867
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
MARKAZIY OSIYO DUTORLARINING QIYOSIY TAHLILI
(TOJIK, UYG'UR VA O'ZBEK DUTORLARI)
Amano a Dil uza Rashido na
Baxshichilik san'a iga ix isoslash i ilgan espublika mak ab-in e na i o‘qi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17737076
Anno a siya. Mazku maqolada Ma kaziy Osiyoda keng a qalgan uch du o u i — ojik,
uyg'u a o'zbek du o la ining shakl, qu ilish, ma e ial, ij ochilik uslubi a emb xususiya la i
bo'yicha qiyosiy ahlili be iladi. Ha bi xalqning du o i o'ziga xos a ixiy shakllanish
ja ayoniga ega bo'lib, ula ning hozi gi zamon musiqiy ijodiyo idagi o' ni ham ko' ib chiqiladi.
Tadqiqo milliy cholg'u madaniya ini chuqu oq anglashga xizma qiladi.
Kali so'zla : du o , ojik du o i, uyg'u du o i, o'zbek du o i, cholg'u qu ilishi, qiyosiy
ahlili.
KIRISH
Ma kaziy Osiyo xalqla i madaniya ida du o o‘ziga xos o‘ in u adi. U na aqa musiqiy
cholg‘u, balki xalqning uhiya i, u mush a zi a a ixini aks e i u chi madaniy imsol
hisoblanadi. Ha bi xalq o‘z du o ida as la da omida shakllangan musiqiy an’anala ini
mujassam e gan.
Tojik, uyg‘u a o‘zbek xalqla ida du o umumiy ildizla ga ega bo‘lsa-da, ula ning
shakli, o‘lchami, pa dala i, o ma e ialla i hamda ij ochilik exnikasida muhim a qla ma jud.
Ushbu a qla ha bi xalq musiqiy a akku ining o‘ziga xos i ojlanish bosqichini
ko‘ sa adi
Maqolada ushbu uch u dagi du o ning umumiy a a qli jiha la i qiyosiy
musiqashunoslik yondashu i o qali ahlil qilinadi. Tadqiqo ning dolza bligi Ma kaziy Osiyo
cholg‘ula i bo‘yicha ilmiy izlanishla ning kengayib bo ayo gani bilan izohlanadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ma kaziy Osiyo xalqla ining du o chilik an’anala i bo‘yicha yi ik adqiqo la ma jud
bo‘lib, ula cholg‘u uzilishi, ma e ialla , ij ochilik mak abla i a a ixiy i ojlanish kabi
yo‘nalishla ni qam ab olgan. Mazku adabiyo la ning ahlili uch du o u ining qa o o‘xshashlik
a a qla ini aniqlashga yo dam be adi.
Maqolada qiyosiy musiqashunoslik usuli qo‘llanildi. Bu yondashu o‘xshash cholg‘ula ni
s uk u a iy, exnik a emb al jiha dan solish i ish imkonini be adi. Shuningdek, a si iy me od
asosida ha bi du o ning shakli, ma e iali a ij ochilik uslubla i alohida ko‘ ib chiqildi.
Tahlilda yozma manbala bilan bi qa o da amaliy ij ochilik ma e ialla idan ham
oydalanildi. Bu esa adqiqo na ijala ining yanada aniq bo‘lishiga xizma qiladi.
NATIJALAR
Das lab uch u dagi du o la ning shakl uzilishi aqqoslandi. Tojik du o i uzun a
ingichka bo‘yinli bo‘lib, ezona o qismi cho‘zilgan shaklga ega. Uyg‘u du o ining kosasi
ka a oq, bezakla i ko‘p oq a pa dala i soni ko‘p. O‘zbek du o i esa o‘ acha ka alikdagi
kosaga a 13–14 pa da izimiga ega bo‘lib, ij ochilik qulayligi bilan aj alib u adi. Ma e ialla
bo‘yicha ham muhim a qla kuza iladi.
Tojik du o i yong‘oq a za angdan ayyo lansa, uyg‘u du o i asosan u a chino
yog‘ochidan ishlanadi. O‘zbek du o i uchun esa eng keng a qalgan ma e ial — u yog‘ochidi .
868
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Bu a qla cholg‘u emb iga sezila li a’si ko‘ sa adi Ij ochilik uslubla ida ham sezila li
a qla ma jud. Tojik du o ida ohangla ko‘p oq li ik, cho‘zma a muloyim bo‘lsa, uyg‘u
du o ida i mik, ezko a mu akkab usulla us unlik qiladi.
O‘zbek du o ida esa maqom yo‘lla i bilan bi ga xalq kuy-qo‘shiqla i a zamona iy
yo‘nalishdagi kuyla ij o e iladi.
MUHOKAMA
Tahlil na ijala i shuni ko‘ sa adiki, uch du o u ining a qla i ula ning kelib chiqishi,
a ixiy shakllanishi a oyning musiqiy mak abla i bilan chamba chas bog‘liq. Ha bi cholg‘u o‘z
xalqining uhiy dunyosini aks e i adi. Shakl a ma e ialla dagi a qla du o ning emb iga
be osi a a’si e adi.
Masalan, uyg‘u du o ining ka a ezona o i kuchli a ja angdo o ush hosil qilsa, ojik
du o i muloyim a mayin emb ga ega. O‘zbek du o i esa o‘ acha emb diapazoni bilan ko‘p
yo‘nalishla da oydalanishga moslashgan. Ij ochilikdagi a qla esa du o ning musiqiy
imkoniya la ini yanada boyi adi. Bu a qla Ma kaziy Osiyo musiqiy me osining naqada ang-
ba ang a se qi a ekanini ko‘ sa adi.
XULOSA
Ma kaziy Osiyo du o la i umumiy a ixiy ildizla ga ega bo‘lsa-da, ha bi xalqning
musiqiy an’anasi ula ni alohida shakllan i gan. Tojik, uyg‘u a o‘zbek du o la ining shakl,
emb a ij ochilikdagi a qla i ula ning o‘ziga xos milliy musiqiy mak abla iga asos bo‘lgan.
Tadqiqo da omida aniqlangan a qla musiqashunosla , cholg‘ushunosla a ij ochila
uchun muhim ilmiy-amaliy ahamiya ga ega. Ula cholg‘u sozlash, ij ochilik uslubini o‘ ganish
a milliy musiqiy me osni chuqu oq anglashda yo dam be adi. Ushbu adqiqo na ijala i
kelgusida du o sozlik a ij ochilik sohasida qo‘shimcha ilmiy izlanishla olib bo ish uchun
zamin ya a adi.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Rahmono H. "Tojik xalq cholg'ula i a ixi". Dushanbe, 2020
2. Ablimi o A. "Uyg'u du o chiligi an'anala i". U umchi, 2019.
3. Ismoilo M. "O'zbek xalq cholg'ula i". Toshken , 2018.
4. Ma kaziy Osiyo musiqiy me osi bo'yicha ilmiy maqolala a oche kla .
