'oyala i na aqa o'z da i, balki bugungi kun
uchun ham dolza bligini saqlab qolgan.
Zamona iy a ix anida "Qu adg'u Bilig" asa i u li jiha la ni o' ganish uchun muhim manba
hisoblanadi. Asa ning ahlili uning na aqa adabiy, balki a ixiy, alsa iy a siyosiy ahamiya ini ochib
be adi.
Ta ixchila asa ni bi inchi na ba da u kiy xalqla ning islom madaniya i doi asidagi das labki
siyosiy a alsa iy ak a i si a ida baholaydila . Asa o qali o' a as u k jamiya ining ij imoiy
uzilishi, da la boshqa u i a ma'na iy qad iya la i haqida qimma li ma'lumo la olish mumkin.
Zamona iy adqiqo chila asa dagi da la boshqa u i g'oyala ini zamona iy boshqa u
amoyilla i bilan solish i ishadi. Ayniqsa, adola li boshqa u , qonun us u o ligi a hisobdo lik
amoyilla i bugungi da la boshqa u i konsepsiyala i bilan mos keladi.
Asa ning ling is ik ahlili ilshunoslik nuq ai naza idan ahamiya lidi . Qadimgi u k ilining
g amma ikasi, leksikasi a e minologiyasini o' ganishda asa muhim manba hisoblanadi. Bu o qali
u kiy xalqla ning madaniy a a ixiy i ojlanishi kuza iladi.
3.
1
Bol aye , A. "Qu adg'u Bilig: da la a jamiya alsa asi" - Toshken : Fan nash iyo i, 2005.
4. Qosimo , B. "Yusu Xos Hojibning pedagogik qa ashla i" - Toshken : O'qi u chi, 1998.
Rahmono , H. "O' a as u k adabiyo i a Qu adg'u Bilig" - Sama qand: O'zbekis on, 2010
340
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Falsa iy ahlil nuq ai naza idan, asa da inson, jamiya a da la o' asidagi munosaba la chuqu
yo i ilgan. Donolik, adola a azila kabi ushunchala ning qanday alqin qilingani zamona iy alsa a
bilan qiyosiy ahlil qilinadi.
An opologik adqiqo la uchun asa o' a as u k jamiya ining kundalik hayo i, u -oda la i a
qad iya la izimi haqida noyob ma'lumo la be adi. Bu ma'lumo la a ixiy an opologiya sohasida
qimma li manba hisoblanadi.
Dinla a o dialogni o' ganish nuq ai naza idan, asa dagi islom a u kiy an'anala ning
uyg'unlashu i muhim ahamiya ga ega. Bu o' a as la da din a madaniya ning o'za o a'si
ja ayonla ini ushunish imkonini be adi.
Siyosiy a ix kon eks ida asa Ma kaziy Osiyodagi das labki da la qu ish an'anala ini
o' ganishda muhim manba hisoblanadi. Bu o qali min aqadagi siyosiy izimla ning e olyu siyasi
kuza iladi.
Iq isodiy a ix nuq ai naza idan, asa da aks e gan soliq izimi, mulkchilik munosaba la i a
ijo a aoliya i haqidagi ma'lumo la o' a as iq isodiy izimini o' ganishda qimma li hisoblanadi.
Psixologik ahlil jiha idan, asa dagi inson abia i, xa i-ha aka la a mo i a siyala haqidagi
qa ashla o' a as psixologik ushunchala ini o' ganish imkonini be adi.
Madaniya shunoslik nuq ai naza idan, asa u kiy-islam madaniya ining shakllanish da idagi
o'ziga xos xususiya la ini o' ganishda muhim manba hisoblanadi. Bu o qali u li madaniya la ning
o'za o a'si i a sin ezi ja ayonla i ahlil qilinadi.
Qiyosiy adabiyo shunoslik nuq ai naza idan, asa ning Sha q a G'a b adabiy an'anala idagi
o' ni a ahamiya i o' ganiladi. Bu o qali u li madaniya la ning adabiy me osidagi uni e sal a o'ziga
xos xususiya la aniqlanadi.
Huquqshunoslik nuq ai naza idan, asa dagi qonun a adola ushunchala ining i ojlanishi
huquqiy izimla ning a ixiy e olyu siyasini ushunishga yo dam be adi.
Ta'lim sohasidagi ahlilla asa dagi bilim, a biya a ma' i a g'oyala ining zamona iy a'lim
izimla iga a'si ini o' ganadi. Bu o qali an'ana iy a zamona iy a'lim konsepsiyala i o' asidagi
bog'liqlik aniqlanadi.
Axloqshunoslik nuq ai naza idan, asa dagi azila la a ma'na iy qad iya la izimi zamona iy
axloq alsa asi bilan solish i ma ahlil qilinadi. Bu o qali insoniy qad iya la ning a ixiy uzluksizligi
kuza iladi.
2
"Qu adg'u Bilig" asa i zamona iy a ix anida ko'p qi ali a boy manba si a ida o' ganilmoqda.
Asa ning a ixiy ahamiya i na aqa uning adabiy qad iya ida, balki u o' a as u k-islam
madaniya ining muhim ko'zgusi si a idagi olida namoyon bo'ladi.
Zamona iy adqiqo chila asa ni Ma kaziy Osiyo min aqasiday das labki da la qu ish
an'anala ini o' ganishda muhim manba deb bilishadi. Asa da aks e gan boshqa u p insipla i a
siyosiy alsa a min aqa iy da la chilik an'anala ining i ojlanish bosqichla ini ushunish imkonini
be adi.
Ling is ik ahlilla asa ning qadimgi u k ilidagi noyob yodgo lik si a idagi ahamiya ini
a'kidlaydi. Tilshunosla uchun asa na aqa leksik, balki g amma ik a e minologik boylik manbai
hisoblanadi.
7.
2
Hakimo a, M. "Yusu Xos Hojibning axloqiy qa ashla i" // Falsa a ju nali, 2018, №2.
8. Ka imo , J. "Qu adg'u Biligning ling is ik ahlii" // Til a adabiyo , 2019, №3.
Nosi o a, D. "Qu adg'u Biligda inson qad i" // Ij imoiy anla , 2020, №1.
341
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Falsa iy ahlil nuq ai naza idan, asa ning ahamiya i uning inson, jamiya a da la o' asidagi
munosaba la ni chuqu yo i ishidadi . Donolik, adola a azila ushunchala ining o' a as la dagi
alqini zamona iy alsa iy ahlilla uchun boy ma e ial aqdim e adi.
An opologik adqiqo la asa ni o' a as u k jamiya ining kundalik hayo i, u -oda la i a
qad iya la izimini o' ganishda noyob manba deb baholaydi. Bu ma'lumo la a ixiy an opologiya
sohasida muhim o' in u adi.
Dinla a o a madaniya la a o dialogni o' ganishda asa ning o' ni beqiyos hisoblanadi. Unda
islom a u kiy an'anala ning uyg'unlashu i o' a as la da din a madaniya ning o'za o a'si i
ja ayonla ini ushunishga yo dam be adi.
Iq isodiy a ix nuq ai naza idan, asa da aks e gan soliq izimi, mulkchilik munosaba la i a
ijo a aoliya i haqidagi ma'lumo la o' a as iq isodiy izimini o' ganishda qimma li manba
hisoblanadi.
Psixologik ahlilla asa dagi inson abia i, xa i-ha aka la a mo i a siyala haqidagi
qa ashla ni o' ganish o qali o' a as psixologik ushunchala ining i ojlanish da ajasini aniqlashga
imkon be adi.
Madaniya shunoslik sohasida asa u kiy-islam madaniya ining shakllanish da idagi o'ziga xos
xususiya la ini o' ganishda muhim manba si a ida qa aladi. Tu li madaniya la ning o'za o a'si i a
sin ezi ja ayonla i asa o qali aniq kuza iladi.
Qiyosiy adabiyo shunoslik nuq ai naza idan, asa ning Sha q a G'a b adabiy an'anala idagi
o' ni a ahamiya i o' ganiladi. Bu o qali u li madaniya la ning adabiy me osidagi uni e sal a o'ziga
xos xususiya la aniqlanadi.
Huquqshunoslik sohasida asa dagi qonun a adola ushunchala ining i ojlanishi huquqiy
izimla ning a ixiy e olyu siyasini ushunishga yo dam be adi. Asa ning huquqiy qa ashla i
zamona iy huquqiy izimla bilan qiyosiy ahlil qilinadi.
Ta'lim sohasidagi ahlilla asa dagi bilim, a biya a ma' i a g'oyala ining zamona iy a'lim
izimla iga a'si ini o' ganadi. Bu o qali an'ana iy a zamona iy a'lim konsepsiyala i o' asidagi
bog'liqlik aniqlandi.
Axloqshunoslik nuq ai naza idan, asa dagi azila la a ma'na iy qad iya la izimi zamona iy
axloq alsa asi bilan solish i ma ahlil qilinadi. Bu o qali insoniy qad iya la ning a ixiy uzluksizligi
kuza iladi.
Xulosa qilib ay ganda, "Qu adg'u Bilig" asa i zamona iy a ix anida ko'p disciplina ni qam ab
olu chi in e disiplina adqiqo la obyek i si a ida o'z ahamiya ini saqlab kelmoqda. Asa ning boy
mazmuni a chuqu alsa iy qa ashla i uni na aqa o'z da i, balki bugungi kun uchun ham qimma li
ilmiy manba qiladi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Yusu Xos Hojib. "Qu adg'u Bilig" - Toshken : O'zbekis on SSR Fan nash iyo i, 1971.
2. Yusu Xos Hojib. "Qu adg'u Bilig" ( u k ilidan a jima) - Anqa a: Tü k Ta ih Ku umu, 1947.
ILMIY TADQIQOTLAR
3. Bol aye , A. "Qu adg'u Bilig: da la a jamiya alsa asi" - Toshken : Fan nash iyo i, 2005.
4. Qosimo , B. "Yusu Xos Hojibning pedagogik qa ashla i" - Toshken : O'qi u chi, 1998.
5. Rahmono , H. "O' a as u k adabiyo i a Qu adg'u Bilig" - Sama qand: O'zbekis on, 2010.
6. Tu suno , N. "Qu adg'u Biligda da la boshqa u i g'oyala i" - Toshken : Akademnash , 2012.
MAQOLALAR
342
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
7. Abdu ahmono , Sh. "Qu adg'u Bilig a zamona iy boshqa u " // O'zbekis on a ixi ju nali, 2015,
№4.
8. Hakimo a, M. "Yusu Xos Hojibning axloqiy qa ashla i" // Falsa a ju nali, 2018, №2.
9. Ka imo , J. "Qu adg'u Biligning ling is ik ahlii" // Til a adabiyo , 2019, №3.
10. Nosi o a, D. "Qu adg'u Biligda inson qad i" // Ij imoiy anla , 2020, №1.
