ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
900
POLIMER ASOSIDAGI ZAMONAVIY QURILISH MATERIALLARI: ULARNING
XOSSALARI VA QO‘LLANILISH IMKONIYATLARI
Ma niyazo Bakdu di Ib agimo ich (JiZPI do sen i)
Sha ipo a Umida Abdu ali Qizi ( JiZPI alabasi)
Naza o a Zux ajon Xamidboy Qizi ( JiZPI alabasi)
Anno a siya: Maqolada polime asosidagi zamona iy qu ilish ma e ialla ining xossala i, a kibi,
a zallikla i, exnik a ekologik jiha la i, kompozi polime la ning kons uk i imkoniya la i a
O‘zbekis on sha oi ida qo‘llanilish is iqbolla i ba a sil yo i ilgan. Shuningdek, FRP a ma u a,
polika bona panella , PVX qu u la , gid oizolya sion memb anala a nanopolime la dagi
inno a sion yechimla ilmiy ahlil qilingan.
Kali so‘zla :Polime ma e ialla , kompozi la , FRP a ma u a, polika bona , epoksid smola, PVX,
polime asad, gid oizolya siya, nanopolime , O‘zbekis on qu ilishi.
XXI as qu ilish sanoa ining eng jadal i ojlanayo gan yo‘nalishla idan bi i bu — polime asosidagi
qu ilish ma e ialla idi . Polime la hayo ning u li jabhala ida keng qo‘llanilib kelayo gan bo‘lsa-da,
aynan so‘nggi o‘n yillikla da ula ning qu ilish indus iyasidagi ulushi keskin oshdi. Bunga sabab —
polime ma e ialla ning o‘ziga xos izik-mexanik xususiya la i, yengilligi, ko oziyaga chidamliligi,
yuqo i mus ahkamligi, issiqlik a su ga ba doshligi, hamda ula yo damida oldin imkonsiz bo‘lgan
kons uk i yechimla ni amalga oshi ish imkoniya idi .
Polime la — bu mak omolekulala dan ashkil opgan, uzluksiz zanji li uzilishga ega bo‘lgan
moddala bo‘lib, ula ning abiiy (sellüloza, kauchuk), sun’iy (poli inilxlo id, polie ilen, polika bona ,
epoksid smola) a kompozi u la i ma jud. Qu ilishda asosan sun’iy polime la asosidagi kompozi
ma e ialla eng keng qo‘llaniladi. Hozi gi aq da polime ma e ialla qu ilishning deya li ba cha
yo‘nalishla ida — om yopishdan o ib, asad panella igacha, pol qoplamala idan o ib, yuk
ko‘ a u chi kons uksiyala gacha, gid oizolya siyadan o ib, deko a i bezak elemen la igacha keng
a biq e ilmoqda.
Polime la ning eng muhim xususiya i — ula ning yengilligi bilan bi ga yuqo i mus ahkamlikka ega
bo‘lishidi . Masalan, polika bona me allga nisba an bi necha ba oba yengil, ammo za bga
chidamliligi yuqo i bo‘ladi. Shu sababli polika bona panella issiqxonala , spo majmuala i, yengil
a xi ek u a kons uksiyala i a yo ug‘lik o‘ kazu chi om qoplamala ida keng qo‘llaniladi.
Polika bona ning yuqo i op ik sha o ligi, ul abina sha nu la ga chidamliligi a issiqlikni yaxshi
saqlashi uni ko‘p yillik zamona iy qu ilish ma e ialiga aylan i di.
Polime kompozi la o asida eng keng a qalganla idan bi i — FRP (Fibe Rein o ced Polyme )
ma e ialla i bo‘lib, ula shisha olala , ugle od olala i yoki bazal olala i yo damida
mus ahkamlangan polime ma i sadan ashkil opadi. Bu kompozi la ning mus ahkamlik
ko‘ sa kichla i me all kons uksiyala nikidan kam emas, ba’zan esa undan ham yuqo i bo‘ladi. Shu
bilan bi ga, FRP ma e ialla me all kabi zanglamaydi, kimyo iy ko oziyaga uch amaydi a elek
o‘ kazmaydi. Ayniqsa, bazal olali a ma u a be on kons uksiyala da an’ana iy po‘la a ma u aning
o‘ nini bosa oladigan eng is iqbolli yechimla dan bi i si a ida qa almoqda. U yengil bo‘lgani sababli
poyde o ga ushadigan yukni kamay i adi, be on bilan yaxshi bog‘lanadi a nam muhi da ham o‘z
xossala ini yo‘qo maydi.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
901
Polime asosidagi qu ilish ma e ialla ining yana bi ka a a zalligi — ula a xi ek u a e kinligini
oshi adi. Polime la elas ik bo‘lgani uchun mu akkab geome ik shaklla , eg i chiziqli o mala ,
deko a i elemen la , zamona iy asad dizaynla i, yengil kons uksiyala a ha o shamolga ba doshli
ae odinamik uzilmala ni ya a ish imkoni ma jud. Me all yoki be on bilan amalga oshi ish qiyin
bo‘lgan shaklla polime yo damida oson a a zon shakllan i iladi.
Bugungi kunda qu ilishda keng qo‘llanilayo gan polime u la iga polie ilen, polip opilen,
poli inilxlo id (PVX), epoksid smolala , poliu e anla , ak il polime la a polika bona ki adi.
Ula ning ha bi i ma’lum exnik xususiya la i bilan aj alib u adi. Masalan, PVX qu u la kimyo iy
moddala ga chidamli bo‘lgani sababli su a’mino i a kanaliza siya izimla ida keng qo‘llanadi.
Ak il polime la asad bo‘yoqla ida uzoq mudda li himoya qa lami hosil qiladi a ul abina sha
nu lanishiga chidamli. Epoksid smolala esa pol qoplamala ida, isi ish izimla i us ida, ombo a
za od pol la ida yuqo i aşinaga ba doshli qa lam ya a adi.
Polime la ning gid oizolya siya sohasidagi o‘ ni alohida a’kidlanishi ke ak. Tom yopish uchun
qo‘llaniladigan EPDM memb anala , PVC memb anala a bi um-polime ulon ma e ialla i bugungi
kunda an’ana iy om yopma ma e ialla iga nisba an bi necha ba a a sama ali bo‘lib, ula uzoq
mudda xizma qiladi, namlikni o‘ kazmaydi a keskin ha o a o‘zga ishla iga ba dosh be adi.
Ayniqsa, poliu ea a polime be on qoplamala i su ombo la i, basseynla a ye os i inshoo la ida
muhim ahamiya ga ega.
Zamona iy polime qu ilish ma e ialla ining eng ka a is iqbolla dan bi i — nanopolime la a
“aqlli polime la ” yo‘nalishidi . Nanopolime la a kibida nanok emniy oksidi, g a en, ugle od
nanonaychala i kabi nanos uk u ala bo‘lib, ula polime ni yanada mus ahkam, aşinaga chidamli,
yong‘inga ba doshli a elek izolya siyali qiladi. Aqlli polime la esa ashqi muhi a’si i — ha o a ,
namlik, bosim yoki yo ug‘lik o‘zga ishiga ja oban o‘z xususiya ini o‘zga i adi. Masalan, o‘z-o‘zini
iklo chi polime bo‘yoqla de o da paydo bo‘lgan yo iqla ni a oma ik a ishda o‘ldi a oladi;
azani o‘zga i u chi polime la esa issiqlikni yu ib a qay a chiqa ib, binoning ichki issiqligini
mu ozana lash i adi.
Polime asosidagi qu ilish ma e ialla ining ekologik sama asi ham alohida ahamiya ga ega. Ula ning
yengil bo‘lishi anspo xa aja la ini kamay i adi, ishlab chiqa ish ja ayonida ene giya sa i kam
bo‘ladi, ay im polime la qay a ishlangan chiqindila dan ayyo lanishi esa a o -muhi ga za a
ye kazilishini kamay i adi. Masalan, qay a ishlangan plas ik asosidagi kompozi panella yog‘och
o‘ nini bosa oladi, na ijada da ax la ning kesilishi kamayadi. Ye opaning ko‘plab da la la ida asad
panella i, e as doskala i a landsha elemen la i aynan plas ik-kompozi la dan ayyo lanmoqda.
Ula ning yong‘inga chidamliligi yuqo i, su dan qo‘ qmaydi a 30–40 yil da omida shaklini
yo‘qo maydi.
O‘zbekis on sha oi ida polime asosidagi qu ilish ma e ialla ining qo‘llanilishi ham kengayib
bo moqda. Qishloq xo‘jaligi issiqxonala i uchun polie ilen a polika bona qoplamala , zamona iy
o is a sanoa ko xonala ining asad panella i, su a’mino i izimla idagi PVX qu u la , yo‘l
belgila i, eklama panella i, de aza omla i a om yopma memb anala i — bula ning ba chasi
polime ma e ialla ning amaliy qo‘llanish sohala idi . Bundan ashqa i, O‘zbekis on iqlimi issiq a
quyoshli bo‘lgani sababli UV-nu lanishga chidamli polime ma e ialla ka a ahamiya ga ega.
Polime ma e ialla ning kamchilikla i ham ma jud, ammo zamona iy exnologiyala bula ning
ko‘pini ba a a e moqda. Masalan, polime la ning yong‘inga chidamliligi pas bo‘lishi mumkin,
ammo hozi gi kunda maxsus olo e a dan qo‘shimchala yo damida ula ning yonishga qa shi
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
902
xususiya la i kuchay i ilgan. Ba’zi polime la ul abina sha nu la i os ida xi alashishi mumkin, ammo
UV-s abiliza o la bu muammoni hal qilmoqda. Eng muhim masalala dan bi i — ula ning ekologik
xa sizligi a qay a ishlanishidi . Zamona iy polime la qay a ishlanish da ajasi yuqo i bo‘lib, ula
chiqindi emas, balki ikkilamchi xomashyo si a ida qay a aylanma ishlab chiqa ish ja ayoniga ki adi.
Shunday qilib, polime asosidagi qu ilish ma e ialla i zamona iy qu ilish sanoa ining aj almas
qismiga aylandi. Ula ning mus ahkamligi, yengilligi, ko‘p unksionalligi, uzoq xizma mudda i,
ko oziyaga ba doshliligi, a xi ek u a e kinligi a ekologik sama asi — ula ni kelajak qu ilishining
asosiy ma e iali si a ida qa ash imkonini be adi. Yaqin kelajakda nanopolime la , aqlli polime la ,
yuqo i mus ahkam kompozi la a ekologik oza qay a ishlangan polime la qu ilishning ba cha
sohala ida keng qo‘llanilishi shubhasiz. A oma lash i ilgan qu ilish izimla ida, 3D-p in e la da,
yengil kons uk i elemen la da, ekologik asadla da a ene giya sama ado binola da polime
ma e ialla ye akchi o‘ inga chiqadi. O‘zbekis on uchun ham bu yo‘nalish s a egik ahamiya ga ega
bo‘lib, milliy qu ilish sanoa ini mode niza siya qilishning eng muhim omilla idan bi i hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YIXATI
1. Bo i o a, N., Abdikomilo a, M., Bo i o , B., & Abdullaye , M. (2022). DEVELOPMENT
OF CONCRETE COMPOSITION WITH THE HELP OF CHEMICAL ADDITIVES OF HIGH
STRENGTH HEAVY CONCRETE. Академические исследования в современной науке, 1(17),
2. Bo i o a, N., Rajabboye , A., & Raximboye , G. A. (2025). TEMIRBETON
CHIQINDILARI ASOSIDAGI OG ‘IR BETONNING FIZIK-MEXANIK XOSSALARINI
TADQIQ QILISHDA EKSPERIMENTАL TАDQIQОTLАRNI О ‘TKАZISH METОDIKАSI.
Теоретические аспекты становления педагогических наук, 4(4), 189-195.
3. Bo i o a, N., Qu bono , S., & Umi qulo , S. (2025). OPTIMAL CONCRETE
COMPOSITION FOR ROADS: DEVELOPMENT IN EUROPEAN COUNTRIES. Наука и
инновации в системе образования,
4. Bo i o , B. F., & Bo i o a, N. S. (2024). Iden i ica ion o physical and mechanical
cha ac e is ics o high s eng h hea y conc e e. A chi ec u e. Cons uc ion, 1(1), 134-140.
